• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    ӘДӘБИЯТ ҺӘМ ТӘРӘКЫЙЯТ
    (Әдәби күзәтү)


    Кайсы якларга таба китеп бара безнең әдәбият, нинди каһарман образлар тудыра милләт өчен? Менә шушындый уйлар борчый башлады мине, Нәбирә ханым Гыйматдинованың «Парлы ялгыз» дигән хикиәсен укыгач (Ж.Идел № 7 2002 ел). Әсәр бик эмоционально язылган, уңай каһарманы юк, шулайда укучының игтибарын үзенә нык җәлеп итә.

    Шушы уңайдан искә төште, кем олы тавыкмы, күкәйме? Тавык күкәйне сала үзе күкәйдән яралана, кайсысы беренчел? Милләтне хатыннар тәрбиәли, ә кем тәрбиәли хатыннарны? Сорауларның сәбәбе бар, шушы әсәрнең төп каһарманы – Вәсилә, югары белемле мәктәп директоры булуына карамастан, камил акыллы кеше тугел дигән хис туа.Бер карауга бердә юнсезгә охшамаган төсле, әммә шулайда Вәсиләне бигүк зиһенле диптә булмый.Нәрсәдән килеп чыккан бөтен бәләсе Вәсиләнең? Үзен өзелеп сөйгән Бакир белән кавыша алмый интегү, җитмәсә үзедә аны үлеп ярата. Нәрсә, кем комачаулый, нинди киртәләр ята бу ике гашык арасында? Нинди акыл җитмәслек табышмак бар биредә? Бернинди юк, сөйгәне баһадир ир–егет, сукса агачны сындырырдый, типсә тимер өзәрлек, горур баш имәс егет, үзе ярдәмчел, нечкә хисле, коеп куйган җитәкче–лидер. Мондый ир–егетне төштә генә күрерди, ә ул Вәсиләгә ярамаган. Ярамаган тугел бик яраганда бит, тик ул аны тоталмаган.Кулындагы бәхетен башка берәүгә биргәндә, үпкәләп гөмер итә.Карагыз ничек көрәшә ул үз бәхете өчен? Үлеп яраткан егетенә үч итеп бер мәхлүкне ир итә үзенә.

    Ә ничек килеп чыкты соң мондый хәл? Үз кулы белән сөйгәнен бирмәдеме соң хәйләкәр Зоя Ивановнага? Бирде. Башта Бакирны яшертен таныштырды шушы хатын белән, асылын уйламый гына, соңгыдан мунча яктыртып, шушы Зөлфияне чакырды, үзе мунча кереп чыкты да, Бакирын калдырды, шушы хәйләкәр хатын белән. Йәнәсе, балга чебен кунармы? Ә ул җитлеккән ир–егет, аны чакыралар мунча керергә сөлектәй яшь хатын белән? Ничек башы әйләнмәсен егетнең?

    Ул әлбәттә онытты бу мизгелдә Вәсиләнең барлыгын, гаҗәпмени, биредә япь—яшь шәрә хатын аны көтә, кайнар мәхәбәт белән, вакытлыча булсада, аңа артыгы кирәктә түгел, ә Вәсилә белән ул мәңге бергә булачак, әммә әлегә аларның мәхәбәтләре физик якынсыз гына үтә, Вәсиләгә кирәк түгел.

    Кирәк түгел микән соң, ник Вәсилә әйтми? Менә Зоя Ивановна әйтә ич, ә ул бозык хатын диләр, ирләр белән шаярырга ярата.Ә Бакир бит Вәсилә белән шаярмый, ул аны чынлап сөя, ник Вәсилә аңа ышанмый, ник тарта суза, ник әйтми–Бакир җаным, дип, ник бергә мунча керми? Өйләнешергә кирәк, туй итәргә, яхшы, ник соң туй юк, ә мунча бар әле өйләнешмәгән егет белән? Ник Вәсилә белән Бакирның мәхәбәте кавушысыз, икәүләп мунча кермиләр? Шул ук вакыт Вәсилә барып Гали янына ята? Акыллы хатын моны эшләр идеме? Юк. Бик дуамал бу Вәсилә туташ, артын–алдын бердә уйлап тора тора торганнардан тугел, эшилидә куя.Үзе мәктәп директоры, укытучы, балаларга аң–белем, тәрбиә бирүче? Сөбхан Алла, бу юнсез Вәсилә кемне тәрбиәли алсын, аның акылы үзенәдә җитмәгәч? Институтны кзыл дипломга бетергән, ә Зоя Ивановна гел икегә укыган, тик Вәсилә аркасында гына дипломлы булалган ди автор. Карасаң, Зоя Ивановның икелесе, Вәсиләнең бишлесеннән күпкә артык икән тормышта. Әнә ничек килеп чыга, кичәге икеле, бүгенге бишлеленең гөмерлек ярын алып китә, ә бишлегә генә укыган Вәсилә, бер мәхлүкне үзенә яр итә? Бәлки ул шулай кирәктер, язмыш үзе тәгдирне хәл иткән?

    Алай дисәң, ник Вәсилә гөмер бакый үпкәли Бакирга, ник Бакир аны оныта алмый? Ни өчендер татар кызы Зөлфияне, автор гел Зоя Ивановна дип атый, аны гел яманлый? Чыннандамы соң шундый бозык кыз ул Зөлфия? Нидән бозык, акчасы күпкәме типтереп яшәгәнгәме? Бизнесмен ул, акча күп эшли, күп түгә, аның тирәсендә бөтенесе әйләнә, барчасына түли, бөтен әйбернең бәһасен белә.Әйе, ул акчага сатып ала бөтен кирәген, сатулашып тормый, менә Бакирныда сатып алды бер мунча керү өчен. Ә кемнән сатып алды да, кем аңа сатты Бакирны? Шул ук Вәсилә үзе түгелмени? Ник ул куалап чыгармады мунчадан үзенең ахирәт дусты Зөлфияне, кайчан ул белде эшнең ни юнәлеш аласын? Белде бит Зөлфиянең Бакирдан нәрсә өмет иткәнен? Сатып алды дигәннән, ирләр хатыннарны сатып алалар, бу берни түгел, ә менә Зоя Ивановна Бакирны сатып алалмый икән? Әллә ир–егетләр сатылмыйлармы түрәлргә, җылырак урын өчен, тәлинкә тотмыйлармыни югарыдагы түрәгә? Тоталар әлбәттә, бу да шул ук сатылу, биредә вөҗдан, намус сатыла, менә монысы бигрәк хәтәр әйбер, ә яшь хатын белән бер мунча кереп чыгу, бу сатылумыни егет өчен? Бу бер егетлек кенә. Инде бөтен бер милләт тоташ сатлык җаннардан торганда, Бакирның Зоя Ивановна белән мунча керүе, бер шаяру гына ул.Вәсилә горурмы, әллә тәккәберме, дигән сорау туа үз—үзенән. Горур булса һич беркайчан үтенечләр белән борчымас иде Бакирны, ул бит аны хыәнәтче дип саный.Шулай ук, шушы Зоя Ивановна белән арасын өзәр иде. Юк бит, бара йөри, шушы хатын белән сөйләшә, моны ничек бәяләргә? Караңгы төндә барып, Бакир белән икәүләп утырткан имәнне кисмәс иде. Үчле хатын, гөмер буе үч ала Бакирдан. Ә Бакир, шушы гөмердә аңа хет бер авыр сүз әйтсен, ә кыз кеше болай итенергә тиешле түгел, үч итеп башка ир янына барып ятырга? Юк, биредә горурлык белән тәккәберлек буталган, горурлык ул олы нәмәстә, кайсы кешене кеше булып саклый, ә тәккәберлек, киресенчә, кешене түбәнсетә еш кына көлке хәлгә төшерә. Менә Вәсилә тәккәберлек корбаны, ул кичерә белми, ул оныта алмый ничек аның алдында, Зөлфия чакыргач, Бакир мунчага креп китә Вәсиләне калдырып. Бәлки Бакирга Вәсиләдән рөхсәт сорап керергә иде мунчага Зөлфия янына? Бәлки Вәсилә рөхсәттә биргән булыр иде әле, әммә моңа риза түгел Бакирның горурлыгы. Менә Вәсиләгә бераз уйларга иде дә бит, юк. Мин–минлек күккә ашкан, Вәсиләнең ачуыннан күзләрен кан баскан, ярсуыннан белми ни кылырга, тизрәк кирәк җавап кайтарырга? Аңа иттеләрме хыянәт, ул да итәргә тиеш. Галине күрәдә, син мине сөясеңме дип сорый.. Теге билгеле аптырашта, шаярамы бу туташ, әллә юкмы, дип торганда, Вәсилә туташ үзен култыклап алып китеп никах укыта. Бу дуамалык Вәсиләне гөмер буе ташламый, ул алдын–артын уйламастан, кияүгә чыга да куя. Соңгыдан гөмер бакый җәфа чигеп яши, чөнки Гали тормышка яраклы кеше түгел, бернинди эш кулыннан килми, ни туар карарга, ни печән чабарга, бер булдыксыз кеше. Гөмүмән алганда, кешемени Гали, –бер мәхлук бит ул, эшкә яраксыз бер зат, ни Аллага, ни бәндәгә диләр, шундыйларга.

    Шушы адымы аркылы үзедә бәхетсез, Бакирны да гөмергә бәхетсез итә. Ә Гали бәхетлеме соң Вәсилә белән? Юк, улда бәхетсез, хәттә аның бәхете турында кем уйлаган бар, ул тумыштан инде туган бәхетсез булып, аның шундый язмышы, ул бармы, юкмы аңа карап дөнья үзгәрми.

    Бакирга килгәндә бөтенләй башка хәл, айгыр малае бөтенләй икенче төрле адәм, ул дөньяга туган идарә итәр өчен, аның милли хиседә юк түгел, горур баш имәс шәхес. Менә шундый сыйфат җитешми безнең ир–егетләргә тормышта, бигрәк күндәмнәр.Бакирның авылда бандит дип даны таралган, бөтенесе аңардан курка. Ике авыл малаен тотып кыйнаган булган, агачларга уеп исемнәрен язган өчен, беренең тешен сындырган, икечесенен иңсәсен имгәткән. Менә бөтен бандитлыгы, һы, кем соң биредә бандит, Бакирмы табигатьне яклаганга, әллә бу ике юнсез малаймы, кайсыларын ул тукмаклый?

    Бакир зур таза олы гәүдәле егет, тышкы яктан дорфа күренсәдә, эчке яктан шагыйрь кеше, нечкә күңелле, сизгер кеше. Аның менә ике имән утыртуыда, аларга сулар сибеп үстерүе, зур куллары белән шушы имәннәрнең яфракларын сыйпавы, иркәләве, моңа дәлил булып тора. Ул бу җиргә хуҗа булып туган кеше, тик аңа тиң кирәк, тиңен сайлаганда ялгышкан, чөнки Вәсилә аңа тиң булырдый хатын түгел. Баһадирга кирәк акыллы хатын, әйбәт балалар үстерү өчен, физик яктан таза, горур акыллы балалар. Вәсилә тышкы яктан тәти генә күренсәдә, чамадантыш тәккәберлеге, эчке ягтан тупасландыра. Ул Бакирның хәлен бердә аңламый, киң күкрәк, калын тавыш артында нечкә хисле кеше яшәгәне сизми. Кайчан Бакир аңа әйтә, теге имәнәр янында булганда, синең имәнне кочаклыйм, үбәм, ди. Аңа үч итеп Вәсилә шушы имәнне кисәргә була һәм төнлә барып чабып (кисеп) кайта. Кыргыйлык түгелмени бу? Кайда аны шундый кыргыйлыкка өйрәтеләр, мәктәптәме, институттамы? Үзе сер бирмәс үрдәк кебек яши эшкә ярамас ир белән җәфа чигә гөмер буе, ир кеше бер чиләк су күтәрергә хәле җитми, анардан ни көтәсең? Әйе, горур кеше үзеннән кимгә кияүгә чыкмас иде, әлбәттә акылы булса, акыллы кеше артык тәкәбердә булмый.

    Нидән соң без татарлар шундый булдыксыз? Көрәшәбез, көрәшәбез бәйсезлек өчен, ә ничктә азатланалмыйбыз. Бер адым алга атласак, ике адым артка чигенәбез, яхшы фикерләр, киңәшләр арасыннан кирәген сайлый белмибез. Вәсилә мәктәп директоры, укытучы, милләтнең яшь буынын тәрбиәләүче, кемгә нинди тәрбиә бирергә сәләтле соң ул? Безнең милләт икегә урталай бүленгән, бер ягында сатылганнар, икенче якта–мәхлүлар, урта бер урында юка гына катлам–пегамбәрләр. Менә шартлы рәвештә милли хәлне шулай күз алдына китереп була. Пегамбәр катламы милләттә юка һәм ярлы булганга, мәхлүклар сатлыклар арасына күчә баралар, ә сатлыклар әкренләп чит–ят милләтләр арасында эреп бетә баралар. Чөнки алар өчен башка юл калмаган,бер саттылгач кире кайталмыйлар, хуҗалары рөхсәт итми, беренчедән, икечедән үзләрендә кайтырлык ихтияр көч һичтә җитәрлек түгел. Татарга бүгенге көндә татар булып калыр өчен нинди әдәбият кирәк? Әдәбиятның төп эше, төп юнәлеше, төп вазифасы–милләтне үстерү, аны яхшы сыйфатлы ясау, бу аксиома. Әгәр ул шушы вазифасыннан тайпыла икән, ул милләт тормышыннан төшеп кала, йә хезмәт итә сатлыклар катламына. Татар әдәбияты кемгә хезмәт итә? Милләткәме, шушы мәхлүкларгамы, әллә сатлыкҗаннаргамы, кайсылары, иртәме соңмы эреп бетәчәкләр башка милләтләр арасында? Әгәр мәхлүкларга булса, кирәк аңа яраклы, алар аңлардый образлар тудырырга, кайсысы туп–туры вакыйганы тасвирлый, кинаәләп түгел, Н.Гыйматдинованың «Парлы ялгыз»ындагы шикелле, биредә әлбәттә гыйбәрәтле гөмер кисәге бәян ителгән. Әлбәттә, шушы әйберне укыган кеше, Вәсилә юлын сайламас, аңа Зөлфия–Зоя юлыда кирәк түгел, ә нәрсә сайларга тиеш укучы? Ошбу әсәрдә андый каһарман юк, ә ул бик кирәк безнең яшләргә. Тормышта үрнәк алырдый кешеләр очрасада, андый каһарманнарның әдәбиятта булуы хәерлерәк, чөнки әдәби каһарманың киң таралырга мөмкинчелеге бар.

    Менә айгыр малае Бакир инде коеп куйган татар үсмерләре өчен үрнәк. Үзе зур таза, бернидән һәм беркемнән курыкмый, чөнки көчле кеше, үзе гадел, нечкә хисле. Карагыз, ничек ул агачны карый, баланы караган төсле, табигатне ярата, үзе ярдәмчел, тик бәхетсез. Шундый баһадир ир–егеткә, кайсы милләт терәге булырга тиешле кешегә, татар милләтендә бер акыллы хатын–кыз юк. Бераз әсәрнең эчтәлеген үзгәртеп, Бакир белән Вәсиләне кавыштырып, аны шушы җиңел холыклы Зөлфия белән таныштырмыйча, бер төзелеш фирмасы ясап куеп, авыл мәктәбен төзеп җибәрсә, карыйсың, соңгыдан эше җайланыпта киткән булыр иде. Әммә бу сюжет авторга бигрәк бер катлы күренгәндер, әдәбиятта артка чигенү сымак. Ә кем артыннан без иярәбез, нәрсәгә безгә шомлы әйбер кирәк, белмәссең, кемгә аңардан файда? Безгә кирәк үз милләтебезне күздә тотып язарга, аның мәнфәгатләреннән чыгып, булырмы аңафайдалы, юкмы? Файдасы шикле булганда, андый әйбер бөтенләй иҗат итмәскә иде.

    август, 2002–нче ел.



  • Күчтәнечкә ике сүз
  • Кем ул Шүрәле?
  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх