• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Шаһинур Мостафин

    Шаһинур Мостафин Шаһинур Әхмәтсафа улы Мостафин 1948 елның 12 февралендә Татарстанның Мамадыш районы Арташ авылында туа. Әтисе — урманчы, Бөек Ватан сугышы инвалиды. Унбер балалы гаиләдә ул — иң өлкәне... Туган авылында башлангыч мәктәпне тәмамлагач, күршедәге Урта Кирмән сигезьеллык һәм Түбән Ушмы унберьеллык мәктәпләренә йөреп урта белем ала. Укыган елларында, әти-әнисенә, эне-сеңелләренә матди ярдәм итү максатыннан, кичләрен авыл клубында киномеханик ярдәмчесе булып эшли.
    1966 елда Ш. Мостафин Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. Көндезге бүлектә ике ел дәвамында белем алгач, ишле гаиләләренә булышу өчен, читтән торып уку бүлегенә күчә һәм университетны 1972 елда «бик яхшы» билгеләренә тәмамлый.
    1968 елдан Шаһинур — Мамадыш районында чыга торган «Коммунистик хезмәт өчен» (хәзерге «Нократ») газетасының әдәби хезмәткәре. 1970 елды ул Кукмара эшчеләр бистәсенә күчеп килә һәм биредә «Хезмәт даны» газетасы редакциясенә хатлар бүлеге мөдире булып урнаша.
    Ш. Мостафинның унике елдан артык гомере әлеге Кукмара район газетасы белән тыгыз бәйле (хәер, 1972 елның көзеннән 1973 елның көзенәчә ул Германиядәге совет гаскәрләре төркемендә зенитчы-артиллерист һәм «Советская Армия» газетасында хәрби хәбәрче булып хезмәт итәргә дә өлгерә). 1983 елдан Ш. Мостафин, гаиләсе белән Казанга күчеп килеп, Халык иҗаты һәм мәдәни-агарту эшләре буенча республика фәнни-методик үзәгендә баш мөхәррир хезмәтен башкара.
    1988—1992 елларда ул — СССР һәм РСФСР Язучылар берлекләре Әдәбият фондының Татарстан бүлеге директоры хезмәтендә.
    1992—1999 елларда Ш. Мостафин «Казан утлары» журналы редакциясендә мөхәррир, бүлек мөдире булып эшли.
    1999 елның августыннан хәзергәчә Ш. Мостафин Татарстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары вазифасын башкара.
    Ш. Мостафин әдәбият сөючеләргә шагыйрь, публицист, документаль проза өлкәсендә эшләүче каләм иясе буларак таныш. Иң беренче шигырен ул каһарман шагыйрь Муса Җәлилгә багышлап, алтынчы сыйныфта укыганда иҗат итә. Республика матбугатында 1963 елдан языша башлый. 1965—2003 еллар арасында иң яхшы шигырь, хикәя, очерк, публицистик язмаларга республика күләмендә оештырылган иҗади бәйгеләрдә ул унике мәртәбә җиңүче исеменә (беренче урын) лаек була.
    Ш. Мостафинның күп санлы очерклары, кыйссалары, публицистик язмалары республика көндәлек матбугатында, элеккеге СССР һәм чит илләрдә нәшер ителә торган дистәләрчә газета-журналларда, «Иркен минем Туган илем» (1967), «Безнең Ангелиналар» (1981), «Ана бәхете» (1983), «Җирдәге йолдызлар» (1984), «Җиңү дәвам итә» (1985), «Көзге ачы җилләрдә» (1988), «Халык бәхете өчен көрәшчеләр» (1989), «Мамадыш — яңарышта» (1989), «Җырларыбыз» (1989), «Безнең сәхнә» (1989), «Җырлап ачыла күңел» (1993) һ. б. исемдәге күмәк җыентыкларда урын алган.
    Бер үк вакытта Ш. Мостафин яшь талантларны барлау өлкәсендә дә эчке сизгерлек, ныклы эзлеклелек күрсәтә. Мәктәп елларында «Яшь язучылар түгәрәге» оештырган, Мамадыш, Кукмара районнарындагы әдәби берләшмәләргә җитәкчелек иткән, армиядә чакта хәрби хәбәрчеләрнең «Солдат сүзе» клубына җан өргән Шаһинур гомере буе үз кыйбласына тугрылык саклый. Халык иҗаты һәм мәдәни-агарту эшләре буенча республика фәнни-методик үзәгендә, Әдәбият фондында, «Казан утлары» журналында эшләгән елларында да ул йөрәкләрендә иҗат уты кабынган бик күпләргә эчкерсез ярдәм кулын сузды, дистәләгән авторларның беренче китапларын редакцияләп, ал арны дөньяга чыгаруда ихластан булышты.
    Ш. Мостафин, тынгысыз җанлы эзтабар әдип буларак, яу кырында мәңгелеккә ятып калган каһарманнарыбызны барлау, ал арның кылган батырлыкларын, якты исемнәрен хәзерге һәм киләчәк буыннар хәтеренә җиткерү юнәлешендә дә армый-талмый эшли. Ул үзенең остазлары Гази Кашшаф, Рафаэль ДОостафин, Самат Шакир, Шамил Рәкыйпов юнәлеш биргән үтә авыр, әмма бик тә игелекле, изге шөгыльне уңышлы төстә дәвам итә. Ш. Мостафин җитәкчелегендәге «Хәтер яктысы» экспедициясе әгъзалары соңгы елларда гына да, хәрби архивларда кат-кат эшләп, Балтыйк буе һәм Кавказ республикаларында, Волгоград, Донецк, Кировоград, Орел, Ленинград, Львов, Мәс-кәү, Псков өлкәләрендә, Карелиядә һәм Германиядә булып, Бөек Ватан сугышының моңарчы билгесез булган батырлары турында бай мәгълүматлар туплап кайттылар. Шул хактагы ачышларның һәммәсе радио-телевидение тапшырулары, газе-та-журнал язмалары аша һәм аерым китаплар рәвешендә халык игътибарына үз вакытында җиткереп барыла. 2000 елда, Бөек Җиңүнең 55 еллыгы уңаеннан, татар һәм рус телләрендә дөнья күргән «Батырлар китабы» — «Книга Героев»ның баш консультанты, кереш сүз авторы һәм мөхәррире дә булды Шаһинур Мостафин. Җиңүебезнең 60 еллыгын исә ул «Хәтер яктысы» (2004) дигән документаль-публицистик язмалар китабы белән каршылый — әлеге энциклопедик басмада Бөек Ватан сугышының моңарчы «хәбәрсез югалды» дип саналган яисә аз билгеле булган каһарманнары турында тәфсилләп сөйләнелә...
    Шаһинур Мостафинның журналистика, әдәбият һәм хәрби-тарихи публицистика өлкәсендәге эшчәнлеге Татарстан Республикасы журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге премиясе (1982), Кукмара районы газетасының беренче редакторы — гвардияче каһарман Сәмигулла Кәримуллин исемендәге премия (1986), Татарстан Язучылар берлеге, Мамадыш районы хакимияте һәм «Чулпан» агрофирмасының Шәйхи Маннур исемендәге премиясе (1995), Кол Гали исемендәге премия (2000) белән билгеләп үтелде. Аңа шулай ук Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде (1999). 2003 елда Шаһинур Мостафин, Татарстан журналистларының «Бәллүр каләм» бәйгесендә хәрби темага язган әсәрләре белән катнашып, «Журналистикада абруйлы исем» номинациясе буенча лауреат исеменә лаек булды.
    Шаһинур Мостафин — 1992 елдан Язучылар берлеге әгъзасы.

    Басма китаплары

    Васыять: Тормыш кыйссалары.— Казан: «Казан» журналы китапханәсе нәшр., 1995.— 80 б.-—10 000.
    Бака кашыгы: Балалар өчен шигырьләр.— Казан: «Салават күпере» китапханәсе нәшр., 2003.— 16 б. — 12 000.
    Хәтер яктысы: Документаль-публицистик язмалар.— Казан: Татар, кит. нәшр., 2004.— 240 б.— 5000.

    Кыскача библиография

    Вәлиев М. Каһарманнар юлыннан // Татарстан яшьләре.— 1986.__ 18 окт. Галиев Ш. Әдәбиятка кешене әйтер сүзе китерә//Сабантуй.__ 1992.— 28 март. Маннапов Ш. Иман нуры // Казан утлары.— 1998.— № 2.— 180— 1816. Шәрәфиев Р. Газинурлар дусты Шаһинур // Татар иле.— 1998.— 7 февр. Сибат Р. Шәм//Ватаным Татарстан.—1998,—20 фев. Галимуллин Ф. Ул — алмагачлы нигездән!..//Мәгърифәт.— 1998.— 21 февр, Булатов Н. Каһарманнар эзеннән // Ватаным Татарстан.— 2003.— 28 февр. Шәрипов Р. Кеше булу таланты//Татарстан яшьләре.— 2003.— 15 март. Әхмәтҗанов М. Мәңгелек яра // Шәһри Казан.— 2004.— 20 август. Гыйззәтуллин Р. «Хәтер яктысы» — җаннарны җылыта // Татар иле.—2004.—№ 4.—3 окт.

    Иҗаты турында фикерләр

    Әдәбиятка кешене әйтер сүзе китерә, иҗатта үзен табуы бәхетле итә. Ьәркемнең үз язмышы: кемне беренче сүзләреннән үк ишетәләр, кемгә — еллар кирәк, Шаһинур Мостафинның беренче шигырьләре матбугатта 1963 елда күренде. 1966 елда республика күләмендә «Яшь ленинчы» газетасы тарафыннан уздырылган конкурста исә сәләтле укучының хикәясе беренче бүләккә лаек табылды. Жюри әгъзалары Хәсән Туфан, Бакый Урманче бәһасен — уртак фикерне җиткереп: «...хикәядә тормышка сокланып туймаучы кешене, аның шигъри күңелен күрәсең»,— дип язган идем. Соклануы — буш оптимизм түгел: яшь язучы тормышның, яшәү дигән мирасның нинди корбаннар бәрабәренә яуланганын белә. Моннан соңгы әсәрләре шушы изгелек — халык бәхете өчен гомерләрен кызганмаган шәхесләр турында. Үткәннәр хәтере тынгы бирми Шаһинурга — иҗат дәртен, илһамын шушы максатка багышлый ул.
    Үзгәрүчән, тотрыксыз бу чордан ни калыр? Кешеләр язмышын бәян иткән әсәрләр һәрвакыт җәлеп итәр. Заманны аңларга булышыр. Ш. Мостафин балалар өчен язамы, олылар өчен лирик шигырьләр, җырлармы, проза әсәрләреме — гыйбрәтле язмышка багышланганнары отышлы. Кешенең олы җанлылыгына, рухи ныклыгына ышана ул, авыр сынауларда югары әхлак иясе булып калуын күрсәтә. Кешеләрне ярата Шаһинур. Милләтнең нинди уллары, кызлары бар, дип шөке-рана кылып куясың. Яхшылыкка, изгелеккә, ярдәмчеллеккә өнди әсәрләре. Бик күпләр бар дөньясына караңгы чырай белән караган елларда — бусы да актуаль.
    ...Әле җирдә бик күп изге җаннар
    Рухи салкынлыктан өшиләр...
    Күңелемдә күпме җылылык бар —
    Барысын Сезгә бирәм, Кешеләр! —

    дип яза Шаһинур, уй-кичерешләрен чагылдырып.
    Кайберәүләр, яхшылыкка өндәп тә, гамәлдә бүтәнчә була. Ш. Мостафинның иҗаты белән шәхесе арасында андый аерма юк. Язучы моны үзенең фидакарь эшчәнлеге белән дә раслап яши. «Хәтер яктысы» экспедициясе белән күп җирләрне үтте. Сүзе, гомере бүленгән — «Кайтмый калганнар турында җыр» яза ул. Бик кирәк безгә мондый язучы: хәтер саекмасын, күңелләр коргаксымасын өчен кирәк!
    Шәүкәт Галиев, Татарстанның халык шагыйре. 1992

    Әдәбиятка «денем өчен түгел, көнем өчен» килүчеләр дә була. Ә Шаһинур андыйлардан түгел. Балачактан матур әдәбиятка гашыйк, мәктәп елларыннан яза һәм басыла башлаган, әдәби көчләрнең үсешенә конкрет эш белән (мин монда башлап язучылар белән эшләве, гәзитәдә хезмәт итү елларын күздә тотам) булышкан кеше. Әдәби мәйданга салмак, әмма ышанычлы адымнар белән килгән автор. Аның салмаклыгы, бәлки, үзеннән бигрәк башка каләмдәшләренең язмышы турында күбрәк кайгыртудан да киләдер әле.
    Дөньяны шактый күргән, тормыш гыйлеме һәм әдәби тәҗрибә тунлап, дөньяга гашыйкларча якты күз белән ка-раучан, әйбәт, намуслы кеше булганга, аның иҗади язмышына зур өметләр баглыйм...
    Ләбибә Ихсанова, язучы. 1998

    «Шаһинур Мостафин» дип әйтү белән, милләтебезнең асыл сыйфатларын үзенә туплаган, олы җанлы, кече күңелле, итагатьле, ярдәмчел, кешеләр өчен җанын да бүлеп бирергә әзер торучы мөлаем ир-егет күз алдына килеп баса.
    Шаһинур Мостафинның әдәбиятыбызда үз урыны, киләчәктә тагын да көчлерәк әсәрләр язарлык ныклы нигезе бар. Укучылар арасында аның исемен беләләр, әсәрләрен яратып укыйлар, җырларын җырлыйлар.
    Тагын бер үзенчәлеген әйтәм: Шаһинур өлкән язучылары-бызга — киткәннәренә дә, исәннәренә дә — зур ихтирам белән карый. Мирасларын барлау, истәлекләрен мәңгеләштерү юнәлешендә көчен-җанын кызганмый. Бу сыйфат — аның табигатендә...
    Илдар Юзеев, Татарстанның халык шагыйре. 2000

    ...Балтач районында яшәп иҗат итүче талантлы каләмдәшебез — үзен оста публицист та, әдәби тәнкыйтьче итеп тә таныткан Рәфыйк Шәрәфиев бик хаклы язганча, «Газинурлар батырлыгын җырлау өчен милләткә Шаһинурлар да кирәк!»
    — Шаһинур Мостафинның язучылык кыйммәте-хикмәте, чын сүзе нидә? — дигән сорауга:
    — Бөек Ватан сугышының моңарчы билгесез булган каһарманнарын эзләп табуда, яу батырларының исемнәрен киләчәк буыннар өчен мәңгеләштерүдә! — дип, өздереп җавап бирергә була. Дөресрәге, әлеге «мәңгеләштерүне» дәвам итүдә! Сергей Смирнов, Гази Кашшаф, Самат Шакир, Рафаэль Мостафин, Шамил Рәкыйпов кебек фидакяр әдипләрдән соң бу постка, язучы-эзтабар булып, ул басты! Ифрат изге вә игелекле эштә Шаһинур...
    Рафаэль Сибат, язучы. 2003


    Шаһинур Мостафин

    Күңел күгендәге якты йоодызлар

    Була бит шундый асыл шәхесләр: син ал арны бер күрүдә үк үз-якын итәсең һәм гомерең буе шуларга табынып, олылап-хөрмәтләп яшисең. Әлеге мөхтәрәм затлар, күңел күгендә якты йолдызлардай кабынып, көне-төне балкыйлар, сиңа тормыш карурманнарында адашмаска туры юл күрсәтәләр, ялкынланып яшәргә һәм рухланып эшләргә бетмәс-төкәнмәс көч бирәләр.
    Шәхсән үзем өчен шундый шәхесләрнең иң беренчесе — атаклы авылдашым, ике сугыш һәм хезмәт батыры, заманында бөек Тукаебыз белән якыннан аралашкан, мәркәзебез Казанда атаклы Кәримевләр типографиясендә эшләгән Борһан ага Сәлахов. Безнең Арташ авылында (Мамадыш районы) аны бик яратып: «Үзебезнең Тукай!» —дип йөртәләр иде. Чөнки Борһан ага теге яки бу кешегә атап шундук шигырь чыгарырга бик маһир чичән иде. Гадәттә аның аягында — җәйге челләдә дә, яңгырларда да, кышкы суыкта да, бураннарда да — һәрчак киез итек, кулларында — тальян гармун, башында исә киез эшләпә булыр, үзе туктаусыз җыр сузар иде. Юлында очраган һәр кешегә, туктап, такмак әйтер, әмма, үпкәләтмәс өчен: «Үземә дә бишне бирмим бит мин!» — диеп, дүрт бармагын гына сузып, гафу үтенер һәм тагын авылыбызның урамнарын иңләп-буйлап, уйнап-җырлап йөрер иде. Сөекле хәләл җефете Нәгый-мәттәй дә иренең шундый «сәер» гадәтләрен кичерә белде. Әйе, урам саен шигырь-моң өләшеп йөрде безнең Борһан агай, һәм мин аңа дистәләрчә еллар аша мең рәхмәтле якты бер көнләшү белән карыйм. Аның тарафыннан безнең кебек балачага, яшүсмерләрнең күңелләренә салынган шул «сихри орлыклар» тора-бара «мул шытымнар»ын бирделәр. Авылыбыздан атказанган җырчылар, музыкантлар, шагыйрьләр, язучылар, журналистлар, нәфис сүз осталары үсеп чыккан икән — без, беренче чиратта, әнә шул беркемгә дә охшамаган хикмәтле остазыбызга — Борһан агабызга бурычлы!..
    * * *
    Күңелем күгендә балкып янучы йолдызларның икенчесе — иң яраткан Укытучым Әнисә Мөхәммәткасыйм кызы Галиева-Кәримева.
    ...Безгә — Мамадыш районының Урта Кирмән сигезьеллык мәктәбенә ул, 1960 елда Алабуга педагогия институтын тәмамлап, иптәш кызы Гөлфәридә Минһаҗ кызы белән бергә килгән иде. Гәрчә немец теленнән, рус теле һәм әдәбиятыннан укытса да, үзебезнең татар теленә һәм әдәбиятына мәхәббәте аеруча зурдан иде аның. Иң гаҗәпләндергәне һәм сөендергәне шул: Әнисә апабыз шигырьләр дә яза икән әле! Үзе генә иҗат итеп калмыйча, мәктәптәге һәр укучыны каләм тибрәтергә рухландырды ул. Аңарчы да укытучыларыбыз Маншура, Зәйтүнә, Зифа апалар безнең күңелләргә шигърият орлыкларын салганнар иде. Ә менә Әнисә апа, язның беренче яңгыры — шифалы ләйсәне булып, безнең күңелләрдә ачылган шигъри бөреләргә татлы дымын бирде, җылы сулышын өрде. Бер заман без бөтен мәктәбебез белән яза башладык. Хәзер дә әле Урта Кирмән урта мәктәбендә шул иҗади рух яши. Аннан байтак шагыйрьләр, прозаиклар, журналистлар үсеп чыкты. Шулар арасыннан Нәзифә Кәримева дигәнен хәзер күпләр белә. Ул, «Азатлык» радиосының Мәскәүдәге үз хәбәрчесе буларак, безне һәркөн үзенең тылсымлы авазы белән сөендереп тора. Төптән уйлаганда, авылдашым Нәзифәнең тавышы — Әнисә апабызның да тавышы ул! Нәзифәне матур итеп сөйләргә һәм биергә иң элек, сыйныф җитәкчесе буларак, Әнисә Мөхәммәткасыйм кызы өйрәтте...
    Гомумән, без Укытучы апабыздан гомер буе яхшылык-изгелек күреп кенә яшәдек. Соңрак Әнисә апабыз, гаилә хәлләре буенча, туган ягына — Әгерҗе районына күчеп китсә дә (кайтса да), арабызда ихлас сүзле хатлар йөрде — күңелләрне шулар җылытты. Җай чыккан саен, үзебез дә Әнисә апабыз янына барып чыгарга, хәл-әхвәлләрен белергә омтылдык...
    Инде хәзер «иде» дияргә генә кала. Күпне күргән, күпне кичергән Әнисә апабыз, озакка сузылган каты авырудан соң, 2002 елның июль аенда якты дөньядан китте. Нибары 66 ел яшәп калды ул ошбу җирдә. Инде Укытучыбыз үзенең «Яшьлегем сиреньнәре» дигән мөстәкыйль шигъри җыентыгын да чыгарган иде. Икенче китабын да нәшриятка тапшырырга әзерли иде. Шуннан соң Әнисә Мөхәммәткасыйм кызын Татарстан Язучылар берлегенә әгъза итеп кабул итәргә дә җыена идек. Әмма өлгерми калдык, Әнисә апабыз арабыздан хушлашмый гына китеп барды...
    Безнең күңелләрдә Борһан агай, Әнисә хакым кебек олуг шәхесләр һәрчак тере — алар, якты йолдызларга әверелеп, җырлы-моңлы җиһанга тылсымлы-сихри нурларын сибәләр, үзләренең шәкертләре белән сүзсез генә серләшеп аңлашалар... Гормыш җыры әнә шулай матур дәвам итә!..
    2005
    © Рәис Даутов. Балачак әдипләре: биографик белешмәшлек. Казан, "Мәгариф" нәшрияты, 2005.


    Чыганак: © Adiplar.Narod.Ru

    Шагинур Мустафин

    ВОСЬМИУЗОРЧАТОЕ ПОЛОТЕНЦЕ

     

    Начиная статью, спешу предупредить, что слово “Полотенце”  написано с заглавной буквы неспроста, потому что оно не обычное, а безмерно дорогое. Полотенце, вписавшее в себя горячие следы и неизбывный свет надежды ожидающих возвращения сыновей; и нежную печаль, согревающую детей даже вдали от Родины, и задушевные, вдохновенно-радостные печальные песни; и в то же время отразившее в своей красоте всю душевную щедрость трудолюбивого, духовно богатого, чистого в помыслах и до конца верного своему долгу нашего татарского народа. Потому что это — бесценное Полотенце Фатыйхи-апы, Матери, подарившей Отчизне восьмерых Героев войны. Восьмиузорчатое! Восемь узоров — это восемь священных рисунков, вышитых на вечную память о восьми не вернувшихся в родные края, в отчий дом, о восьми геройски погибших в боях, о восьми безмерно любимых сыновьях...

     

    Неожиданная встреча

     

    Познакомиться с этой необычной семьей Фаттаховых, с их удивительной и в то же время поучительной судьбой, а также увидеться с внуками Фатыйхи-апы мне помог Габденур-абзый Ибрагимов, проживающий в селе Средние Кирмени Мамадышского района Республики Татарстан. Когда я, добираясь на перекладных до родной деревни Арташка, по обыкновению сошел с автобуса “Казань — Набережные Челны” и, дойдя до Средних Кирменей, прошел по центральной улице, возле здания правления колхоза “Игенче” (“Хлебороб”), что напротив памятника погибшим на войне, меня остановил Габденур-абзый.

    Стоял один из красивых солнечных дней мая. День празднования юбилея Победы. Грустные глаза этого худого, среднего роста человека были напол­нены слезами. Несмотря на то, что народ, успев помянуть добрым словом всех погибших односельчан, давно уже разошелся по домам, солдат-ветеран остался перед обелиском, как писал великий Тукай — “один на один со временем”.

    Увидев меня, Габденур-абзый встрепенулся, и взгляд его заметно по­светлел.

    — Здравствуй, братишка Шагинур! Долго будешь жить, мы только утром тебя вспоминали, — сказал он, приветливо протягивая мозолистые, потрес­кав­шиеся от трудной работы руки. — Слежу за твоими публикациями и выступле­ниями по радио и телевидению: во многих местах давних боев ты побывал, в архивах различных работаешь... Очень многих земляков, соотечественников порадовал новыми именами забытых героев... Спасибо тебе! И у меня к тебе есть одна просьба: нашел бы ты время да и написал бы о восьми погибших за Родину сыновьях Фаттаха-аги и Фатыйхи-апы. Ни один из них не вернулся домой...

    Эти слова взбудоражили мою душу, будто бы меня вдруг с головы до пят облили бочкой кипятка! Если говорить честно, то мне стало стыдно за незнание судеб моих мужественных земляков...

    Неожиданная встреча дала толчок моим поискам. Вскоре, благодаря многочисленным встречам с ветеранами и в результате кропотливой работы с сотнями архивных документов, мне удалось собрать довольно богатый материал о братьях Фаттаховых и даже найти фотографии некоторых из них (впоследствии по ним известный художник-график, заслуженный деятель искусств Республики Татарстан Эрот Зарипов сделал портреты героев моего очерка). Вдобавок мне посчастливилось подержать в руках то самое, описанное в начале очерка, знаменитое и бесценное восьмиузорчатое Поло­тенце, некогда сотканное руками Фатыйхи-апы и ныне бережно хранящееся у одной из ее внучек — в доме Марзии-апы Бикмурзиной в деревне Средние Кирмени.

    В ходе поисков я познакомился еще с несколькими семьями, очень схожими по своей трагической судьбе с семьей Фаттаховых. Поэтому, прежде чем перейти к обстоятельному рассказу о Фаттаховых, считаю нужным вкратце познакомить читателей с несколькими из них.

    Лысенковы

     

    ...Я встретил их во время экскурсии по Центральному музею Вооружен­ных сил в Москве, в зале под номером семнадцать. Встретил и... не смог оторвать глаз от пожелтевших фотоснимков. Передо мной был факт, в который трудно поверить: десять родных братьев из одной семьи воевали на фронтах Великой Отечественной войны, и все десять вернулись домой героями, дожив до Дня Победы! Это Феодосий, Петр, Степан, Михаил, Андрей, Николай, Александр, Иван, Павел, Василий Лысенковы из деревни Бровахи Корсунь-Шевченковского района Черкасской области!

    В мирной жизни мужественные ребята тоже были первыми. Кого только нет среди них: хлеборобы, животноводы, строители, рабочие... Все они прочно обосновались в своем родном краю, пустили глубокие корни в родную землю, обзавелись семьями, вырастили детей и, подобно могучему, раскидистому тысячелетнему дубу, гордо и уверенно несут честь и славу фамилии Лысенковых. На общей фотографии, сделанной в юбилейный день праздника Победы на деревенской площади, от Лысенковых исходит какой-то особенный свет, присущий лишь уверенным в своей счастливой судьбе людям, чувствующим себя настоящими хозяевами на этой земле. Я снова и снова вглядываюсь в их лица и не могу оторваться, словно завороженный жизнерадостными улыбками...

    Степановы

     

    Да, безусловно, Лысенковы — люди удивительной судьбы! К сожалению, очень редким людям везло до такой степени в ту войну, и просто чудо, что большую, многодетную семью пощадил бог войны Марс! А вот семье Степановых пришлось в полной мере испытать все тяготы и лишения роковых сороковых. Ведь это уму непостижимо: все девять детей Епистинии Федоровны и Михаила Николаевича, проживающих на хуторе Шкуропадский (Первое Мая) Тимашевского района Краснодарского края, погибли от вражеских рук... Погибли очень молодыми... Старшего сына Александра, которому тогда исполнилось всего восемнадцать лет, замучили белогвар­дейцы в гражданскую войну, за помощь красным. Второй сын, двадцати­семилетний Федор, погиб в 1939 году на Халхин-Голе в бою с самураями. На фронтах Великой Отечественной войны отдали свои жизни Федор, Павел, Василий; старшему из них не было и тридцати пяти лет. Ивану и Филиппу довелось на своих плечах вынести унижения вражеского плена, а затем принимать участие в партизанской войне. А самый младший из братьев, названный так же, как и старший — Александром, погиб 2 октября 1943 года в боях при форсировании Днепра, взорвав последней гранатой и себя, и фашистов, за что был посмертно удостоен высокого звания Героя Советского Союза Указом Президиума Верховного Совета СССР от 25 октября 1943 года. В родные края с поля брани вернулся только один Николай, да и ему выпала недолгая жизнь — он вскоре скончался от боевых ран...

    В глубоких размышлениях простоял я у музейной экспозиции с фотогра­фиями солдат и офицеров — сыновей Епистинии Федоровны, и в моей памяти всплыло еще одно воспоминание о такой же многодетной семье с похожей трагической судьбой.

    Алексеевы

     

    О них мне в свое время рассказал известный чувашский писатель Михаил Юхма... Он тогда начинал писать книгу о восьми родных братьях Алексеевых, уроженцах села Изедеркино Чувашской Республики. Впоследствии Михаил Николаевич выполнил данное мне обещание и подарил свою книгу “Улица братьев Алексеевых” с автографом. Она вышла в московском издательстве “Советский писатель”, в серии “Писатель и время”... Я на одном дыхании, очень внимательно прочитал эту книгу, и, наверное, поэтому в мою память навсегда врезались имена  братьев.

    В обычной чувашской крестьянской семье Татьяна Николаевна и Алексей Илларионович воспитали восемь прекрасных сыновей — восемь орлов. И когда над Отчизной нависли темные тучи военного горя, все восемь, один за другим, ушли на фронт и встали на защиту Родины.

    Прошло совсем немного времени с начала войны, как в окошко к Алексеевым постучалась костлявая рука беды: смертью храбрых в неравном бою с фашистами погиб Иван... А вскоре в бессмертие шагнул и Григорий, которому 30 сентября 1943 года было присвоено звание Героя Советского Союза — за отвагу и мужество, проявленные при форсировании Днепра... В том же году Егор Алексеевич совершил подвиг, как легендарный Александр Матросов, самоотверженно закрыв своей грудью амбразуру в бою под Житомиром. В 1944 году, во время штурма одной из стратегических высот, занятых врагом, от осколка фашистского снаряда погиб еще один из братьев — Павел...

    Очень тяжело перенесли потерю своих детей мать и отец Алексеевы. Смерть унесла и бывшего участника Первой мировой войны, кавалера Георгиевских крестов Алексея Илларионовича — не выдержало такого натиска сердце старого солдата... “...Как же быть мне сейчас, как жить дальше?” — растерялась было Татьяна Николаевна. Но наконец-то закончилась война, и один за другим вернулись ее ненаглядные кровиночки Фрол и Родион. Несмотря на то, что дети были тяжело ранены во время последних боев, сердце матери очень обрадовалось их возвращению. Однако судьба оставалась жестокой — оба рано скончались от фронтовых ран...

    Ныне только два брата — Александр и Михаил Алексеевы — здравствуют и трудятся на чувашской земле. Пройдя всю войну от начала до конца и удостоившись многих боевых наград, они сейчас живут в Чебоксарах...

    И все-таки Татьяна Николаевна была человеком относительно счаст­ливым: она после войны прожила еще четверть века, окруженная вниманием и заботой своих благодарных детей и внуков, и скончалась на девяносто первом году жизни...

    Фаттаховы

     

    К сожалению, моим землякам Фатыйхе-апе и Фаттаху-аге такое счастье не улыбнулось. Невозможно спокойно, без душевного волнения расска­зывать эту печальную, проникнутую глубоким драматизмом, необычную поэму человеческих судеб...

    ...Правда, в довоенные годы их жизнь была вполне благополучной. На всю округу славилась большая семья. Вместе поставили они прекрасный шестистенок из добротных сосновых бревен, со сказочными ставнями на все четыре стороны. И двор был полон живности, и земельных угодий имели достаточно, и, конечно же, считались одним из богатых крестьянских хозяйств. Батраков не держали — со всеми работами управлялись сами. Так как к совместному труду были приучены с малолетства и искренне верили в благие цели коллективизации, они одними из первых вступили в колхоз и принялись за работу. И вообще, все Фаттаховы неизменно были среди тех, кто первым подхватывал новые идеи. Личный пример, проникновенное слово, воодушевляющие песни — вот в чем была их сила! Вскоре за трудолюбие, справедливость и беспокойность Фаттаха-агу назначили главным мельником вновь образовавшегося колхоза “Алга” (“Вперед”). Дети тоже были под стать родителям: показали себя старательными, знающими свое дело хлеборобами. Потому-то осенью больше всех хлеба на трудодни — домой подводами отвозили! — получала их большая семья...

    Здесь сделаем небольшое отступление и поближе познакомимся с каждым из братьев многодетной семьи Фаттаховых. (Хочу выразить искрен­нюю благодарность за оказанную помощь в поисках архивных материалов и за личные воспоминания моим друзьям — ветерану войны и труда из Средних Кирменей, деревенскому мулле Мияссару-аге Аскарову, “заслуженному колхознику” Габделхаку-аге Ахметшину, учителям Фариду Хасанову, Рашиду Аухадиеву, Ринату Хайруллину, директору школы Ильдару Ибрагимову, руководителям сельсовета Хуззяту Абдуллину, Галимулле Валиуллину, Булату Хасанову, казанским друзьям — Хану Ахтямову, семье Мугътасимовых и мно­гим другим. — Ш. М.).

    Старшие сыновья Фаттаха-аги и Фатыйхи-апы — отважные Исмагиль и Ибрагим — сражались на фронтах гражданской войны за молодую советскую власть. В одном из кровопролитных боев Исмагиль погиб, Ибрагим же возвратился на родную землю, чтобы претворить в жизнь мечты о новой счастливой жизни.

    ...С первых же дней войны все Фаттаховы ушли добровольцами на фронт. Правда, некоторых из них сперва возвращали обратно домой, оставляли на “брони”, но они добивались своего и брали в руки оружие. Мугътасим-абыю, например, отказывали трижды, однако в четвертый раз он все-таки добился призыва в армию...

    Братья Фаттаховы храбро сражались на разных фронтах и все погибли за свободу Отечества. Военный летчик Мисбахетдин Фаттахов повторил подвиг легендарного капитана Гастелло: когда возвращающийся с боевого задания самолет был обстрелян зенитками и загорелся, то он направил свою пылающую машину на скопление живой силы и техники врага...

    К сожалению, сердце Фаттаха-аги, как и Алексея Илларионовича Алексеева, не выдержит ошеломляющего натиска трагических известий о гибели сыновей, и он безвременно скончается. А Фатыйха-апа, мобилизовав все свои силы, продолжит жить с верой в какое-то чудо, продолжит лелеять лучик надежды в глубине измученной горем души. Недаром ведь от самого меньшего сына Агъмалетдина пришло фото, на котором он улыбается, с букетом цветов в руке. А на обороте карточки написаны обнадеживающие стихи:

     

    ...Плыву Иделью вдоль и поперек.

    Птиц караваны манят нас вперед —

    Они к родному дому возвращаются.

    Я верю: встреча и моя придет!

     

    — ...Самой последней надеждой нашей бабушки был Агъмалетдин-абый, — рассказывала внучка Фатыйхи-апы, дочь Ибрагима-абыя Марзия-ханум Бикмурзина. — Потому что письма от него приходили даже после Дня Победы. Он служил на Дальнем Востоке. И только в сентябре 1945 года связь с ним прервалась... О героической гибели Агъмалетдина-абыя в боях с японскими самураями я узнала случайно еще в детстве. Как-то раз мне довелось пойти вместе в тетей Минсылу в соседнюю деревню Чытыр к ее младшему брату Магъсумзяну Юнусову, который только что вернулся с войны. Вот там-то при разговоре с сестрой Магъсумзян-абый очень уважительно вспомнил моего дядю Агъмалетдина: “Мы были близкими друзьями... Во время одного из ожесточенных боев за господствующую высоту, упорно удерживаемую японцами, он закрыл грудью дзот врага и ценой своей жизни обеспечил победу и спас жизни многих боевых товарищей. Хоронили мы его всем полком, со всеми воинскими почестями, с троекратным салютом...”. Услышав это, я тотчас помчалась домой и рассказала бабушке обо всем услышанном в гостях. Из измученных печалью и скорбью глаз бабушки скатилось несколько горючих слезинок.

    На следующее утро она спозаранку начала собираться к Магъсумзян-абыю к Чытыр: испекла вкусные угощения из того запаса продуктов, что берегла к приезду сына, взяла мешочек с припасенными для сыновей орехами, надела выходное платье в горошек, накинула на плечи белую шаль и, взяв меня с собой, поспешила к фронтовому другу своего последнего сына.

    — ...Знаешь, сынок, ты мне так же дорог, как и мой родненький Агъмалетдин, так что рассказывай все без утайки — я уже старая и сумею выдержать всё, — попросила она Магъсумзян-абыя. Несколько часов подряд, забыв обо всем на свете, слушала мать рассказ о подвигах сына из уст его однополчанина и друга. Долго не могла собраться в обратный путь Фатыйха-апа, несмотря на то, что уже успела несколько раз до мелочей расспросить солдата о последних днях и часах жизни своего сына. Домой Фатыйха-апа вернулась только вечером. Шла медленно, тяжело опираясь на неизменную суковатую палку, часто останавливаясь и что-то задумчиво шепча. Временами она начинала выговаривать имена своих сыновей и с отчаяньем повторять: “Где же вы лежите теперь, мои родненькие, мои кровинушки?..”.

     

    Видимо, чаша ее терпения в тот день переполнилась сверх меры: вскоре Фатыйха-апа слегла и больше уже не вставала... Но что ни говори, а есть ведь на свете добрые люди — не оставили ее односельчане в трудные минуты. Младшие Фаттаховы никогда не забудут благородства Хабибуллы-абзыя и Халимы-апы Хамидуллиных! Они полностью приняли на себя заботу о немощной старушке и как могли облегчали ее тяжелое состояние. И по сей день с искренним восхищением и уважением рассказывают о ней пожилые среднекирменцы Нагима Ахтямова, Дэрия Фатихова, Шамсиямал Хафизова и другие. В последний путь Мать-Героиню провожали тоже все эти святые, не побоюсь громкого слова, люди.

    До последних минут своей угасающей жизни, до последнего вздоха думала Фатыйха-апа о детях:

    — ...Я очень надеялась увидеть своих сыновей... Не смогли вернуться... Пусть будет проклята эта кровожадная война и те, кто ее развязал!.. Пусть же дойдут до них бесконечные проклятья таких, как я, поседевших раньше времени матерей и всех наших детей, погибших в расцвете сил... Пусть покарает их Аллах!.. Пусть выпадет и на их долю вся тяжесть тех мучений и горя, что довелось испытать нам!.. А вы... мои милые... будьте здоровы и счастливы... Я благословляю вас и благодарю за всё!..

    Вот с такими словами покинула этот мир Фатыйха-апа, а в нашей памяти навеки остались печальные слова ее последней прощальной песни:

     

    ...Если я уйду из жизни —

    Луч судьбы моей порвется,

    То душа к друзьям, на счастье,

    Белой бабочкой вернется...

     

    Наверное, именно поэтому при виде белых бабочек я теряю спокойствие души: так и кажется, что это вернулась душа Фатыйхи-апы, чтобы проведать нас и чем-нибудь помочь нам...

    *   *   *

    “Матери и дети... Как мне хочется, чтобы навеки запечатлелся их беззаветный героизм в книгах, кинофильмах, памятниках. Как мне хочется, чтобы создавались специальные музеи, посвященные их подвигам! Правда, в этом направлении ведется некоторая работа: например, воздвигнуты памятники десяти братьям Лысенковым в Черкасской области, девяти братьям Степановым в Краснодарском крае, восьми братьям Алексеевым в Чувашии. И матерям, и их детям... А ведь ничем не хуже их и семья Фаттаховых в Татарстане. Но достаточно ли в нас чувства благодарности к своим героям-землякам и рациональной гордости?! А желание, мечта, конечно, есть: чудесно было бы увидеть к следующему Дню Победы великолепный памятник. Образы восьми погибших солдат-сыновей и матери семьи Фаттаховых стали бы воплощением нашей благодарной памяти тысячам погибших героев-соотечественников, и этот мемориал стал бы олицетво­рением бессмертного подвига наших добрейших, терпеливейших, выносли­вейших, трудолюбивейших, дорогих матерей...

    Увековечение памяти Фатыйхи-апы и ее восьми отважных сыновей — очень нужное, очень важное дело! Давайте вместе сложим прекрасную песню их памяти — поставим величественный Памятник Героям! Это нужно живым! Как всем известно, нет будущего у народа, забывшего свое прошлое... Подумаем об этом, дорогие соотечественники! Ведь от строительства этого памятника мы все только выиграем! Его появление только добавит чести нашему суверенитету!..”.

    Так писал я в своё время в республиканской прессе.

     

    “...Солнце взойдет, родимая Мама!”

     

    ...Наконец-то настал этот день! 22 июня 1997 года в самом центре города Мамадыша был торжественно открыт первый в Татарстане мемориал, посвященный матерям, потерявшим своих детей на поле брани. Памятник-символ, памятник — дань героизму!..

    ...Впрочем, мне хочется коротко рассказать об истории создания этого необычного памятника. А началась она с того, что в конце 1996 года в руки главы администрации Мамадышского района Экзама Саматовича Губайдул­лина (сейчас он — руководитель президентского аппарата Республики Татарстан) попал мой очерк, напечатанный в журнале “Аргамак” (№ 10, 1996) — в переводе Мансура Сафина. Несколько раз перечитал он этот очерк о трагической судьбе татарской женщины из села Средние Кирмени, потерявшей на войне восемь сыновей. Тогда-то он и подумал: памятник, посвященный Фатыйхе-апе Ахмадиевой и таким же, как она, героическим женщинам, — необходим!

    Среди собравшихся в День памяти и скорби на открытие нового памятника были представители почти всех сел и деревень Мамадышского района. Среди тысяч гостей были, конечно же, и ветераны войны и труда, и поседевшие вдовы, и матери, потерявшие своих сыновей в недавних войнах, пылавших в Афганистане, Чечне и других “горячих точках”...

    Вот с этого дня, с открытия Мамадышского мемориала матерям, началась вторая жизнь Фатыйхи-апы Ахмадиевой — героини моего очерка. Надо справедливо отметить, что образ удался скульптору Альфрету Абдрашитову. Мужественная Мать — олицетворение всех матерей героев — стоит вся в белом, как бы готовая выйти в святой путь, начать дорогу хаджжа. Как известно, белый цвет гармонически вбирает в себя все цвета радуги: красный цвет — цвет любви, синий — цвет надежды, желтый — цвет грусти, черный — цвет неизбывного горя, и зелёный цвет жизни...

    На постаменте из белого мрамора выбиты золотом слова:

     

    ...Сыновья не вернулись с войны,

    Только письма с надеждою: “Ждите...”

    Как хотелось обнять мне родных, —

    Зори, горечью душу не жгите!!!

     

    В душу каждого мамадышца, принявшего участие в открытии мемориала, глубоко запали слова лауреата Тукаевской премии Флоры-ханум Ахметовой-Урманче, сказавшей, что благодаря этому памятнику площадь в центре Мамадыша стала святой и память о подвиге земляков будет вечной. Да, это воистину так!



    Источник: «Наш современник» N7, 2005


    Татар җырлары
    Тексты татарских песен

    (Шаһинур Мостафин сүзләре)

    Килермен

    Килермен мин тагын бер сезнең якларга,

    Арада күп еллар, күп юллар ятса да.

    Мәхәббәт — мәңгелек,

    Яши ул гомергә;

    Йолдыздай балкый ул

    Күңелнең түрендә...

    Килермен мин тагын бер сезнең якларга,

    Эзләрең бит синең һәр җирдә саклана.

    Яшьлек чак җырга тиң,

    Тынуны һич белми.

    Йөрәктә — мәхәббәт,

    Сүнми ул, сүрелми...

    Килермен мин тагын бер сезнең якларга,

    Йөрәктә урын юк, бәгырем, башкага.

    Гомерем буена

    Гел сине эзләрмен.

    Нур сибәр юлымда

    Һаман да күзләрең...

    Мәхәббәтем син...

    Мәхәббәтем син, мәхәббәтем син...

    Сагынып көткән язым —

    Бәхетнең үзеннән килеп,

    Бәхетле иткән ярым.

    Мәхәббәтем син, мәхәббәтем син...

    Яратып туймас җырым —

    Өметем минем, хыялым

    Таңнарым, барыр юлым.

    Мәхәббәтем син, мәхәббәтем син...

    Мәңге сүнмәс кояшым —

    Тормышымның юлларында

    Нур сибүче юлдашым!

    Очрадың да юлларымда

    Очрадың да юлларымда

    Җырларыңа урадың.

    Алып киттең күңелемне...

    Хәзер синдә уйларым!

    Торасың гел күз алдымда,

    Колагымда — моңнарың...

    Җыр булып кил син тагын да,

    Тынгы бирмәс хыялым!

    Очрадың да юлларымда

    Тормышымны нурладың.

    Мәхәббәтле күзләреңне

    Күреп һич тә туймадым.

    Торасың гел күз алдымда,

    Колагымда — моңнарың...

    Җыр булып кил син тагын да,

    Тынгы бирмәс хыялым!

    Очрадың да юлларымда

    Йөрәгемә моң салдың.

    Сөюемне, көюемне

    Ник әйтергә кыймадым?!

    Торасың гел күз алдымда,

    Колагымда — моңнарың...

    Җыр булып кил син тагын да,

    Тынгы бирмәс хыялым!

    Хатлар көтәм

    Ләйсән яңгыр көткән җиргә охшап, иркәм,

    Түземсезлек белән синнән хатлар көтәм.

    Хатлар белән бергә

    Бәхет киләсыман,

    Күңел киңлегендә

    Кояш көләсыман...

    Тургай җырын көтеп, татлы уйга талган

    Иген кыры сыман, хатлар көтәм һаман.

    Хатлар килеп торса,

    Җырлап яши күңел.

    Гомер матур уза,

    Тормыш итү җиңел.

    Чәчәк атар өчен яз килүен көткән

    Бөре кебек, синнән хатлар көтәм күптән.

    Очкын — күзләремдә,

    Ялкын — йөрәгемдә.

    Янып китәрмен күк,

    Кинәт дөрләрмен дә...




    Чыганак: «Татар җырлары»



    ← назад   ↑ наверх