• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Локман-Хаким Сибагат-улы Таналин

    Әниемнең  васыяте

    Күп еллар хыялында йөрткән өмете өзелү хәсрәтеннән, күрәсең, узган ярты елда әнием нык бетеренде. Күзләрен миңа төшергәндә мин аның карашында: син булдыксыз, әпшәмә егет, шундый асыл кызны кулыңнан ычкындырдың, - дигән шелтә аңлыйм. Аның хәсрәтенә гаепле булуым миңа да авыр тәэсир итә. Элек, әле Гөлнисадан өметебез өзелмәгән чакта: «Килен хөрмәтендә бераз гына яши алсам да, язмышымнан канәгать булыр идем, әгәр дә инде янымда оныгым йөгереп йөргәнен күрсәм, үземне бәхетле санар идем,» - дип әйткәли иде, әнием. Хәзер ул миңа таләп куя: картайдым, хәлем юк, өй эшләрен алып бару миңа авыр, килен китер, - ди. Соңгы ике-өч айда, әллә яз мизгеле тәэсир итте микән, әнием авыруга сабышты. Я, тыным кыса, ди, я күкрәгем авырта, ди, өйдән чыкмый, диярлек, көннең күп вакытын диванда ятып тора. Башым әйләнә, дип тә зарлана. Врачлар чакырам. Киләләр, карыйлар, дарулар язалар, ләкин, сәламәтләнер, дип куандырмыйлар. Картлыкка дару юк, дигән шикелле, яшенең олылыгына сылтыйлар.
    Бер көнне эштән кайткач, әнием мине чакырып алды да, диванга янына утыртты.
    Улым, - диде ул әкрен, хәлсез тавыш белән - минем яшәр көннәрем күп калмагандыр инде. Сиңа соңгы мөһим сүзем, балакаем, шул: «Син, улым, өйлән. Гөлнисаны уйлап хәсрәтләнеп йөрмә. Сиңа ул юк инде. Үзеңә тиңне тап та, өйлән. Дөнья гомер-гомердән шулай килгән, шулай барыр да. Егетләр җиткәч, өйләнә, кызлар өлгергәч, кияүгә чыга. Ялгыз яшәү зәгыйфь булмаган кешегә хас түгел. Сиңа Гөлниса кебек кыз бала табылмас. Барыбер өйлән. Табигать яраттырыр, өйләнгәч үк булмаса да, бара-бара ярату килер, балаларың булгач, бигрәк тә», - диде ул сөйләвеннән арыгандай сүзен бетереп.
    Мин телсез кебек ләм-мим бер сүз әйтми утырдым. Васыятенә ризалыгымны белдереп, «ярый» дип әйтә алмадым мескенкәемә.
    Шундый ук, ләкин башкачарак әйтелгән, киңәш-нәсихәтне тагы бер тормыш гыйбрәтенә бай, ихтирамга лаеклы олы кешедән дә ишетергә туры килде.
    Бик тә мәшәкатьле эш көннәремнең берсе иде. Эшемдә минем ирекле график. Гадәттә төшке аш вакытында әниемнең хәлен белергә мин өйгә кайтып киләм. Ул көнне кайта алмадым. Магазиныма кирәкле сөйләшүләр өчен өч базада булдым. Анда берничә мөһим документларны рәсемләштергәч, сәүдә бүлеге начальнигы оештырган киңәшмәгә чаптым. Киңәшмәдә, гадәттәгечә, зур мәсьәләләр булмаса да, лыгырдау күп булды, вакытым әрәм узганга ачынып, кыбырсынып утырдым. Киңәшмә бетәр-бетмәс шылып, магазиныма йөгердем. Эш-сәүдә барышын сорашып, әмерләремне урынбасарыма тапшырып, - Сәүдә бүлеге башлыгы приказы буенча ул магазинны ябып-бикләп каравылчыга тапшыру вазифасын үти, - эш көнемне тәмамлап, өйгә кайтырга юлга чыктым. Кабинет - контораларның тынчу һавасыннан урамга чыккач, аруымны сиздем. Җәй башының аяз, җылы киче - саф һава сулый-сулый җәяү генә кайтырга уйладым. Үз аякларым белән мин гадәттә 25-30 минутта өйдә булам. Кинәт көтелмәгән очрашу!
    Урамның теге ягына чыгып, тыкрыкка борылыйм дигәндә мине:
    - Галимҗан улым, бу синме? - дигән тавыш туктатты. Күтәрелеп карасам, каршымда шактый бөкрәйгән гәүдәле олы яшьтәге бер адәм күзләрен чекерәйтеп миңа карап тора. Чикәләреннән үк башланган сакалы йөзен япкан, кәгазьдәй ак чәчләре тәлпәге астыннан маңгаена төшкән. Чак таныдым - Сәлимгәрәй бабай бит бу! Кочаклап алдым үзен.
    - Син, нәрсә... Сәлимгәрәй бабаеңны оныттыңмы әллә? - ди. - Булыр ул, онытырсың да, күптән күрешкәнебез юк бит, - ди, - шуның өстенә син магазин директоры булгач, бигрәк тә.
    - Юк ла, Сәлимгәрәй бабай, син безнең онытырдай кешебез түгел. Кинәт кенә кемдер исемемне атагач, аптырап калдым. Син икәнсең. Исән-саумы, Сәлимгәрәй бабай?
    - Аллага шөкер, картлык җитсә дә, үз аягым белән йөрим әле.
    - Олы җиңги ничек?
    - Яшенә күрә әйбәт кенә йөри. Аякларым авырта, дип зарлана зарлануын. Картайгач, бар кешенең дә аяк-куллары сызлыйдыр инде.
    - Нәрсәдән икәнен белмим, кайвакыт минем дә аякларым сызлаштыра, әллә һава торышы үзгәрүдән микән. Үзеңнең көнкүрешең ничек? Магазин директоры булгансың икән дип ишеткән идек. Дөресме?
    - Начальство директорлыкка димләде. Риза булдым. Икенче ел эшләп йөрим.
    - Ярый, ярый, молодис, син мактауга лаеклы. Әниеңнең хәле ничек? Әниең хакында олы җиңгиең, авырып тора икән, дигән иде.
    - Хәле шәптән түгел. Соңгы вакытта, хәлем юк, дип зарлана. Күбрәк ятып тора.
    - Тәгаен авыруы бармы?
    - Врачлар, картлык хәлсезлеге, диләр.
    - Шушы арада олы җиңгиең белән хәлен белергә барып чыгарбыз, Алла кушса.
    - Килегез, Сәлимгәрәй бабай, килегез, сезне күреп бәлки күңеле күтәрелер. Аның күңеле бик боек.
    - Сәлимгәрәй бабай, - мин аны бала чагымнан ук шулай атыйм, - әтиемнең олы абзые. Күп еллар элек, яшьрәк, эш кешесе булган заманында, безнең мөнәсәбәтләр якынрак иде. Безгә, ятим гаиләгә, көз көннәрендә, кышка хәзерлеккә кишер, кәбестә, бә-рәңге кебек яшелчәләр китергәләгәне бүгендәй хәтеремдә. Аның ярдәмчел, игелекле кеше икәнлеген әнием сөйләвеннән дә беләм. Ул чакта алар бездән бер чат кына ары агачтан корылган баракта торалар иде. Соңыннан шәһәрнең бездән шактый ерак бистәсендә үз йорт-хуҗалыкларын әмәлләп, анда күчтеләр. Безгә якын яшәгән чакларда без әни белән аларда, алар бездә еш кына кунакта булгалый иделәр. Әтинең еллыгын искә төшерү мәҗлесләрендә олы җиңги белән Сәлимгәрәй бабайларның урыннары өебезнең түрендә була торган иде. Мәҗлеснең кайберләрендә, - мулла абзый булмаганда, күрәсең, - Сәлимгәрәй бабай моңлы көйләп, урыны-урыны белән сүзләрен нык сузып, коръән укыганы хәтеремдә калган. Мин үсә төшеп, әнием кул арасына керә башлаган яшьләремдә, алар картайдылар, - шуңарданмыдыр, әллә аларның хәзер бездән еракта яшәгәнлекләреннәнмедер катышулар сирәгәйде, ә соңгы берничә елда бөтенләй күрешкәнебез дә булмады. Бабайны танымый торуымның бер сәбәбе шулдыр. Икенчедән, бабай нык картайган: чәчен, сакал-мыегын чал баскан, гәүдәсе нык бөкрәйгән, күрешкәндә тойдым, куллары да калтырый икән. Бабайның тормышыбыз, яшәвебез хакындагы сорауларына җавап биреп өлгерә алмадым, ул нәүбәттәге соравы белән мине аптырашта калдырды.
    - Ничә балаң үсә инде?
    Каушавымны сиздермәскә тырышып, тиз генә   җавап бирергә ашыктым.
    - Мин әле, бабай, өйләнгәнем юк. Өйләнсәм, туем булыр иде, ә сез кадерле кунаклар рәтеннән түрдә утырыр идегез.
    - Өйләнгәнем юк әле, дидеңме? Дөрес ишет-темме?
    - Әйе, Сәлимгәрәй бабай, өйләнгәнем юк әле.
    - Китче... Булмас, ышанмыйм.
    - Чынлап әйтәм, бабай...
    - Яшең күптән җиткән, ничек алай бичәсез йөрисең? Әниең олы яшьтә, аңар да килен хезмәте кирәк вакыт. Ялгыз калып, каңгырып йөргән ата каздай, бичәсез яшәүеңнең сәбәбе нәрсәдә?
    - Вакыт юк, Сәлимгәрәй бабай.
    - Юкны сөйләмә. Хатынсыз йөргән ир-атны йөгәнсез атка тиңләгәннәр борынгылар. Яше җиткәч, егет кешенең өйләнеп хәлаль җефетле булуы хәерле. Вакыт юк имеш, адәм баласы ышанырлык сүз түгел. Әнә, безнең Хәлимнең, - сезнең яшегез арасы бер генә ел, - ике баласы үсә инде. Балалары шундый матурлар, зирәкләр, белмәгән нәрсәләре юк. Бабай, әби, дип артыбыздан калмыйлар. Аллага шөкер, киленебез дә әйбәт, килешеп, сайрашып яшиләр.
    - Беләм.
    - Белсәң  соң, белүеңнән ни файда. Яшең утызга җитеп барганда буйдак булып йөрисең, хаты-ның булуның ямен белмичә яшәү яшәүмени ул. Вакыт юк, диюең белән бабаеңны ышандыра алмас-сың, балакаем. Марҗалар белән бозылып йөрмә-гәең. Тыңла бабаеңны, озак өйләнмичә йөрүнең шундый яман ягы да бар бит әле аның - балага соңга каласың, - диде бабай соңгы сүзләренә басым ясап, - олы әти булып, бишек тирбәтеп утырырсыңмыни
    - Сәлимгәрәй бабай...!
    - Юк, юк, балакаем, ышанмыйм, акланырга тырышма...
    Сүзебез минем җанымны әрнеткән мәсьәләгә күчүе кәефемне бозды. Гөлниса белән икебез арабыздагы фаҗигале хәлне аңар сөйләп бирә алмыйм бит инде, сөйләсәм дә аңламас иде. Мин сүзне кыскарттым.
    - Туем булса, сезне калдырмам, түремдә утырырсыз, - дидем дә, юк сылтауны бар итеп, ашыгам, дип, олы җиңги белән әниемнең хәлен белергә килүләрен үтенеп китеп бардым.
    - Барырбыз, барырбыз, Алла кушса, күптәннән җыена идек, бушрак вакыт таба алганыбыз юк. Әниеңә безнең сәламнәребезне, аңар сәламәтләнүен телүебезне тапшыр, - диде бабай мин юлыма кузгалганда.
    Бабай белән олы җиңги, зур бәхетсезлеккә каршы, килеп өлгермәделәр. Бер атнадан әнием, мескенкәем, мәрхүм булды.

    *  *  *

    Халкыбыз гореф-гадәтләре кушканча олы җиңги һәм Сәлимгәрәй бабай ярдәмендә Ислам динебезнең бар кирәк укуларын укытып җирләдек мәрхүмәне. Сәлимгәрәй бабай тәкъдиме һәм кушуынча җеназадан соңгы мәҗлесләрен дә уздырып хушлаштык әнием белән - рухы шат, урыны җәннәттә булсын мескенкәемнең.
    Озак кына уйлаштыргач, әниемнең киңәш-васыятенең дөреслегенә, Сәлимгәрәй бабайның әйт-кән фикерләрендә тирән мәгънә барлыгына инандым. Ялгызлык адәм баласына кирәкмәс һәм авыр хәл икән. Моны мин ишетеп тә, китапларда укып та белә идем, билгеле. Ләкин акылым белән күзалдыма ачык китерә алмый идем әле. Шуның өстенә ялгызлык миңа килмәс кебек иде. Чөнки хыялымда Гөлнисам бар, без бер-беребездән аерылмый яшәр-без кебек иде. Хәзер Гөлнисам да юк, әнием дә бу фани дөньядан китте. Ялгызлыкның яман халәт икәнлеген мин тормышымның һәр мизгелендә тоям.
    Ялгызлыктан адәм баласын Аллаһы Тәгалә үзе сакласын!
    Ниһаять, мин үземә охшаган бер туташны табып өйләнергә кирәклек фикеренә килдем. Ләкин кемгә?
    Бергә укыган, ләкин һаман әле үз шәхси тормышларын кормаган классташ кызларны искә төше-реп, егет хисе күзлегеннән карап чыктым, эшемдә, җәмәгатьчелектә миңа таныш туташларны да күзал-дымнан кичердем. Барсы да тулып, пешкән чиядәй матурлар һәм гүзәлләр. Мин үзем дә яраксызлардан түгел, җәмәгатьчелектә дә күренекле егет, эшемдә дә үсеп баручы яшь кеше. Тәкъдим ясасам, кире какмауларына ышанам. Ләкин күңелем аларның кай-сысына булса юнәлсә, күзалдыма Гөлниса килә дә баса, ә ул, гүзәл туташ, ниндидер томан сыман пәрдә артында югала.
    Мин Гөлнисадан башка беркемне дә сөймәм-дер һәм, мөгаен, өйләнә дә алмам, күрәсең.

    Ләкин адәм баласы ялгышлыклардан мәхрүм түгел икән. Нинди гөнаһларым өчендер, моны Алла гына белә, миңа тагы бер фаҗига килде - Мария Николаевна дигән юха хатын-кыз мине аздырды һәм вөҗдансыз рәвештә мәсхәрә итте. Мин сөйгән эшемне һәм магазинымны ташлап китәргә мәҗбүр булдым.



    ← назад   ↑ наверх