• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Мохаммят Миначев

    АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ...

    МОЧАЛИ


    Татар авыл исенәре шактый табышмак, кайсын гына авыл исемен алма, ни нәрсә аңлатканын белеп-бетереп булмый. Менә шушы авыл исемнәрен генә ал; Грибан, Пашат, кайдан, нинди сүздән-телдән килеп чыккан, аңлардый түгел, шундыйлардан Мочали авылы исемедә. М. Зәкиев бу сүзне тоташтыра “мочар-маҗар-маҗгар-мишәр” сүзләренә һәм күрсәтә якынлыгын венгрларның үз атамалары – “маҗар” атамасына, ләкин шунда ук язып чыга, мишәр беренчел, ә маҗар икенчел, дип (Вопросы татарского языкознания, Казань 1978 г.). Мочали исемле берничэ авыл бар, алар төрле өлкәләргә керә; Т.Новгород, Пенза (2 авыл), Самара (1 авыл) өлкәләрендә. Марат әфәнде Дәүләт-Килде фикеренчә, Пенза - Самара өлкәләрендәге Мочали авылларына аның борынгы бабалары нигез салган, дип фаразлый (шулай ук Татар Лакасы авылына морза Дәүләт-Килде нигез салган). Бу авыллар төрле өлкәләргә керсәләрдә сүләмнәре бөтенесенеке берди, барда “ц-лаштырып” сөйләү төркеме вәкилләре. Аның фикеренчә, бабалыры борынгы Рәзән өлкәсендәге Кадомнан чыгып, шушы Мочали исемле авылларга нигез салганнар. «Бик кызык”,- дип сүзен дәвам итә: “Түбән Новгород өлкәсендә мишәр авыллары арасында – ике Мочали, бер Кадом авыллары бар, тик араларында туры элемтә хәзергә күренми”, -дип уфтана. “Шуны да өстәп әйтергә була”, - ди Марат әфәнде Дәүләт-Килде, “Пенза-Самара өлкәләрендәге Мочали авылларында Дәүләт-Килде нәселе киң таралган”, - һәм башка шундый фаразлар.

    Барырга булдым Петрякс авылына, бу авылга юл Эрбищчадан Мочали авылы аша икән. Эрбищча белән Мочали арасы–кыр юлы, бернинди асфальт җәелмәгән, аралары 7-8 чакрым. Мочали авылы Пильнә районына керә, шуңа күрә ике зур татар авыллары арасында таш юлы юк, хәттә үзләре бере–беренә килеп–китеп йөрсәләрдә. Мондый хәл башка татар авылларында да бар, менә Яндавищча белән Пецә авыл арасы 8 чакрым, Пецә авылы Сергач районына күчкәч, ике арадагы юлны сукалап ташлыйлар, хәзер ике татар авылы арасы 80 чакрымга әйләнгән. Пецә авылы элгәре керә иде Яндавищча авыл советына дүртенче авыл булып, юл буйлап телеграф баганалары бара иделәр, эле юлыда юк, баганалары да. Ярый әле Эрбищча–Мочали арасында иске юл сакланган, сукаланмаган. Бу авылда Эрбищча кебек ике санала, бересе–Иске Мочали бересе–Яңа Мочали. Әлдә янәшеләрендә тагы бар иде бер авыл–Дүрт Өйле, ни өчендер Муравлевка дип, йөртәләр иде, хәзер юк инде беткән. Ике авыл бергә тоташкан, бер инеш үзләрен аерып тора. Эрбищчадан килеп кергәч, бер яңа мәчет, өстәрәк икенче мәчетләре, аралары ерак тугел. Мәчетнең эченә кермәкче идем, ишеге бикле, азбарында билдән үләм үскән, сукмак күренми, халык таптамый күрәсең мәчет азбарын. Киттем икенче мәчетләренә, юл килеп терәлде елга ярына, күпер юк, күрәсең күптән җимерек инде, җәүле халык болай гына йөри, ә йөге булса, әйләнеп килә. Әйләнер өчен авылның теге башына барырга кирәк. Машинада барганда сизелми ул,ә җәяү булсаң, шактый гына 2-чакрымлык юл. Бу Иске белән Яңа Мочали арасы. Иске Мочалида йортлары – 330, кешеләре–1000, дип әйтте авылда торучы бер агай, Яңа Мочалида–250 йорт, 650– кеше яши, урта мәктәпләре бар, искесендә–тугызеллык мәктәп, бар дәресләр урыс телендә укытыла. Сугышта үлгәннәр саны – 202. Атнарас (шимбә) көн булганга, авыл советы ябык иде шуңа күрә рәсми мәглүматлар алып булмады. Яңа Мочалида Наиль Хабибуллиның өендә булып, чәйләнеп чыктым. Хатыны чуваш кызы, биш бала үстергәннәр, барда татарча сөйләшә, татугына яшиләр, мәчет ягына бик тартылмыйлар. Күрәсең, совет чорында язылган ялган чуваш тарихы, бераз араны суыта. Безнең татар үз тарихында, аларныкында белми. Мочали авылы ерактанда, якыннанда бер зур авыл булып күренә. Бу авылда матур, күп икешәр катлы таш йортлар, хәттә бере өч катлысыда бар. Өч мәчетләре, өчеседә ябык, азбарларын үләм (биредә шулай дип атыйлар) баскан.



  • Петрякс
  • Сабантуй
  • Йомгак


  • Икенче бүлек - Макаләләр
                ( Мәскәүдән милли проблемаларга бер караш)

  • Кая барасың Рәсәй түти?
  • Иске–яңа Шәймиев
  • Мәскәү татары уйланулары
  • Халык саны ничек үзгәрә?
  • Безгә ни җитми?
  • Кырларсыз калабызмыни?
  • Конференциядән соң
  • Сагыш
  • Мәскәүдә түгәрәк өстәл
  • Төрки–татар цивилизациясе
  • Шаяру
  • Әдәбият һәм тәрәкыйят (Әдәби күзәтү)
  • Күчтәнечкә ике сүз
  • Кем ул Шүрәле?
  • Милли Юл адымнары
  • Кулланылган язма әсәрләр
  • Үзем турында





  • ← назад   ↑ наверх