• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    ХАЛЫК САНЫ НИЧЕК ҮЗГӘРӘ?


    Узган елдагы халык санын алу компаниясе шаулап гөрләп үтеп китте, барыбызда тынычландык, беребездә артык кызыксынмый шикелле халык башын санау нәтиҗәләре белән. Кызыксынмауның сәбәбедә юк түгел шул, еш кына авыр хәбәрләр ишетелеп тора, кайбер авылларыбызда 30–ар кеше елына үлә, ә бер балада тумый икән. Билгеле инде, халык кимемәсен өчен 30 үлгәнгә 30 бала туарга тиеш, әле шунысыда бар, һәр туган бала кайчак үсептә җитми, димәк 30 түгел, 40-50-60 бала туарга кирәк алмашка, ә биредә бер балада тумый? Хәл бөтенләй башкада икән, себер–астрахан татары дип язылудан түгел, ә балалар тумышына бәйле икән ләбаса, ә күпме шау–шу күтәрелде былтыр матбугатта? Билгеле, халык үрчи иде авылларда, хәзер бөтен татар төбәкләренә 5 –6 авыл калды, кайда халык үрчи: миҗгар–мишәрләрдә ике авыл, пензәкләрдә бер авыл, Чувашстанда бер Шыгырдан авылы, себер ягында берме–икеме авыл, (Татарстан белән Башкортстанда авыллар хәлләреннән мәглюматым юк). Шушы авыллар гына милләтне үстерә алырлармы? Әлбәттә, татар авылларында гына мондый хәл түгел, урыс авылларыда шундый ук хәлдәдер, тик минем ул яктан мәглюматым юк. Без гасырлар буе кими киләбез, менә аның сәбәпләрен әле бер галимдә, тикшергәндә, язганда юк. Бөтенесен язмыш бәләсе дип кабул итәргә күнеккәнбез, ә кайчак бар бит бездә, кәпрәеп әйтүчеләрдә, язмышны да үзгәртеп була дип, тик ни өчендер бу очракта андый батырлар гына күренми бердә. Күпме без, дигән сорау мине һәр чак кызыксындырып килде, ни өчен без аз санлы булдык? Урта гасырлар вакытында көчле дәүләтебез булып, ә хәзер сан ягыннан бик әз, инде шундый зур–олы дәүләтне тотардый халык булып, шул кадәрле кимегәнбез? Хәзер кайбер галимнәр язарга ярата, янәсе Алтын Урда дәүләте күп милләтле дәүләт, анда татарлар гына түгел, урысларда, мордваларда һәм башка бик күп халыклар кергән дип. Белмәссең, бу галимнәрнең тел төбендә нинди фикер ятканын, әллә инде урыслардан куркып, без бит бер дәүләт кешеләре дип, уртаклашасылары килә берәүләрнең. Ә икенчеләре, бәлки татар халкына каршы, гасырлар буе алып барылган Рәсәй хөкүмәтенең җинаятләрен, геноцидларын, яшереп маташа торганнардыр? Ни дисәңдә, Алтын Урда, Рәсәй шикелле күп милләтле дәүләт булган диючеләр фикере белән килешеп булмый. Бу алым, татар халкының элегрәк күпме булган дигән мәглүматны ачыкларга комачаулый, ә минем моны ачыклыйсым килә.Чөнки күп санлы халык кына көчле дәүләт төзи алган, әгәр татар халкы борынгы заманнарда сан ягыннан күрешләре белән тиң булган булса, яки бераз калышкан булган булса, ул чакта Алтын Урда, татар дәүләте дип саналмаган булыр иде. (Тагы татар дигән термин белән буталып китмик, мин биредә татар сүзен төркидән аермыйм, һәм Чингисхан бер үзе монголдан булсада, төркиләрне алмаштыра алмый, минем татар термина кагышлы максус мәкаләм бар Интернетта). Шулай булгач, урта гасырлар вакытында татарлар сан ягыннан барча күрше халыклардан, шул исәптән урыслардан да, күпкә күп булганнар, дигән нәтиҗә ясарга урын бар булып чыга. Мин шушы фикерне раслар өчен, төрле еларда кат–кат хисаплап, санап караганым бар, без Батый хан заманында 7–миллион чамасы, ә урыслар 4-5 миллион тирәсе булганнар. Бер–ике гасырдан соң саннар тигезәйгәннәр, татарларда, урысларда 5–әр миллион булган, бересе кимегән, ә икенчесе киресенчә арткан. Хәзер урыслар 120 миллион.

    Моңа берничә сәбәпләр булышкан: беренчедән Алтын Урда дәүләтендә гражданнар сугышы 20 елдан артык барган (1359-1380 еллар), икенчедән, Идель буенда чума авыруы (1360-1365 еллар) татарларны нык кырган, өченчесе, 1391- 1395 еллар, Аксак Тимер биш ел буена Алты Урда шәһәрләрен көлгә әйләндереп, авылларын яндырып, татарларның башларын кисеп, шушы сөякләрне тау–тау өеп йөргән, тере калганнарын Урта Азиәгә әсир итеп алып киткән. Ә урыслар өчен шушы чор бик тыныч һәм туклык булып, мөмкинлек тудырган үрчергә. Мин сергач ягы миҗгарларны (мишәрләрне) үзем шул яктан булгач, санаган идем, чама белән Т.Новгород өлкәсендә 1910- 14 –нче елларда 250 мең татарлар яшәгән дип. Әле карыйм Уразовкада чыга торган «Сельские Вести» газетасын, анда К. Фәткуллин яза безнең төбәкләрдә 1932 елда 200 мең татар яшәгән дип. Менә гражданнар сугышын искә алсак һәм 1921 елда булган ачлыкны, колхозлаштыру елларында авыллардан сөрелгән халыкны, шул чакларда бер 50 мең кешебезне югалтканбыздыр. Димәк ки, нәрсәләрдер үзебездә чамалый алабыз, Рәсәй хөкүмәтенең ялган статикасына таянмыйчада.

    Шушы 250 мең мишәр–миҗгарлар, нормаль рәвештә яшәгән булса, хәзер сан ягыннан бер миллион булыр иделәр. Кем сәбәпче булды мондый хәлгә? Әгәр шулай санап китсәк ХХ–гасыр башыннан барча татарны төбәкләр буенча, анда да бит аларга нормаль яшәргә бирмәделәр? Татарстанда хәзер һичшиксез татарлар саны 3- 4 миллион булыр иде, ә анда нибары 1,5 миллион гына. Шулай ук Башкортстанда да татарлар 3-4 миллионга җитәр иделәр, Ульян–Самар–Оренбург өлкәләрендә 2- 2,5 миллион, Астраханда – 2 миллион Себердә бер 3 миллион татар яшәр иде, барчасын бергә кушсаң без 25-30 миллион булырга тиеш идек. Әле бит бу карый 20–нче гасырга гына, ә элгәре гасырларда татарлар үрчемәгән булыр идеме? Ә кайда безнең шул кадәрле асыл милләт? Кемнәр аларны дөньяга тудырмады? Ә хәзер без нибары 4 миллион гына булып калдык. Моның өчен җавапны кем бирер, сәбәпләрен кем ачыклар? Шуларны белешергә иде, ничек булса? Сәбәпләрен өйрәнми торып төзәтү юлларын табу кыен.

    Шушы саннарны төрлечә тикшереп була, менә мәсьәлән, 1979–нчы елда халык санын алганда Горький өлкәсендә 57– мең татар барлыгы беленде, хәзерге вакытта шушы төбәктә чама белән 33-35 мең татар калгандыр. Менә инде моннан яхшы чамалана безнең кая таба үскәнне? Шул вакыта күрше халыклар, чувашлар, мордвалар безнең шикелле бетәргә юл тотмый,чувашлар арта баралар, хәзерге санаулар күрсәтер, чувашларның безне узып киткәнлеген мордваларда күпкә үскәнгә ошаган, безне сан ягыннан куып җитәләр инде.Нәрсәдән мондый хәл килп чыкты, әле йөз генә ел, чувашлар, мордвалар аз санлы халык булса, инде хәзер зур санлы булган татарны сан ягыннанкуып җиттеләр. Нәрсә, аларга тормыш җиңелрәкме әллә? Алай дип әйтмәс идем, димәк биредә башка сәбәптә бардыр, тик без генә аны белмибез. Безнең татар тормыш шартларына яраклаша–яраклаша, моны һичбер кеше кире кагалмый, яшәү шартларын җиңеләйте–җиңеләйтүен әммә, үрчүдән туктады. Ул элекке гасырларда халык булып, милләт булып яшәсә берсе–берсенә ярдәмгә килеп, совет чорында үзе өчен генә яши башлады. Шушы, яңа яшәеш шартлары аңа күп нәрсәләрдән биздерде, беренче чиратта бала үстерүдән. Янәсе, «хәерчеләр болайда күп,алтау идек, ачлы–туклы үстек, ни күрдек, менә берне–икене үстерәм, аларны укытам», дип ялгыш юлдан китте. Тагы, тегесе дә–баягы, яшереп тормыйк, җенси азгынлык татар тормышына мул итеп үтеп керде, инде татар хатыннарының аборт ясаганнарын алсак (гафу итсеннәр авыр сүз өчен), алар бу яктан Җир Шарында беренче урынга чыкканнардыр? Бер танышымның хатыны 18 аборт ясатты, яшь чагында бик сәләмәт, чибәр, типсә тимер өзәрди хатын иде. Әлбәттә, бу бәлә милләтебез бәләсе, бигрәк әрнүле һәм киләчәгебез өчен куркыныч сыйфат, аның бардыр башка сәбәпләредә, кем соң аны тикшергән? Бәлки шушы мәсләк буенча берәр татар белгече язар әле, тикшерүләр үткәрер, тик төсләрне алсуга манмыйча гына, чөнки бу проблеманы өйрәнмәсәк, чарасын тапмасак үз–үзебезне югалтачакбыз. Милли мәсьәләләр буенча Рәсәй министры В. Зорин әфәнде, яңа гына чыга башлаган журналда яза, «Мир культуры» №1 2003 –нче ел:–«Татарстанда бөтен татарларның 36-37% яши» (минем тәрҗемә), дип. Ничек аңларга министр әфәнле сүзләрен? Татарстанда татарлар ике миллион өстенә чыкканар дипме? Болай дисәң, бердә ышанырдый хәл түгел кебек, әллә татарларга башка милләт әһелләре татар булып язылды дип, әйтмәкчеме? Алай ук булырга да ошамаган, әгәр берәр татар крәшене, татар дип язылганнан булсада, бу кадерле үзгәрмәс. Шулай булгач, чамалап карыйк, Татарстанда татарларның дүртән бер өлеше яшәгәнне беләбез 1979 ел хисабынннан, чама белән 25%, якынча 1 600 000? Ә хәзер 36- 37 % –ка менгән имеш. Базис итеп шушы 1979-нчы елны алсак, ул чакта Татарстанда татарлар саны 2 мил. 400 мең чамасы булыр иде. Бармы соң шул каләрле татар бүгенге көндә Татарстанда? Күрәсең бу объектив факт, аны шулай кабул итәргә була. Тик татар кимегәнме, әллә үскәнме, бу процент ни сөйли? Әгәр теге иске сан хәзер 37 процент булса, димәк ки без кимегәнбез. Шушы проценттан санап чыксаң, татарлар саны 4 кенә миллион калганлыгын күрербез, соңгы 24 ел эчендә 2 миллионга кимегәнбез булып чыга. Министр бит ул, аңа безнең өчен ябык булган төрле саннар ачык, әйтеп куя шунда, әһәмиәт биргәне бирә, бирмәгәне юк. Елына 80 меңгә татар кими бара икән, бу бик зур тизлек, әле урыслашу процессында онытмаска иде. Санап карагыз, болай элгәречә яшәсәк, күпме елдан, соңгы татар үләр? Бәлки кайберәүләргә ошбу хәлләр бары бердер, каламы ул, бетәме ул, бүген бит әле исән, дөньяда яши. Әле ул шушы язмаларгада ошанмас, ялган дип кабул итәр, йә бөтенләй укымыйча яши язганнарны? Ялган дисә, тикшереп карасын шунда, бер–ике сәгать вакытын җәлләмәсен иде, бу саннар бит билгеле бер миңа гына түгел, бәлки шул чак ышаныр үз–үзенә.Үз дәүләтебез беткәнле бирле, безгә үсәргә, үрчергә, алга китәргә гель бирми Рәсәй хөкүмәте, һәр чак кырмыска оясын таяк белән актарган күк, милләтебезне гасырлар буе туктаусыз таркатып килә, вакыты–вакыты белән бөлгенлеккә төшерә. Совет заманында авылларыбызны тузгытты, халыкны бүлде, ярды, кисте, ярты авыл халкын кулак дип, авыллардан куды, йортларын алды гайләләрен сабый балалары белән урамга куып чыгарды. Бер туктаусыз совет хөкүмәте гигант төзелешләргә татарны күчереп торды, институт бетергән яшь белгечләрне туган төбәкләрдән аерып, әллә кайларга олактырып, аларны шунда төпләнеп калырга мәҗбүр итте. Совет чоры гына бертуктаусыз 70 ел буена шулай эшләп килде. Инде соңгыдан үзебездә күндек, җиңел генә ташлап китә башладык туган төбәкләрне, Горбачев әйтмешли, «процес пошел» һәм хәзердә бара туктамый. Кая гына китми татар җиңел тормыш эзләп, Ауропа илләре дисеңме, Төркия дәүләте дисеңме, АКШ, Канада, хәттә Австралиәгә чаклы барып җитте ул. Тик бер Алла гына белә, кайчан кире кайтыр ул туган төбәгенә. Әллә бөтенләй кайтмас, шунда төпләнеп калыр? Китәргә җиңел, кайтырга авыр шул, дәүләтне кулдан ычкындырырга җиңел, кайтару авыр икән. Ә дәүләтсез яшәү, яшәү түгел икән, ул үлемгә бару гына. Әлбәттә, былтыргы халык санын алулары турында дөрес мәглүматлар матбугатта басылмас шикелле, шулай төрле уйдырмалардан узмас кебек. Чынлап китерсәләр саннарны, ил буенча халык саны бер 20-30 миллионга ким булачак. Күрәсең Рәсәйдә халык 110 –112 миллион тирәсе генә, артык булырга охшамаган, бүгенге реаль хәлләр шулайрак булып чыга, билгеле, бернинди статистикага таянып булмаячак, андый фактларны безгә бирмәсләр. Монысы инде дәүләт башында утырганнар өчен куркыныч хәл, шуңа күрә сан алу вакытында ук ялган саннар ычкына башланды. Имештер Чечен республикасында чеченнар 1 миллион 60 мең. Сигез ел котычкыч кан коелгыч сугышлардан соң, кайчан ярты чечен халкы үз илен ташлап китәргә мәҗбүр булды, алар сугышка карамастан үрчегәннәр имеш? Мыскыл түгелме? Урысларны тырышалар күп итеп күрсәтергә, ә чынлыкта күпме урыс бар, урыс дип саналган дәүләттә? Монысы шулай ук дәүләт сере, билгеле, урысларда шактый кимеде, алар арасында үз–үзләренә кул салулар, эчкечелек, бомжлар, наркоманнар һәм башка шундый сыйфатлар, сөйләп бетергесез. Әле Аллага шөкер, татар ул кадәрле түбән төшкәне юк, бәлки киләседәдә Алла сакласын иде безләрне, амин. Безнең илдә, үрчи бердән–бер милләт, «юрист балалары» гына, алар гайләсендә 3 –4 бала үсә рәдтән, Березовский 6– бала атасы диләр, калганнары да калышмый, матди яктан бу милләт вәкилләре иң бай, бала-чагаларын асрар өчен акчалары җитәрлек, хатыннары бала табалмасалар, яшь хатыннарга өйләнәләр, менә Лужков, Табаков кебекләр алар арасында аз түгел. Бу милләт аңлады, аз санлы халык белән хөкүмәт башында утыра алмаганын, ул урыскада, татарга да ышынмый, шуңа күрә үрчергә булды. Ә тәртип аларда, Чыңгыз хан заманнарында бездә булганча, тимерди. Алар гель, бер илдән икенче илгә килеп китеп йөриләр, Рәсәйдәдә шушы елларны киткәннәр арасында алар күпчелекне тәшкил итә, шул ук вакыт, алар киредә кайта, әммә хәзер киткәннәре түгел, моннан бер–ике гасыр. яки шул тирәдә киткәннәре кайталар. Шулай итеп, алар кардәшлекләрен саклый, аралаша, күрешә, йөрешмәсәң бит, туганыңда онытыла дип юкка гына әйтмиләр. Ә без, тумача–туачаларыбызны оныткан чакта, алар үз нәселләрен җиде буынга чаклы белә, аралаша. Әлбәттә, ул мондый хәлләр турында сөйләргә яратмый, үзе генә белә, бүтәннәргә аны белгертергә нигә? Хәзер алар бигрәк активлаштылар, араларында барган процесс көннән–көн тизләшә бара, менә бер төркемләре шушы вакытта гына Израильдән күчеп килде, кайчандыр биредә бабалары яшәгән, икенчеләре Америкадан һәм башка илләрдән күчә, алар нәрсәгәдер яшерен әзерләнәләр, Дума җир сату канонын кабул итте былтыргысы ел, хөкүмәт хәзер шушы эшне тизләштерә, ә Александр Альбертович сайлауларга яңа закон өлгертте, кайда рәсәй субъектларына фиркалар исемлекләре белән сайлау принциплары кертелә. Нәрсә алар күздә тотканы көн кебек ачык, Рәсәй Думасы, республикалар парламентына Бөтен Рәсәй партияләре вәкилләрен сайламакчылар һәм шушы юл белән «бүленмәс Рәсәйне» бер бөтен итеп саклыйлар имеш? Бу сүзләр барда ялган, моның артында ята милли республикаларны талау, милли проблемаларны юк итү танымау, телләрне бетерү. Әлбәттә, мондый адым милләтләрдә каршылык тудырачак, бу каршылыклар аларны борчымый, чөнки бөтен дәүләт органнарын, матбугатны, шул исәптән милли матбугатны да, кулларына туплаган хәлдә, аларга бернинди куркыныч юк, көч кулларында булгач. Менә шуңа бөтен ышынычлары, Чечнә хәлләредә мисал булып тора, андагы хәрбиләрнең рәхимсезлеге– тарихта булмаган хәл, ә бит береседә борчылмый кеше үлеменә. Менә киләсе елларда шундый шартларда безгә яшәргә туры киләчәк, мөстәкыйллек өчен көрәшергә курктык, «сугыш кына булмасын», дидек. Инде нишләрбез? Кайсы юлны сайларбыз, әллә, гадәтләнеп беткәнчә, яраклашырбызмы икән?



  • Безгә ни җитми?
  • Кырларсыз калабызмыни?
  • Конференциядән соң
  • Сагыш
  • Мәскәүдә түгәрәк өстәл
  • Төрки–татар цивилизациясе
  • Шаяру
  • Әдәбият һәм тәрәкыйят (Әдәби күзәтү)
  • Күчтәнечкә ике сүз
  • Кем ул Шүрәле?
  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх