• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Фәрит Яхин

    Сайланма әсәрләр: Проза

    (Бишенче том)

    ӨЧ БАШЛЫ КЕШЕЛӘР, ЯКИ ХИКМӘТНЕҢ ДӨНЬЯДА БЕТӘСЕ ЮК

    (хикәятләр)

    НАДАН ХАЛЫК

    Хикәят

    XX йөзнең соңгы дистә еллары бетеп бара иде. Рәсәй халкын корт чаккандай заманнар. Болгавыр чор. Кемнең күңелендә — шуның авызында. Түрәләрне кара яндырып сүгү, каһәрләү берни түгел.

    Мәскәүдә «Татарстан көннәре» бара. Минем алда гына бер мәскәү татары мәдәният министрыбызны сүгеп ташлады. Ну әйтеп тә күрсәтте. Тыңларга ачы була башлады.

    Соңыннан министр миңа:

    — Ахмак та инде безнең халык,— диде.

    — Әйе,— дидем, бераз хәйран итеп.— Шуңа күрә дә сез министр бит инде!

    23-24.11.2009.


    УКЫТУЧЫЛАР СҮЗЕН СӨЙЛӘП

    Хикәят

    Бер драматург әфәнде белән сәхнә тәнкыйтьчесе һәм театр белгече саналган галим кеше бик тә дустанә сөйләшеп утыралар. Галим дигәнебез университетта укыта икән. Алар яныннан бер язучы узып бара. Элекләрне ул теге драматург әфәнденең драмаларында үзләрен акламаган мифларның өстен чыгуын күрсәтеп тәнкыйть мәкаләсе дә язган булган. Әмма басылмый калган булган, ягъни язучы әфәнденең ул вакытларда тәнкыйть өлкәсендә көчен сынап караулары уңыш бирмәгән. Язган мәкаләләрен бик сирәк кенә бастыргалый торган булганнар. Тик, кем турында язмасын, «менә сезне турыда нәрсә язып китерделәр әле» дип, ул кешеләргә редакторлар күрсәткәләп тә баргалаганнар. Кыскасы, егет белән алар бик үк намуслы кыланмаганнар. Бу хакта һәм язучының вакытында тәнкыйть мәкаләсе басылмый калудан хәбәрдар драматург әфәнде, үзенең хакында ни язылуын белгәнгә күрә, ачуы килгәләгәндә, аның каләм белән яшьлектә төртүен һаман да кичерә алмыйча, теш арасына үчен кыстыргалап, вакыт-вакыт рәнҗү сүзләрен кабатларга ярата икән. Әйе, сез нәрсә, ул бит татарның танылган драматургы, ә бу язучы кем инде — аның алдында аяк астындагы чүп кенә!

    Бу юлы да ул драматург мескен язучыны үчекләп алырга иткән. Теге университет галиме белән әле генә уңышларында макташып утырган булганнар ахрысы. Уртак уйлары, фикерләре дә күп табылгандыр.

    — Менә-менә,— ди драматург әфәнде, узып баручы язучыны елымына эләктерүенә сөенеп,— менә шушы малай инде ул, тәнкыйть язган булып!..

    Язучыга авыр булып китә. Җавап бирергә дә туры килә:

    — Әйе-әйе,— ди ул,— тәнкыйть язган булып... Яшьлектә укытучы галим абыйларыбызның сүзләрен кабатлап йөрибез, картайгач кына үз акылыбыз да барлыгы күңелебезгә килә!

    — Менә-менә!..— дип, драматург әфәнде һаман да мыскыллы сөйләнеп кала, язучы исә, шунда ук агарынып киткән галимгә кул биреп, электә алган лекцияләре өчен рәхмәт әйтеп китеп бара.


    ЗАМАНА АНАЛАРЫ

    Хикәят

    Замананың матурлыгын һәм рәхәтлекләрен тагын да арттырып, модага көязлек галәмәте буларак колакча-наушниклар керде. Һәркем башын шуның белән кысалап куя да, музыка, җыр-моң тыңлап, авыз ерып йөри бирә. Хәтта телефоннарын да шуңа гына тоташтырып, җиңел генә сөйләшеп йөрүчеләр бар. Кайвакытта аларның сүзләрне яңгыратып җибәрүләренә урамда аптырабрак каласың. Бу кешенең чама хисе югалган дип, тизрәк ул тирәдән аяк ялтыратырга ашыгасың.

    Шулай бервакыт Казан шәһәрендәге 85 нче мәктәбе төбендә бер яшь ананың шашынып кычкыруына хәйранга калдым. Беренче сентябрь көне иде.

    — Кая минем балам? Кая минем кызым?— дип, шунда хәйран иткән кешеләрне якалап кына алмады инде.

    — Каян белик?— дибез.— Монда киләсе идемени?

    — Минем белән чыкты. Артымнан килә иде. Юк бит!— ди бу.

    Баксак, колакларына колакча-наушниклар куеп, бу ханым рәхәтлектә концерт тыңлап килгән. Баласын да ярты юлда калдыруын оныткан. Ияреп киләдер дип уйлагандыр инде, сантый.

    Шунда бер укытучы:

    — Арткы урамда бер бала шәрран ярып елый... Әнисен югалткан, эзли!— дип килеп әйтте.

    Яшь ханымныкы икән. Шунда ук аңлап алды һәм баласы артыннан йөгерде.

    — Шулай була ул дөньяңны онытып җыр тыңлап йөрсәң, колакларыңны колакча-наушниклар белән томалап!— дип, җыелырга өлгергән халык дөньясын онытып сөйләнә калды.


    ИР КЕШЕ СҮЗЕ

    Хикәят

    Бер киңәшмәдә принципиаль мәсьәләгә бәйле чыгыш ясарга туры килде. Үземчә тонны да, сүзләрне дә дөрес сайлаган кебек идем. Әмма ачуы килгән бер түрә шунда:

    — Сезнең миңа чыгышыгыз бер дә ошамады,— диде, буяштыргалап йөри торган кара кыл чәчләрен гадәтенчә артка таба баш түбәсенә сылап сыпырып.

    Аңа җавабым дорфа килеп чыкмасын өчен йөземә елмаю йөгертеп, шаян сүз рәвешендәрәк фикеремне әйтеп куйдым:

    — Кешегә ошар өчен тырышырга мин бит хатын-кыз түгел! Кимендә мәхәббәткә генә дәгъва итә алам!


    ӘДИПЛЕЛЕК САБАГЫ

    Хикәят

    — Хикәяңне укып чыктым!— диде бер татар язучысы, Берлектә уздырылган бер җыелыш алдыннан мине эләктереп алып, халык алдында йөземне кызартып.— Ләштамак авылы егетләре кирәгеңне бирәчәкләр! Шулай ярыймы инде? Авылларын «иләмсез» дип язгансың!

    Ни әйтергә белмичәрәк торам. Шулай да:

    — Зур авыл бит, чәчелеп китеп урнашкан!— дидем.

    — Урнашырлар... Әмма кирәгеңне бирерләр!— диде ул һаман да йөрәккә курку салырга теләп.

    — Ул авылның егетләре андый ук ахмак түгелләр. Киресенчә, дөрес сүз өчен мактарлар әле!— дигән булдым. Әмма хикәядә сүзләрем матур килеп чыкмаганга һаман да борчылам, җитмәсә ояты ни тора.

    Ә теге язучы әфәндебез һаман да осталыгын эшкә җигә:

    — Үлчәп язарга өйрәнергә кирәк! Шундый матур авылны ямьсезләп монда!— дип, тагын да авыр сүзләренә кара буя өсти бирә.

    — Бик шулай да бит... Осталык җитмәгән, укытучыларым биргән сабак белән генә булмый шул, үзеңнең үзәгеңдә кешегә карата хөрмәт булу кирәк!— дип акланам.

    — Абыеңнан өйрән!— ди ул, үзенең оста язучы икәнлеген теле белән раслап.

    — Тырышырмын!— дип акланам һаман да.— Әмма сезнеңчә үк оста да, матур да, килешле дә яза алмамдыр, гафу итегез инде!

    Сүзләребезгә колак салып торучылар «вәт шулай» дигәндәй сөенеч белән елмайдылар. Әйе, алар бөек язучылар бит!


    БӘХЕТЕҢӘ КҮРӘ

    Хикәят

    Татарстанның Мәдәният министры «тукайчылар»ны киңәшмәгә җыйды. Дөньяның берничә алдынгы иле Габдулла Тукаебызның әсәрләрен тәрҗемә итеп, үзләрендә бастырып чыгаруга теләкләрен белдергәннәр. Томлыкны төзеп бирергә кирәк икән. Арада бөек «тукайчы» әфәнделәрнең арысландай күкрәкле, юлбарыстай ажгырып торганы да бар. Һәрхәлдә кешегә юл бирә торганнардан түгел бу.

    Һәм ул:

    — Мондый эшне мин башкарып чыксам гына инде!— диде, үчле дә, тиле дә икәнлеген һәркемнең исенә-хәтеренә килерлек итеп, алдан ук җитешеп, «затлы» теләген белдереп.

    Киңәшмә исә үз акылында иде. Аның бу фикерен хупларга ашыкмады. Барысы да сүз йомгагын акрын гына сүтү җаен карадылар. Болайга китсә, утырыш озакка сузылырга мөмкин дип:

    — Чыннан да, җәмәгать, эшне башкарып чыгу өчен җаваплы кешене, төп үзәкне билгеләү дөрес булыр. Менә арабызда нечкә шагыйрь, үз сүзе булган кешебез бар. Китапны әзерләргә аларга тапшыруда бернинди хата булмас. Мин әфәндебезне тәкъдим итәм. Әле генә Тукайның ике томлыгын чыгарды. Мәкаләсе дә яхшы. Әмма яңа китапны, соралган томлыкны хронологик принципта түгел, бәлки тематик-мәгънәви принципка кору яхшы булыр. Мәсәлән «Милли моңнар»ыннан башлап китеп...— дидем.

    Шунда арабызда утыручы чын галим-текстолог әфәнде дә болай дип өстәүне хуп күрде:

    — Габдулла Тукайның үзе туплап әзерләгән сайланма әсәрләре томлыгы бар бит. Аны Җамал Вәлиди, сүз башы белән, 1914 нче елда бастырып та чыгарган. Менә шул томлыгы — шагыйрьнең үз иҗатына мөнәсәбәте, карашы. Аны дөнья халкына тәкъдим итү уңышлы булыр!— диде.

    Фикере җитәкчелеккә дә, утырыш халкына да хуш килде. Инде теге дәгъвачы галим әфәндебез дә томлыкны төзү эше үзенә тапшырылган дип аңлады...

    Кайтып барабыз. Галим-голамә халкы һәр нәрсәнең асылына төшенергә ярата инде ул. «Тукайчылар» миңа да:

    — Аңламадык, сез тегене шулкадәр бүген чөеп мактадыгыз! Моның сәбәбе бардыр бит? Юктан гына түгелдер?— диделәр.

    Аларга җавабымда: «Мин сезне талашу, тарткалашу, икеләнү, тагын да әллә нинди ямьсезлекләрдән коткардым!»— дип әйтеп булмый бит инде. Үпкәләтеп куюым да бар. Күңелләре йомшаклык белән тулган. Әле җитмәсә елмайган да булам. Бу исә аларны тагын да шиккә сала.

    Шуңа да:

    — Эшләсен... Эшләсеннәр... Бәхетләренә күрә!— дидем.


    ИР КЕШЕ КҮРЕНҮГӘ

    Хикәят

    96 нчы Казан гимназиясенә студентлар педагогик практикага киләләр. Аларның дәрес бирешен тикшерергә университеттан бер ир профессорны җибәрәләр. Ул алдан килә, бераз вакыты булу сәбәпле, укытучылар бүлмәсенә узып, үз эшенә чумып утыра. Мәктәп укытучылары исә, керәләр дә, шиккә төшеп чыгып китәләр, керәләр дә тизрәк чыгып китү җаен карыйлар. Бу хәлдән кыенлык кичергән профессор әфәнде:

    — Керегез, кер, борчылмагыз. Без сезне тикшерергә, «медоосмотр» уздырырга килмәдек,— дип шаяртып аласы итә.

    Шунда бер чая укытучы:

    — Ә без чишенергә әзерләнә идек,— дип әйтеп куя.— Ялгышканбыз икән. Югыйсә ир кешене күрүебезгә куанган булдык.


    ТУН БӘЯЛЕ ЧҮП

    Хикәят

    Бер сантыйның имән бармагына чүп кисәге кадалган. Авыртуына түзәрлек тә бит, әмма эшләренә ул чүп, аркылы килгәндәй, комачау итә икән. Бу сантый, ялга утырып:

    — Менә хәзер мин сине тартып чыгарам да юк итәм!— дип, сөенә-сөенә сөйләнә башлаган. Әмма чүпне, тартып чыгара алмыйча, тагын эчкәрәк төртеп керткән. Моңа ачуы килеп, кулына энә алган да, чүпне шуның белән каезлый башлаган.

    — Менә хәзер барыбер чыгарам! Белермен мин сине нишләтергә!— дип, хәтта сүгенеп тә алган.

    Әмма чүпне чыгара алмый икән һаман. Тәмам аптырап беткән. Аннары:

    — Бик ачуымны китерсәң, бармагымны чабып өзәрмен дә әле!— дигән бу, як-ягына каранып, балтамы, башка коралмы эзләп.

    Шунда моның бармагына кергән чүп телгә килә һәм әйтә:

    — Чап-чап, сине беткә үч итеп тунын яккан адәм диярләр!

    Теге сантый бу сүзләрне ишетүенә шаклар ката. Аптырый. Аннары:

    — Ярар инде, алай бик акыллы булсаң, урыныңда кала бир!— ди.

    Әмма икенче көнгә чүп кадалган урыны шешә дә, сытылып, чүбе дә чыга. Бу адәм моны сизмичәрәк кала. Бер кыен хәлгә очрагач: «Кая, минем акыллы чүбем бар иде бит, аның белән киңәшеп карыйм әле!»— дип, имән бармагын сузып эзли башлый. Табалмый. Моңа хәйран итеп:

    — Менә бит акыллы икәнмен ничек, бармагым да исән, чүбе дә чыккан,— дип куанып куя.— Тунымны бетле дигән булды әле җитмәсә, хәсис!


    УРАМНЫ КОТСЫЗ ИТЕП

    Хикәят

    Казан урамында берәүне танышы күреп ала һәм, ерактан исемен әйтеп аваз салып, аңа таба кычкырып килә башлый. Бу хәлгә халык курка калыпмы, барысы да хәйранлыкта читкәрәк чыга. Үзенә кычкыруларын ишетеп алган кеше исә:

    — Абау, синмени әле анда, Хисам? Кем тия? Кем кимсетә? Хәзер мин аны!— дип, җилкенеп, үзе дә аңа каршы килә башлый.

    — Чү-чү!— ди бусы.— Беркем дә тими, һичнәрсә дә булмады. Тынычлан!

    — Берәрсе кимсеткән дип торам. Югыйсә бөтен урамның котын алдың бит кычкырып,— ди танышы шунда Хисамга.— Мин тагын, аңламыйча, әллә ниләр уйладым.

    26.11.2009.


    СЫҢАР МӨГЕЗ БЕЛӘН

    Хикәят

    Бервакыт «Чаян» журналына бардым. Редактор әфәнде белән күрешеп сөйләшү шатлыгында идем. Алар:

    — Усалрак языгыз, усалрак!— дип киңәшләрен бирделәр.

    Әйе, мин аларның күрсәтмәләренә бик тә мохтаҗ идем. Әмма:

    — «Чаян» кебек усал итеп тешли алмаганым өчен язмаларымны бастырмыйсыз икән, аңладым,— дидем, чая була алмавыма кайгырып.

    — Сезнең «бәхет йолдызлыгыгыз» нинди-нәрсә әле?— дип кызыксындылар алар, хәлемне аңлагандай әйтеп, ничек тә ярдәм итәргә белмичә, ахрысы.

    — «Кәҗәмөгез», диләр!

    — Алай икән,— диде мөхәррир әфәнде, тагын да сагышка бирелеп,— бәлки сөзеп карарсыз дип киңәш итәр идек, сыңар мөгез белән дә әллә нәрсә майтарып булырлык түгел шул!

    02.12.2009.


    КЕШЕ БӘХЕТЕННӘН КӨНЛӘШҮ

    Хикәят

    Гадәттәгечә Күке белән Әтәч бер-берсен мактап сөйләшәләр икән. Күке әйтә ди:

    — Кара әле, ахирәткәем, безнең җырларыбыз да бер үк төрле бит. Син «кикрикүк» дисең, мин «күккү» дим. Безнең кебек тагын нинди пар килүчеләр булсын инде?

    — Шулай икән бит!— дип белдерә Әтәч тә.— Шуңа күрә дә сокланам инде җырларыгызга!

    Аларны ишетеп алган Тургай:

    — Йа Ходаем, ярый сүзләре Сандугач колагына кермәде, югыйсә йөрәге ярылып үләр иде,— дигән.— Җырлау белән кычкырып-бакырып йөрүне дә аера алмыйлар бит.


    ТӘНКЫЙТЬЧЕГӘ ТӘНКЫЙТЬ ХАКЫ

    Хикәят

    Бер әдәбият тәнкыйтьчесенә сорау биргән идем:

    — Шигырь кем өчен языла?— дип.

    Ул миннән шундый да кычкырып көлде, бик тә оят булды. Югыйсә соравымда әйтергә теләгән фикерем дә бар иде.

    Бераз тынычлангач, алар:

    — Шигырь халык өчен языла!— дип аңлатып җавап бирделәр.

    Икенче тапкырымда тагын да көлкегә калмас өчен мөмкин кадәр тыныч кына әйтеп алдым:

    — Ә мин аны тәнкыйтьчеләр өчен генә языламы әллә дип уйлый башлаган идем.

    Әмма әдәбият тәнкыйтьчесе бу юлы да миннән кычкырып көлде.

    Үз ахмаклыгымны кая да куя алмый, аптыраган хәлемдә калдым. Әфәндебез китеп барды. Сүзләребезгә шаһит булып торган бер кеше шунда:

    — Артык каты әйттегез! Ай-һай усал икәнсез!— диде.

    Инде менә тәмам, башка авызымны да ача алмас дәрәҗәдә көлкегә калганлыгымны төшендем.




        (дәвамы)
    Фәрит Яхин
    Избранные произведения прозы на татарском языке: том 5, Өч башлы кешеләр, яки Хикмәтнең дөньяда бетәсе юк, Хикәятләр.
  • Фәрит Яхин:
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Беренче том)
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Икенче том)
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Өченче том)
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Дүртенче том)
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Бишенче том)
  • Сайланма әсәрләр: Проза (Алтынчы том)
  • Гашыйклар сере (поэма)




  • ← назад   ↑ наверх