• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    ПЕТРЯКС


    Петрякс зур авыл, дистә ярым еллар район үзәге булып алды бер заман, хәзер Пильнә районына керә. Петрякс авылында– 5000 мең гектар җирләре, чәчкәннәр– 4000, колхозларында 350 баш сыерлары бар икән, атлары юк, газлары бар, 800–кешеләре, пенсионерлары–400, сугышта үлгәннәре–280, бу мәглүматларны алдым Зиннур абый Зариповтан. Авылга килеп крдем сәгать икеләрдә–өчләрдә. Нәкъ кергәч үк каршыда зур мәчет төзелеп ята, туктадым, шунда бер агайдан сораштыра башлаган идем, килеп чыкты каршыбызга Сәйр абый Сабиров. Исәнләштек, ул мәктәпкә килә, Петрякс мәктәбенә быел 130 тула икән. Мин туктаганмын мәктәп каршына. Керергә булдык мәктәпкә, директоры да килергә тиеш икән. Мәктәп директоры мөләем гына илле тирәләрендәге ханым, Билялова Клара Абдулхаковна. Урта мәктәп–130 бала укый, 70– малай, 60– кыз бала, укытыла урыс телендә. Татар телен берничек–тә укытмыйлар икән 1983–нче елдан бирле. Сәбәбен шулай аңлатты мәктәп директоры Клара ханым Билялова. «80–нче еллар башында бер генә телдә укытырга күчтек», аңа кадәр татарчада укытканнар, татар теле дәресләренә сәгатьләр аз булганлыктан. Укытучыларга эш хакы җитәрлек булмады. Кем соң эшли ярым бушка, ди. Шулай.Үз телеңдә дәресләргә вакытны артыру урынына, вакытны кыскартып бетереп, соңгыдан, бөтенләй укытудан туктатканнар. Болай бик җиңел шул, укытмыйсың татарча, вәссәләм, түрәгә дә якынаясың, вакытлыча гына булсада. Үз телеңне үзең бетергәч, түрә инде сине мактаган булып кылына. Директор ханым әле укыта да икән, 12–сәгать аена, 14–нче разряд укытучы, зарплатасы 3000–мең тәңкә, күп түгел шул әлеге заманда, укытучыларныкы тагыда азрак ди. Җыеналар Петрякс авыл мәктәбенең –130 еллыгын үткәрергә. Мәктәпкә кергәч ук Н.И. Ульянов портреты, директор кабинетында эленгән Ленин рәсеме. Сорыйм, - юбилейда сүз булырмы, шушы мәктәп татарны телдән яздырыр өчен ачылганлыгы, - дип? Соравым җавапсыз калды, тик Сәйр абый Сабиров кына әйтеп салды, –без аның 80–еллыгы турында сөйләрбез, - дип. Булырмы икән алай? Ни өчен соң аның– 130 еллыгын бәйрәм итәргә җыеналар? Бу авылда татар теле укытылмый инде 20 елдан артык, димәк, шушы мәктәпне ачучылар максатларына барыбер ирешкәннәр. Мәктәпләрдә татар телен укытмау, бәлки халыкның авылларны ташлап китүенә бер сәбәптер? Авылларда барчасыда риза түгел бит мәктәптә татарча укытмауга. Кемнең соң тикшергәне бар шушы хәлне? Татар тарихын авыллардагы халык белми, мәктәпләрдә ул укытылмый тарихыбыз буенча махсус симпозиумнар, түгәрәк өстәлләр оештырылмый. Түбән Новгородтан нинди китаплар килә, шуның буенча укыталар, татар төбәкләре белән элемтә юк. Директор ханым татар телен мәктәптә уккытмауларынан акланып маташты: Татар теле буенча югары белемле укытучы юк, ә җирле халык укыталмый имештер, чөнки аның теле бигүк татарча түгел.(? )

    –Булган идем Казанда бер мәртәбә киңәшмәдә, РФ мәгәриф министырлыгы уздырган иде. Шунда татарца сүләмәкце идем, мине туктатылар, «мишәрчә сөйләмә, лутче русча сүлә», дип сүземне бүлдерделәр, - ди. Шуннан, аңарда үз теле татар теле түгел икән дигән хис туган. Болай дорфа бүлдерү кешене «синең телең дөрес түгел, тукта сөйләмә», дигәч. Кем генә үпкәләмәс икән? Кемнең генә күңеле сыкранмас? Ә нинди соң тел мишәрдә, татар теле булмагач? Ник аның шивәсендә Казанда сөйләргә ярамый? Бу сорауны, әлбәттә, Клара ханым биреп тормаган, күчкән русчага. Менә шулай, үзебез әкренләп чабабыз үзебез утырган ботакны. Сәйяр абый Сабировка соңгыдан өенә кердем. Хатыны Кадрия ханым белән икәү яшиләр, олы яштәгеләр, үзләренә 79–ар яшь икән. Икеседә белемлеләр, хатыны укытучы, үзе мәктәб директоры, Райкомда җаваплы эштә эшләгән. Өч бала үстергәннәр бередә яннарында юк, барда Мәскәүдә. Кадриә ханым әйтә:

    –Бездә шул балаларны беренче класстан урыс мәктәбенә бирдек, татарныкына түгел, - ди. Шулай, авыл җирендә укытучылар, җаваплы хезмәткәрләр–авыл интеллигенциясе дип йөртелә. Әлбәттә, аларның күрше–күләгәгә йогынтылары булмый калмый. Димәк шушы интеллигенция тирәнтен уйламыйча гына тормышын, баласының киләчәген кайгырта. Билгеле, укыган кеше тырыша баласында укытырга, яхшы эштә, күп акча алыр дип өметләнә. Һе, кемнең бушка эшисе килә дә, кемнең рәхәт яшисе килми? Безнең татар интеллигенциясе күп нәрсәне абайламыйча, тирәнгә чуммый гына морадына ирешергә ашыга. Шул чак үз культурасын, телен корбан кылганлыгын абайламый кала. Ә кайчан аңлый–инде соң була, үзе шактый олыгайган, гөмер азагына китеп бара, төзәтергә мөмкилек калмаган. Яшлек узган, карт җимеш чәчәк атмый кабат, ә балалар, оныклар татар культурасыннан читләшенгән булып чыга. Ничек болай килеп чыкты соң, дип борчыла башлый, ә бит анын теләге булмаган үз культурасын ташларга, телен, гөреф– гадәтен оныту? Нәтиҗәдә нәк менә шундый хәл килеп чыккан була.

    Шушы ун авылларны йөреп чыктым, туган якның өчтән бер өлеше, безнең якта 34 авыл. Күбесе кешеләрнең кәефләре төшенке, колхозлары җимерек, эшсезләр күп, кырлары чәчелмәгән, димәк көзгә өмет шулай ук күп түгел. Ярый әле терлек асрыйлар, терлекләре булмаса ачлык булыр иде. Күнегеп беткәннәр күргәзмә белән яшәргә, үзләрендә бернинди инициатива юк, –«вәт бирмиләр» генә диләр. Кем бирергә тиеш дисәң, –дәүләт ник бирми, ник кайгыртмый безне, диләр. Яшли ишеткән сүзләр искә төшә, «Сталин, имеш төн йокысын йокламыйча, халык кайгысын кайгырта», дигәннәре. Әлбәттә, рәхәт инде кайчан дәүләт башлыгы төннәр буе йокламыйча уйлый безнең татар кайгысын. «Ничек Әхмәт кыш чыгар, нәрсә кияр? ни ашар?» Ә, Әхмәт төнләрен татлы йокыда уздыра. Аны бит кайгырталар! Ул баланы кайгырталар шулай, ә Әхмәт 30-40-50–гә итсәдә әлегә бала икән, аны Путин кайгыртырга тиеш дип йоклап ята? Халык сөйли, «менә бит совет заманында хөкүмәт тракторында, комбайнында, бензинын–соляркасын бирә иде. Ә хәзер ник бирми? Хөкүмәткә иген кирәкми мени, ди?» Ә ул оныткан, совет заманында дәүләт ел саен Америкадан 200 миллион тонна бодай сатып ала иде. Аңа карамастан, ипине бер кулга «ике батоннан артык бирмәскә, хайваннарга ашаталар», дип дөнья яңгыраталар иде. Шул ук Әхмәт, аңа ике батоны тимәгәч күршесе аңа кадәр бишне алганны белеп:–«бер кулга ике генә батон бирегез! Артык бирергә хакыгыз юк!», - дип тавыш куптарганы булмадымыни? Булды, әлдә ничек кенә була иде. Хәзер, хет бишне, хет ун батон ал, акчаң гына булсын. Батонны, совет хөкүмәтедә бушка бирми иде бит, акча юк дип сөйләүнең мәгнәсе юк. Менә шулай итеп, Әхмәтнең чәчкәнедә–урганыда үзенә булып кала, чөнки башкалар күп чәчә, күп ура икән, Әхмәт өлешенәдә. Ә ул үзен «мин илне ашатам», дип уйлый. Юк туганкай, илне ашатучылар синнән гайредә табылыр, син үзеңне, гайләңне кайгырт, ил турында уйлап башыңны юкка–барга ватма. Син үз гайләңне ашатсаң,– карыйсың, илдә тук икән. Менә шулай тормышлар үзгәреп куйгач һәр кеше, һәр авыл, район, үзен–үзе ашатырга мәҗбүр була. Монысы авырмы, җиңелме соң? Ә кемгә ничек ул, гөмере буе эшләгән, эш сөйгән кешегә берни түгел, ә менә кайчан эшләп, кайчан баш төзәтә торганнарга җиңел түгел. Чөнки эш ул бер туктаусыз хәрәкәт таләб итә, урысча әйтсәң–непрерывный процесс ул. Шуңа күрә кырда йә үсә, йә бик начар усә, туарда шулай ук, йә үрчи, йә үлә. Димәк ки, хужалыкка керем әз, эш хакы түләнми,тормыш шартлары авырая. Кайбер сайлап куйган җирле түрәләрдә, йә түлиләр аларга эш хакы, йә урлыйлар. Менә бер авылда колхоз рәисе эшкә керешкәндә колхозларнда 650–сыер, куйлар, 40-50 ат, унлаган трактор һәм башка техника, ә дүрт елдан соң колхозларында кала ике үгез бер ат. Менә ничек үстергән туган авылын, әйтерсең ул Рәсәй армиясе контрактнигы, талаган да киткән.

    Күрәсең Эрбищча авылыннан гайре, башка авылларда «местный патриотизм», татарча әйтсәң, авылны–ярату юк. Авыл бетә диләр күбесе авылларда, аңламассың, әллә кайгырып, әллә шатланып әйтә? Авыллар бетә,–котылалар, алар ул чак шәһәргә күчәчәк?! Шулай... Мәскәүгә барабыз диләр, анда аларны бик көтеп яталар инде. Кырыкка җитеп өйләнмәгән, хатын—кызларга бер авыз сүз кушарга курыккан, оялчан татар мәхлүген Мәскәү көтә имеш? Койсуы авылында ватан сугышы корбаннары исемлеген караганда яныма килеп басты бер ир кеше. Зур, таза гәүдәле, механизатор—тракторист. Исәнләштек, исемен сорыйм, әйтми. Кемнән куркасың, мин сиңа дошман түгел, кердем авылыгыз хәлләрен белешергә, дим. Афганда булган, сау—исән туган авылына кайткан. Гайләң бармы дип сорыйм, «юк» ди. Сиңа соң ничә яшь? 41–ди. Абыем 1956-нчы елгы, улда өйләнмәгән, энем 1963- нче елгы, улда өйләнмәгән. Шулай өч туган яшибез, ди. Әниләре әлдә исән икән. Авырдыр инде әниләренә, олыгаеп килгән вакытта өч әзмәвердәй ир—егетне карау?

    –Ник өйләнмәдең соң, үзең шундый таза, буй—сының бар, - дим.

    –Мин абый, кызлардан куркам, сүз табалмыйм алар белән сөйләшергә, оялам, - ди.

    –Өйләнер идеңме соң, әгәр берәр кызмы—хатынмы табылса, - дим.

    –Өйләнер идем, - ди.

    Менә шундый мәхлүк үскән, авырлыгы йөз килодан артыктыр, бәхетсез, бичара ир—егет. Авылларында шундый өйләнмәгән ир—егетләр ике дистәдән артык диләр. Алар тиңнәрендә (яшендә) ирсез кыз—хатыннар юк. Шул бәләкәй авылда, нибары 170 йорт, егерме гайлә корылмаган, 40-50 бала тумаган. Элгәрәк хәлләр башкачарак булган бу авылда, ватан сугышында шушы авылдан 282 кеше үлгән. Димәк, сугышка кадәр бу авылда шактый халык яшәгән, берседә өйләнми калмаган, сугышка яшләтә киткәннәрен исәпләмәсәң Бу як татар авылларында өйләнмичә калган ирләр саны күп: Яндавищчада– 42, Цүмбәлидә–39, кайбер авылларда андый мәглүматлар алынмады. Элгәре, киресенчә, иргә чыгалмыйча кызлар гына кала иделәр, карт кызлар, ә хәзер–карт егетләр. Егетләрнең кызларга кирәкләре юк? Нидән икән болай? Ир–егеттә инициатива, дип исәпләнеп килсәдә моңа кадәр, ахрысы бу караш бигүк растка туры килми күрәсең. Әгәр кызлар егетләргә карамасалар, күз кысмасалар, егетләр шулай оялчанып, күзләрен аска төшереп, карт егетләр булып калалар икән. Менә, монысы көтелмәгән хәл, әлегә бер кемдә шушы хәлгә игтибар иткәне юк. Авылда менә шундый җыр йөри, халык шаяра, үз хәленән үзе көлә, үзе җырлы:

    Егет гармун уйныйдыр,

    Авызында теше юк.

    КызМәсәүдә кияү эзли,

    Авылларда эше–юк.

    Куркыныч хәл.

    Шушы проблема тикшерүне сорый, карт һәм яшь егетләргә психиологически реаблитация ясарга кирәктер, кичекми үзләрен берәр психологка күрсәтергәдер? Әлегә булмаган мондый күренешнең махсус терминоголияседә юк, бу ниндидер куркаклык–оялчанлык синдромыдыр? Димәк, бу әзмәвердәй ир–егетләр үз– үзләренә ышанмыйлар, үз бәяләрен белмиләр, шуңа күрә кыз алдында телләре тотлыга башлый, кызаралар–бүртенәләр, шуннан котылу өчен берәр стакан аракы эчәләр, янәсе сүз табар өчен. Бу ялгыш адым, кызлар белән араны якынайтмый, кызларны куркыта гына. Аракы эчә тел чишелсен дип, исерек тел ни сөйләмәс, аралар ераклашканнан ераклаша гына бара. Яхшылык урынына начарлык килә. Бу әлегә фәндә өйрәнелмәгән яңа бәлә безнең милләт өчен. Биредә бар уйланырдый урын. Авылларда йөргәндә байтак кына кешеләр белән сөйләшергә, фикер алышырга туры килде, фикерләр шактый төрле. Кыяфәтләрендә төшенкелек, боеганлык, «инде нишлик, бетәбез» генә диләр. Чынлап–та хәлләре яхшыдан түгел, әйтик, кайбер авылларда тормышлары шактый авырайган, эшсезлек, колхозлары беткән, акчалары юк, җирләре буш. Кайсы бер авылда сөрелмәгән җирләре 2-2,5 мең гектарга җитә. Авылларда җирләр пайларга бүленгән, кеше башына 6–7 гектар һәр йортка 21- 28 гектар туры килә. Менә шушы чәчелмәгән җирләр кемнәрнеңдер өлеше–пае, табыш китерү урынына буш ята. Шушы пайщикларга нәкъ бер җыелышып сөйләшмәскә– киңәшмәскә иде, җирләрдән ничек итеп табыш алырга дип? Җир бит ул зур байлык, безнең кешеләр ничектер шушы байлыктан файдалана белмиләр. Икенче бер проблема, куйлары бар, йонарын кыркалар, шушы йонны кая итәргә белмиләр, еллап аунап ята кая җитте шунда. Сөтләре бар, алучы юк, бик арзан хак бирәләр үзләренә, литрына–тәңкә ярым –ике тәңкә. Ник үзләре сөтләрен эшкәртеп, продукция ясап сатмыйлар? «Акча юк диләр, шушы товарны эшкәртү проезводствасын ачар өчен. Ачарга өлгермәссең, салым инспекциясе чабып килә дә, әлдә бер тиен табыш эшләгенең юк, салымын салып китә», диләр. Игеннәре бар алучы юк, бер кило бодайга бер тәңкә бирәләр. Әлбәттә бу талау, менә шушы җирле татарны талау, икенче төрле аңлау кыен. Алар моны беләләр, әммә үзләрен таларга юл куялар. Шушы бодайны онга тартырып сатарга була иде дә, тегермәннәре юк. Куркалар эш башларга. Әллә ялкаулык, әллә наданлык бәләсе. Ихтыяр көчләре юк, тәввәккәлек җитешми, бик шикләнүчәннәр. Бәлки шуңа күрә, бире якта шул кадәрле күп өйләнәлми калган егетләр? Гель шик—шөбә борчый үзләрен, бигрәк төшеп калган халыкка әйләнгәннәр. Элгәре болай түгел иде, ихтыяр көчтә, тәвәкәллектә җитәрлек иде үзләрендә. Никтер 50-нче, 60-нчы, һәм соңрак туган буын бик йомшак, ихтыярсыз булган? Бу буын иң яхшы шартларда үсте, әти–әниләренә караганда, тамагы тук, өстләре бөтен, мотоциклларга, машиналарга утырып, иркәләнеп үсте. Артык иркәләнеп үскән бала үсеп җиткәчтә шундый ук тормышка омтыла. Күбесе аны үзе өчен булдырырга сәләтсез икән.



  • Сабантуй
  • Йомгак


  • Икенче бүлек - Макаләләр
                ( Мәскәүдән милли проблемаларга бер караш)

  • Кая барасың Рәсәй түти?
  • Иске–яңа Шәймиев
  • Мәскәү татары уйланулары
  • Халык саны ничек үзгәрә?
  • Безгә ни җитми?
  • Кырларсыз калабызмыни?
  • Конференциядән соң
  • Сагыш
  • Мәскәүдә түгәрәк өстәл
  • Төрки–татар цивилизациясе
  • Шаяру
  • Әдәбият һәм тәрәкыйят (Әдәби күзәтү)
  • Күчтәнечкә ике сүз
  • Кем ул Шүрәле?
  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх