• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    КЕМ УЛ ШҮРӘЛЕ?


    Ачыкланып беткәнме соң татарның бөек улы, даһи шагыйре, Г. Тукайның язма образлары? Калмаганмы икән берәр бигүк ачыкланып бетмәгән әсәре? Менә Шүрәле образын тудырып, ни теләгән әйтергә шагыйрь? Бәлки без Шүрәле серен чишәлмәгәнбез кебек тоела миңа. Шушы хис-тойгылар мине Шүрәле образын икенче күзлектән карарга мәҗбүр итте, менә шушы карашларым белән укучыларны таныштырасым килде.

    Ни әйтергә теләгән икән Тукай шушы юлларны язганда?

    -"Кайтмады үч, бетте көч, сынды кылыч"?

    Нинди үч, нинди кылыч турында сүз булырга мөмкин? Билгеле, шагыйрь юкка гына язмаган бу юлларны. Биредә бар берәр хикмәт, фикер, ачык әйтелмәгән сүз бардыр? Бу юлларны Тукай язган 1913-нче елда, гөмеренең актык көннәрендә, ул белгән тәкдирен, вакыты аз калганлыгын сизгән. Инде көч беткән, яман сырхау үлем пәрдәсе белән менә-менә үзен каплап китәчәген аңлаган.

    -"Көчләремне кара көннәргә саклый алмадым,

    Көннәремнең hичберен дә чөнки ак диә алмадым", Дип зарлана шагыйрь язмышына. Чынлапта Тукайга тормыш бик рәхимсез булган, ятимлектә балачакларын үткәреп, үсеп җиткәчтә, аңа җиңел булмый яшәргә. Җитмәсә, ул үз өстенә күтәрә алмастай авыр йөк ала - милләт язмышын хәл итмәкче була. Юкка гына әйтмәгән бит, мин шагыйрь генә түгел, мин милләтчедә, сәясәтчедә, милләтнең яклаучысыда - дип.

    Бу юллар, әйттек инде, шагыйрьнең гөмер азагында язылганнар, ә ничегрәк язган ул гөмеренең башында?

    Менә 20-сен генә тутырган, яшь, көчле, гайрәтле Тукай Шүрәлене яза. Кайдан алган ул аны, шүрәле дигән җен-пәри бер әкиятебездә дә юк, ә менә Тукайда бар. Тукай татар тарихы белән нык кызыксынган, ул чактагы тарихи китапларны укыган, моңа шигебез юк. Әлбәттә, бик күп милли җанлы кешеләрдә туган сораулар, анарда да тумый калмаган. Менә ничек ачынып яза ул:

    Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:

    Аh! Дисең, без ник болай соң?

    Бездә хакның бәндәсе.

    Шагыйрь канәгать түгел татар халкы язмышы, аның дәүлэтен югалтуы белән, Казанны алганда Явыз Иван гаскәренең таталарны рәхимсез үтерүләре, hәм шуннан соң, таталарның бөлгенлеккә төшүләре белән. Шундый милләт язмышы белән ничектә килешәсе килми аңа, элгәре шундый көчле булып, хәзер шундый зәгыйфләнеп калган милләт язмышы нык борчый шагыйрьне. Шушы тарихи гаделсезлекне бетерәсе, татар милләтен янәдән, көчле, мөстәкыйль күрәсе килә. Ничек моңа ирешергә? нәрсә эшләргә? hәм тагы шуңа охшаш сораулар туа.

    Билгеле, сорау куелгач аңа җавапта табыла. Тукай фикеренчә кирәк халыкка аңлатырга иреккә чыгару юлларын, орынтын гына, жандармнарга сиздермичә генә. Урыс дәүләтен җиңәрди көч татарда юклыкны ул белә, шуңа күрә аны хәйлә белэн, акыл белән җиңеп булыр дигән фикергә килә. Ул бу эшкә яшлек дәрте белән шундук керешә, әммә ул белә, нинди куркыныч эшкә керешкәнен. Шуңа күрә мәҗбүр фикерен яшерергә, ачыктан-ачык хөкүмәткә каршы сүз йөртү, үзе өчен генә түгел, бөтен милләт өчен зарарлы икәнен яхшы аңлый.

    Шүрәле образы шагыйрдә шушы уй-тойгылар нәтиҗәсендә килеп чыга дисәк. Ул аны ничек сүрәтли?

    -Борыны кәп-кәкре - бөгелгәндер тәмам кармак кеби,

    Төз түгел куллар, аяклар да - ботак-тармак кеби.

    Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,

    Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел - көндезләре...

    Чынлапта, Урыс империясенең бердә туймас ач күзләре ара-тирәне күзәтеп кенә тора, кайсы халыкны, кайсы дәүләтне басып алыр өчен. 1853-56-нчы еллардагы кырым сугышы бетеп олгерми, Кавказда сугыш башлап жибэрэ, анан 1877-79-нчы елларда, тореклэр белэн Балкандагы сугыш. Боларнын hэрбересендэ дэ татарлар күплэп катнаша урыс ягында, дин кардэшлэргэ, кан кардэшлэргэ каршы.

    Урыс империясенен озын кулын менэ ничек, Шүрэле бармаклары аркылы бирэ.

    -Кәкре түгелдер моның бармаклары - бик төз төзен,

    Тик килешсез - hәрбере дә ярты аршиннан озын,

    ди шагыйрь. Чөнки шушы урыс империясенең кулы житә Балкангада, Казанга да, хәттә Япониягә чаклы озая. Бу империя бик көчле булсада, бөтен тирә-юнь халыкларны буйсындырып бетерсәдә, барыбер аның булырга тиеш нинди булсада йомшак, берәр җителмәгән ягы, көч белән җиңеп булмаса, бәлки хәйлә белән җинеп булыр әле, дип уйлый шагыйрь. һәм шуны тасвирларга тотына. Шагыйрь моны бик оста сүрәтли, кыска кыска, килешле җөмләләр белән бирә.

    Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,

    Эндәшә батыр утынчы: "сиңа миннән ни кирәк?

    - Бер дә шикләнмә, Еегет, син: мин карак-угъры түгел,

    Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугры түгел,

    Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап утерәм,

    Мин әле, күргәч сине, шатлыгымнан үкерәм.

    Биредә аллегория белән сүрәтләнә урыс империсенең ерткычлыгы, баскынчылыгы. Игътибар итик, шушы империя үзенең иң явыз эшләрен эшли берәр уйлап чыгарылган сылтау белән: йә ул славян кардәшләрен азатланыдырырга булыша имеш" явыз төрекләрдән", йә "явыз таталардан". Йә дәүләт чикләренә куркыныч килә дип, татарларның җирләрен басып ала. Менә шуңа Шүрәледә әйтә, артык масаймыйча гына, "мин карак-угъры түгел, юлда кисмимен, шулай да бигүк тугры түгел, ди. Нәк коеп куйган урыс дәүләтенең халыкара алып барган сәясәте.

    Тукай белә, күпме генә оста алдау булсада, ул бер ачыкланмый булмас.Хәйләгә каршы берәр хәйлә кормый булмас, дип кирәклеген аңлата укучыга.

    Яшь егет! Килче икәү уйныйк бераз кети-кети.

    - Яхшы, яхшы, сүздә юктыр, мин карышмый уйныймын.

    Тик сине шартыма күнмәссең диеп мин уйлыймын.

    Билгеле, егетнең Шүрәле белән килешми хәле юк, чөнки көч Шүрәле ягында, килешмәсәң, ул аны бары-бер көчлэп үтерәчәк. Шуңа күрә, шагыйрь укучыга әйтә, син курыкма, югалып калма, көч булмаса, хәйлә бар, файдалана гына бел! Менә шушы явыз Империя кармагыннан да, көч юк икән, хәйлә белән чык! Юлын эзлә, ди укучыларына. Тукайга шул чак була 21 яшь, әле ул ышана, милләтен азатлык көрәшенә эзерләвенә. Еллар бер-бер артлы уза баралар, ә мөстәкыйллек фикере милләттә тумыйда тумый гына. Бер ялгызы азатлык әләмен күтәреп мәйданга чыгу, үлем белән бер икәнен белә.

    Тукайны замандашлары аңлый алмадылар, хәттә 20-нче гасыр азагында да, аңлашылмый калды ул, дисәм, бердә ялгыш булмас төсле. Ни әйтергә теләгән соң шагыйрь шундый ачынып язган юллары белән?

    Кайтмады үч, бетте көч, сынды кылыч - шул булды эш:

    Керләнеп беттем үзем, дөньяны паклый алмадым, дип?

    Тукай шигырендә кодлаштырып үзенең васыятен, серен, яраткан миләтенә калдыра, гафу үтенә милләтеннән, үз өстенә алган йөген урынына чаклы җиткерәлмәгәненә. Кайтмады үч, дип ул бернинди шиксез, Казан ханлыгын кайтаруны күздә тота.

    Ачыктан -ачык шушы фикерләрен язмый, чөнки, ул чагында берәүдә бастырмаячак, ә бастырган тәкдирдә, мөхәрир генә тугел, бөтен милләт җавапка тартылачагын белә. Милләтә зарар китерәсе килми.

    "Изге, асыл" милләт 20-нче гасыр башы түгел, эле аның азагында да, мөстәкыйллекне яклар өчен өлгереп җитмәгән булып чыкты.

    2001 ел.



  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх