• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    ТӨРКИ–ТАТАР ЦИВИЛИЗАЦИЯСЕ


    Күренеп тора демократия Рәсәйдә генә түгел, бөтен Җир Шарында күзгә карап үзгәрә бара, БМО оешмасы көннән–көн АКШ йомышчысына әйләнеп килә. Рәсәйдәге Путин вертикалендә онытып куймаска кирәк. Хәзер җир шарында бердән–бер реаль көч АКШ булып калды. АКШ–ул бит Алла Тәалә түгел, аның амәлләрен изге дип атап булмый.

    Менә ул Иракка сугыш белән яный, бер ил беләндә исәпәшми. Кем белә, бүген Иракны, аннан Пакистан йә Төркия дәүләтен тезләндермәс дип? Аңа кемдә ни указ. Уак–төяк дәүләтләрнеңдә, дәүләтсез халыкларныңда киләчәкләре куркыныч астында, бигрәктә татар халкының. Шулай ук төрки дәүләтләренеңдә киләчәге билгесез, Казахстан, Кыргызстан, Үзбәкстан дәүләтләренә Кытай империясе яный. Бу гасырда булмаса, киләсе гасырда аларны йотар. Әзәрбәйҗан дәүләтен бүләргә торалар Әрмәнстан белән Иран, Рәсәйдә нәрсәгәде өметләнә. Төркия дәүләтедә шулай ук куркыныч хәлдә, аңа греклар, шушы ук әрмәннәр, көрдләр, урыслар һәм тагы башка славян илләре бик теләп таларга әзер торалар.

    Шушы очракта татарны, башкортны һәм бөтен төрки халыкларын коткара алырдай бердән–бер юл, ул төрки–татар цивилизациясен торгызу. Төрки–татар цивилизациясе нигездә ике төп әйбергә таяна ала, бере–дин, икенчесе–тел. Аның беренчесе ул борынгы төрки–татар дине –Тәңречелек, кайсы безне берләштерәчәк һәм шулай ук урыслашу процессын туктачак. Тәңре дине, урыслашып беткән төрки–татарны кире үз нигезенә кайтарачак. Урыслар арасында шактый киң таралыш алды фикер, христиан дине шул ук яһүд дине, шул ук еврейларга бәйле, кирәк ул динне ташлап, борынгы бабалар диненә күчәргә дигән омтылышлар бар. Фаразлар буенча, шушы фикерләрне таратучылар–нигездә урыслашкан татарлар–төркиләр булырга тиешләр. Димәк, менә әзер халык бар, кире үз нигезенә кайтырга. Тәңре дине ул мәҗүси дин түгел, әлегә аның тәглиматларын ачыларга кирәк, булмаса–булдырырга.

    Төрки–татар цивилизациясенең икенче таянычы–ул Алтын Урда дәүләт теле, ягни, иске татар әдәби тел. Шушы телне гөмүм төркиләр өчен уртак тел итеп тәкдим итәргә, ул бик күп төрки халыкларга аңлаешлы һәм аларныңда әдәби телләре иде.

    Хәзерге вакытта төрки халыклар якынча 30 телдә сөйләшәләр, ә менә Алтын Урда телен алсак, шушы утыз төрки кауым–3 тел, нигездә бере–беренә якын телдә сөйләшәчәкләр. Алтын Урда теле, чыгатай теле һәм османлы төрекләр теле. Бер–ике дистә елдан соң бу телләрдә үзара нык бәйләнештә булып, ныклап шомарачаклар. Бу әлбәттә,безнең иртәгәге хәләтебез, ягни, киләчәгебез, аның нигезен бүген салып калдырырга кирәк.Без үз тарихыбызда беренче мәртәбә шулайрак планнар корып фаразлыйбыз, татар өчен булмаган хәл, яңалык.

    Күпме күп тарихка чумасың, шул кадәрле үзеңне рәхәт сизәсең, бабаларыбызның эзләре анда җәереп ята. Нинди җирләр, нинди дәүләтләргә хуҗа булганнар бабалар, ә нинди көчле, гайрәтле падишаһларыбыз булган. Алар алдында ярты Җир Шары тез чүккән, күпме дәүләтләр аларның кул астына керергә әзер икәнлекләрен белдереп хәбәрләр җибәргәннәр, бүләкләр юллаганнар. Шулар турында уйлыйсыңда көрсенеп куясың, кая барысыда киткән? Дәүләтләребез ник җимерелгән, кая киткәннәр дәһшәтле гайрәтле падишалар?

    Берни калмаган, барда су кебек җиргә сеңеп беткән. Ә ник башка халыкларныкы сакланган, ә безнеке юк? Кем гаепле, ни—нәрсә моңа сәбәп булган? Сораулар, сораулар, ә җавабы юк. Чынлапта, борынгы заманнарда шундый Олы дәүләтләр биләп, дәүләтсез калу, андый очрак юк җир шарында, андый бичара халык дөньяда без генә.

    Ошбу хәлнең сәбәбе булырга тиешле, җилсез саламда селкенми диләр, ә биредә бер сәбәпсез без дәүләтсез калыпбыз. Сәбәп нидә булырга мөмкин? Алладамы, бәндәдәме бу сәбәп? Борынгы һәм урта гасырларда бер дәүләттә юк иде шундый көчле, безне юк итәрди, димәк эш адәмдә түгел, ә Аллада. Ни өчен соң Аллаһы Тәалә безгә шул кадәрле ачуланган икән, берәр олы гоняһ ясамаганнармы икән борынгы бабалар? Эзләп багыйк Алла китабыннан, бәлки сере Көрьәндә бардыр, чөнки сәбәпсез, шундый дәүләтләр җимерелми. Көрьәндә әйтелгән, динегезне ташласагыз, сезгә алмашка бүтән халык китерермен, дип. –«О вы, которые уверовали! Если кто из вас отпадет от своей религии, то Аллах приведет людей, которых Он любит и которые любят Его…Это – щедрость Аллаха: дарует Он ее, кому пожелает , - ведь Аллах-объемляющий, знающий»! (Трапеза, а.59.).

    Нинди дин турында биредә сүз бара? Аллага шөкер, без ислям динендә инде мең елдан артык. Шулай булсада дәүләтебез сакланмаган, шәһәрләребез җимерелгән, җир белән тигезләнгән, ә гайрәтле падишаһларыбызның каберләре тузгытылган, аларның асыл сөякләре як–якка ташланган. Хәзер шушы сөякләр юл чатларында, төрле пычрак урыннарда аунап яталар. Ә без белмибездә, кем сөякләре алар. Шушы сөякләрне, кытайлылар, фарсылар һәм урыслар чүплекләрдә аунаталар,тере чакларында алларында калтыранып торган халыклар, хәзер алардан үч алалар, аларның исемнңрен оныттыралар.

    Дин дигәннән, нинди дин турында сүз бара соң ислям дине булмагач? Борынгы төрки–татар дине тәңречелек турындамы сүз бара икән? Чөнки вакыт килде безгә шушы динле ачыкларга, өйрәнергә. Нәрсә беләбез без бу дин турында һәм нинди ядькәре сакланган? Хәзер кайбер ачыклык кертелә башланды шушы дингә, соңгы вакытта шактый күп кешеләр кызыксыналар тәңречелек белән. Тәңре дине–ул ошану була бер Тәңрегә, аның ике дөньясына. Бу яктан тәңречелек ислям диненә охшаш. Әлбәттә охшашлык бар, чөнки Күктә бер Алла булса—ул безнең Тәңре була. Димәк ки, Алла– Тәңре икеседә бер, безнең өчен ул–Бөек Тәңре, ә гарәпләр өчен–Бөек Алла.

    Мин шулай дип уйлыйм һәм кабул итәм, Көръәндә моңа дәлилләр шактый күп. Р. Безертиновтагы тәңречелек концепциясе белән килешеп булмый, аныңча, Тәңре дине– күп Аллалык, ягни, мәҗүси дин. Тәңре динен ислямга каршы куярга һәм тәңречелекне Алтын Урда дәүләтенә кайтарып калдыруны дөрес дип саный алмыйм. Тәңречелек Чингисханга чаклы 6 – 7 гасыр элегрәк кризиска чумып, үз вазифасын үтәүдән туктаган иде инде. Хазар дәүләтендә 8–нче гасыр уртасында Булан Каган яһүди диненә күчеп, тәңречелекне дәүләт дине буларак юкка чыгарды. Ә аңа кадәр, шулай ук 3–4 гасыр дәвамында Каганнар үзләрен Тәңре итеп йөртә башлаганнар булган. Шулай булгач, Чингисханга чаклы 7 гасыр, ягни чама белән 700 ел тирәсе тәңречелек кризис кичерә. Әлбәттә, Чингисхан эчтәге сиземлеге белән Тәңренең бер Алла икәненә ошана, әммә тирә–юнь үз варисларына аңлата алмый. Ул төзегән канун–Ясса, бәлки анда берникадәр бардыр тәңречелек тәглиматлары, әммә шушы Яссаны Тәңре китабы итеп кабул итеп булмый. Чөнки Чингисхан Яссасын Тәңре сүзе дип атамый,Көръәндә әйтелгән, Мохаммәд–соңгы пегамбәр дип, димәк ки, башка пегамбәр булалмый.Ә, Коръән Алла китабы икәнлегенә без ышанабыз, чөнки аны инкяр итеп булмый. Ә менә без Чингисханны изге зат, әүлия дип таный алабыз. Әүлиә дигәннән, ул йомшак бер чебеннедә үтерә алырдый түгел дип, күнеккәнбез уйларга, бәлки әүлиә ул хак бәндә, хаклык өчен көрәшче, сугышчы дип аңларгадыр.

    Шуңа күрә, Чингисхан Олы төрки дәүләтен торгызсада, аңа нигез итеп Тәңре дине тәглиматларын калдыралмый, тәңречелек ничек аңа кадәр булган эшкәртелмәгән, шул килеш калган. Әйтеп калдырмаган ничек итеп Тәңрегә табынырга, намазмы, дюамы кылырга нинди теләкләр теләргә, ни сорарга, ничек корбан чалырга һәм башка ибадәтләр кылырга. Без бик аз беләбез үзебезнең борынгы динебез турында, ислям диненә күчкәч, мөсельман руханилары тәңречелекне тамырыннан йолкып ыргытканнар, Тәңрегә кагылышлы бөтен риваятләрне гөнаһ дип атаганнар, халык борынгы динен шулай итеп әкренләп оныткан.

    Нәрсә хәзерге вакытта тәңречелектән бездә сакланган? Күп түгел, әлбәттә, менә яңгырсыз елларда, кырга–зиарәт өсләренә барып яңгыр сорап намаз уку йоласы, Алла урынына Тәңре дию, мәетләрне яд итү, 3, 5, 7, 40 кичәләрен, елын уздыру, Хызыр пегамбәр, половецкие балбалы дип йөртелгән таш сыннар.

    Менә чагыштырмача хәзергегә килеп җиткән безгә төрки–татар дине калдыклары шулардан гыйбәрәт. Шуны да онытмаска кирәк, без мең елдан артык инде ислям дине кагыйдәләре белән яшибез, мең ел безне тырышканнар үз динебездән читләшергә, сакланганына шатланыйк, әле бәлки халык хәтерендә тагы нәрсә булса сакланган булуы бар. Биредә игтибарга лаеклы Хызыр пегамбәр фигурасы, бу пегамбәр Көръәндә юк, ә бездә бар. Әле җитмәсә, Хызыр пегамбәр бердән–бер үлемсез пегамбәр, ул мәңгелек пегамбәр, ә ислям, яһүд, христиан диннәрендә пегамбәрләр барда үлемле. ә Хызыр пегамбәр юк. Ул шулай сыйфатлана халык риваятләрендә: кешеләрне әхләки яктан тәрбиәләүче, кешеләрне сынаучы итеп тасвирлана. Сынарга теләгән кеше юлына очрый, йә бер гарип ярдәмгә мохтаҗ булып, йә хәерче рәвешендә, хәер сорый, әгәр аңа хәер бирсә кеше, яки башкалыйча булышса. ул адәмнең юлы уңа, әгәр хәерен бирмәсә, юл аша чыгарга булышмаса сукыр кешегә, ул вакытта бу кешене төрле югалтулар, бәлә– казалар алда көтә. Икенче тәңречелек ядкәре, дөрбәләр, курганнар, кыпчак сыннары–половецкие балбалы, кайсылары борынгы вакытта бөтен Бөек кыпчак Даласы тулган була, дистәләгән–меңләгән сыннар курганнар башында, юл чатларында булалар. Менә шушы Далага бүтән халык хуҗа булгач, сыннарны чиркәү нигезләренә салалар, юлларга түшиләр, хәзер алар сакланганнар нибары бер–ике дистә генә Украина, Рәсәй өлкәләрендә. Билгеле, шул кадәрле таш сыннарны бер кыпчаклар гына ясый алмаганнар дип фаразларга нигез бар, чөнки 1– 2 гасыр арасында шул кадәрле сыннар ясар өчен вакыт җитәрлек түгел, тарихта кыпчаклар билгеле булдылар 11- 12 асырларда гына, һәрхәлдә шулай язалар. Күрәсең, шушы сыннарны әле скиф бабалар заманында ук ясый башлаганнардыр, чөнки шул кадәрле таш сыннар өчен меңәр еллап вакыт кирәк булгандыр.

    Тәңре дине үсүдән туктый күрәсең әле Атилла хан заманнарында ук, моңа ишарә бар, яһүд тарихчысы А. Кестлердә (Тринадцатое колено), маҗар бәге Атиллага әйтә,– «Син бит кояш төсле, сиңа баксаң күзләр күрми башлый, тона», ди. Шушы чамадан тыш түрәне күтәрү, төркиләр тормышына хас нәмәстәкәй, менә шуннан чыгып, каганнарны күккә чөеп мактый–мактый алардан Тәңре ясап куйганнар. Каганны Тәңре итеп иглан итү,тәңречелек динен көн тәртибеннән төшергән, ә төрки хазар кабиләсен аның дәүләтен бөтенләй юк иткән. Шушы хәл бер хазарларга гына тиеп калмаган, ә бөтен төрки халыкларга тигән. Менә ни өчен безнең дәүләтләр инде мең ярым ел кризис кичерәләр. Билгеле, борынгы заманнарда шундый көчле төрки дәүләтләрен, аның халкын юк итәрди бер халыкта, бер дәүләттәдә көч булмый. Моны Бөек Тәңре Аллаһы Тәалә үзе эшләмәсә, беркемнеңдә көче җитмәс иде.

    Хәзер тәңре динен өйрәнә башладылар, беренче чиратта үзебез, Р. Безертинов. З. Әһлиуллин, Д.Шәйхетдин, М. Аджи һәм башкалар шушы теманы ачыкларга тырышалар, «Безнең юл» дигән газета моңа күп игтибар итә. Шулай ук өйрәнәләр безне һәм безнең динне, КГБ–ФСБ органнары гына түгел башкаларда. «Безнең юл» газета №1 2002 ел номерында басылган мәкалә моны күрсәтә. Шушы мәкалә «Тенгрианство– религия современных тюрков» дип атала, авторы мәктәп укучысы яһүд кызы Мария Страх. Менә бу мәктәп баласы безнең борынгы динебез турында яза. Ә нәрсә белә ул? Аның язмасында 11– нче сентябрь 2001–нче елда булган вакыйгалар, татарны исламны ташлап, башка дин эзләргә этәрде, дигән фикер ята. Янәсе, бөтен җир шарында исламны террорчылык белән бәйләп, ислям динен тоттучылар арасында аннан котылу юлын эзләү башлана. Мондый фаразлау безне кимсетә, бигрәк куркак итеп тасвирлый, без ул кадәрле ук куркак халык түгел, ислям динен кемдер террорчылык дине дип, иглан иткәнән, без аны ташларга җыенмыйбыз әлбәттә, һәм гомүмән ислям динен ташлау турында сүз бармый, тик үзебезнең борынгы төрки–татар дине тәглиматларын торгызу, аларны өйрәнү турында бара. Ярар, китерик шушы кызыйдан бер–ике өзек: – «В связи с этим явлением особенно четко обозначились те ценности татарского народа, которые идут вразрез с мусульманскими ценностями арабских стран».

    Татар милләтенең нинди «бәһасе» турында яза бу кызый, әлегә тәңре дине турында бер кәлимә сүз әйтмәгән килеш? Татарның бәһасе исламныкына каршы имеш. Ә нигә каршы булсын икән? Без, инде күптән ислям юлында, милләт дин белән укмашып беткән, тәңречелекне ачыклау, ул исламны кире кагу түгел, ә бәлки ислям нигезендә тәңречелекне табудыр?

    Менә тагын бер өзек:–«Появились общественные организации татарского народа, которые продолжают вести борьбу за возрождение, но вызвав проклятие определенной части татар. Этим и актуальна наша тема. И наша цель состоит в том,чтобы доказать, что мусульманская религия была привезена из арабских стран, и навязана татарам силой оружия».

    Кемгә исбатларга маташа бу кызый? Безгәме? Әллә инде без белмибез ничек ислям динен кабул иткәнне? Безнең максат дип яза, ә кем ул аның «без» дигәне? Безгә кирәкми тәңре динен–ислямга, татарны–гарәпкә каршы куярга, мондый хәлләр безнең файдага түгел. Ленин бабай әйтмешли, кем файдасына язылган бу мәкалә?

    Чынлапта шулай, Ленин бабай сүзләре хак, бу кызчык безне күктән аерып җиргә төшереп сала:–«В отличие от религий, созданных пророками и их последователями,тенгрианство (тенгри янг) возникло естественным, историческим путем на основании народного мировозрения, связанного с отношением человека к окружающей природе и ее стихийным силам».

    Менә бит. Тәңре дине Алладан түгел, ул Иляһи көчкә ия түгел бүтән диннәр шикелле, кайсылары пегамбәрләр аша Иляһи көчтән иңдерелгән. Бу ни дигән сүз? Гап–гади генә әйткәндә, тәңречелек бөтенләй диндә түгел, ул нибары адәмнәрнең үзләре уйлап тапкан әкиәт кенә. Ә кеше ни сөйләмәс?

    Башта татарны Аллаһы тарафыннан иңдерелгән ислям диненнән аера, аерып җиткәч, әйтә–«тәңречелек ул бит дин түгел, ә сез үзегез уйлап чыгарган әкиәт, ди. Менә шулай кызый безне барчабызны казык башына утырта, аннан бераз юатыпта ала:– «Вообще религия–это взаимоотношения между Богом и человеком», ди. Ә Тәңре нинди Алла булсын, әгәр аны борынгы бабаларыбыз үзләре уйлап чыгарган булса, дигән фикер шушы юллар астында ята.

    Мин бу турыда язган идем китабымда (карагыз «Безнең юл», Мәскәү 2000–че ел), тагы кабатлыйм. Көръәндә әйтелгән, «Мин һәр халыкка үз араларыннан пегамбәрләр җибәрдем», дип. Димәк ки, без төрки–татарга да җибәрелгән булган. Аллаһы Тәалә һәр пегамбәргә китап бит җибәрмәгән, аның җибәргән китаплары нибары 4–әү, ә пегамбәрләр саны 24–мең, шулай булгач, биредә эшләр икенче төрлерәк булып чыга.

    Билгеле, бу акыллы кызый, киләседә тәңречелекне үз һөнәри юл итеп алачак, яһүдиләр яшли ук сайлыйлар тормыш юлларын һәм шушы өлкәдә гөмер буе эшлиләр. Югары уку йорталында белем туплагач, фәни хезмәткәр булып, бу кызый тәңречелек буенча белгеч булып китәчәк. Әле шунда бер егетебезне дә «урлап», саф татар фамилиясе астында безгә дин таратачак. Беребездә бер сүз әйтәлмәс, син чит–ят кеше, үз динебезне үзебезгә калдыр, дип. Махсус әзерләнгән яшь белгеч, татарның башын тагы әйләндерәчәк,боҗра буйлап йөртеп, бер ярга да чыгармыйча, урталыкта сәлендереп тотачак. Әлбәттә, без тагыда бик ышанучан булсак чит–ят милләт вәкилләренә, тарихтагыча. Безгә бик кирәкмени мондый киләчәк? Әле үзебездә тәңречелекнең асылын аңлап җитмәгән килеш, арага башка милләт әһелләрен катнаштырмаска иде, дип әйтәсем килә. Сак уяу булыйк, кайчан милләтебезнең киләчәге турында эзләнүләр алып барганда, теләсә кемсәне арага кертмәскә, тарихыбыздан гыйбәрәт алып эш итәргә кирәклеге турында искәртәсем килгән иде.

    7.02.03 г.



  • Шаяру
  • Әдәбият һәм тәрәкыйят (Әдәби күзәтү)
  • Күчтәнечкә ике сүз
  • Кем ул Шүрәле?
  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх