• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Шиһабетдин Мәрдҗәни

    ӘЛ-КЫЙСЬМЕС-САНИ МИН КИТАБИ
    «МӨСТӘФАДЕЛ-ӘХБАР ФИ ӘХВАЛИ КАЗАН ВӘ
    БОЛГАР»

    («Казан һәм Болгар хәлләре турында
    файдаланылган хәбәрләр» исемле китапның икенче томы)


    РОССИЯ ТАРИХЫННАН СӘХИФӘЛӘР

    Казанның Россия составына кертелүе һәм татарларның яңа шартлардагы халәте

    Россия 961(1552) ел ахырында татарларны җиңеп, Казан шәһәрен һәм аның тирә-юнен яулап алганда кальга эчендә сигез манаралы бер җамигъ мәчет ', «Таҗик ермагы» *дип йөртелгән урында тагын бер мәчет һәм мәдрәсә була. Галимнәрдән, хөрмәткә лаек габбасилардан һәм бөек сәедләрдән ' күпмедер шәхесләр булып, аларның башында нәкыйбел-әшраф2 дип танылган мелла Шәрифкол исемле бер зат тора. Ул ислам ханнары һәм шәһәр халкы алдында ихтирамга һәм зур хөрмәткә лаек була.

    'Җамигъ мәчет — баш мәчет, җомга укыла торган мәчет.

    «Росия князьләре Казан ханнарына илчеләр аша хатлар күндергәндә, мелла Шәрифколга да махсус хат һәм бүләкләр җибәрә иделәр»,— дип сөйлиләр. Ахырда, россиялеләр Казанга һөҗүм иткәндә, ул үзенең иярченнәрен җыеп мәдрәсәгә керә һәм мәдрәсә түбәсенә чыгып россиялеләр белән бик каты сугыша. Руслар аны мәдрәсә түбәсеннән чәнчеп төшерәләр һәм ул шулай итеп шәһит була...
    Шулай да Казан Россия составына кергәч мөселманнарның дин һәм дөнья эшләренә комачаулык һәм кысынкылыклар булмый *. Татарлар арасында туган дәгъва һәм низагларны, мәеттән калган малны бүлү һәм васыятьләрне үз меллалары һәм олылары җиренә җиткереп хәл кылалар. Теләгән җиргә һәм теләгән рәвештә мәчет, мәктәп һәм мәдрәсәләр бина кылганнар. Кемне ихтыяр итсәләр, әгәр ул риза булса, имам иткәннәр. Имамнарны кире кагуда да мәхәллә һәм авыл халкы мөстәкыйль булган. Балаларга исем бирү, өйләнү, мәетләрне күмүдә һәркем үз ихтыярында булып, моңа кем дә булса читтән катнашмаган, ягъни Россия дәүләте бу эшләргә һичнинди каршылык кылмаган.

    Шуның өстенә, бистә халкы, ягъни шәһәрнең төп халкы булган мөселманнар үзләре әһле ислам телендә— «йомышлы мөселманнар» **, ә россиялеләр каршында «татар сәүдәгәрләре» исемендә танылып, һичнинди комачаулыксыз, тулы ирек белән һәртөрле сәүдә һәм алыш-биреш алып барырга хаклы булганнар. Бу хәл 1220(1805) елга чаклы дәвам иткән. Моннан соң «йомышлы мөселманнарның» бу хокуклары һәм сәүдәдә яшәп килгән тәртипләр бетерелгән. Сәүдәгәрләр дүрт дәрәҗәгә бүленеп, дүртенчесе «мещан» дәрәҗәсенә төшерелә. Беренче дәрәҗә сәүдәгәрләргә бөтен Россиядә, хәтта чит илләр белән дә сәүдә итү хокукы бирелә. Икенче дәрәҗәдәгеләрдән чит илләр белән сәүдә итү хокукы алынып, алар —

    1 С ә е д — башлык, җитәкче, Мехәммәд пәйгамбәр нәселеннән булган кеше.
    2 Нәкыйбел-әшраф — бөекләрнең җитәкчесе,

    Россиянең барлык өлкәләрендә, өченче дәрәҗәдәге-ләр — кайбер өлкәләрдә генә, ә мещаннар исә фәкать үз шәһәрләрендә генә сәүдә һәм алыш-биреш итәргә хокукль! булып кала. һәркайсы, дәрәҗәсенә күрә, хәзинәгә билгеле күләмдә салым түләү, мещаннардан башкаларның гаскәр хезмәтенә алынмау тәртибе кертелә. Авыл халкының исә асыл затларыннан башкалары ике төркемгә бүленә һәм берсе — «казакъ» *, икенчесе «ясаклы» ** исеме белән атала. Ясак-лылардан бары имана *** алынып, чирүгә ! бару хезмәтеннән азат ителәләр. «Казакъ» җәмәгатенә исә кирәк чакта чирүгә бару бурычы йөкләнә...

    Авыл халкының «казакъ» дип аталганнарына кайбер чакта, солдат бирү өстенә, сугыш кораблары өчен урманнардан зур имен агачлары кисеп, билгеләнгән урынга ташу хезмәтләре дә йөкләнә. Вакыты белән солдат бирүдән азат ителгәнлектән, бу хезмәтләр бик мәгъкуль саналган, чөнки аларга казнадан җан башыннан хәтта бераз хезмәт хакы да бирелгән. Безнең бабаларыбыз — шушы «казакъ» дип йөртелгән төркемнән. Петр I 1123(1711) елда Казанга килеп, башта «лашман» хезмәтенә**** 700000 кеше билгеләнә. 1133(1721) елда махсус штаб ачылгач, бу сан киметелә һәм 120000 гә калдырыла. Шул вакытлардан башлап сугыш көймәләре ясау туктатылганчы һәм лашман хезмәте беткәнче халыкка имән агачын кисү кискен рәвештә тыела. Әгәр берәүнең имән кискәне исбатланса, ул яман җәзага тартыла һәм аңа үлем куркынычы яный. Моннан соң, 1260(1844) елларда, ут көче белән йөри торган көймәләр уйлап табыла, Россия мәмләкәтендә дә ут көймәләре ясала башлый, агачтан сугыш көймәләре ясау һәм аңа бәйләнешле хезмәтләр бетерелә. 1276(1859) елларда «лашман» хезмәте дә, атлысы булсын, җәяүлесе булсын, тәмам юкка чыгарылып, лашманчы казакътан һәм ясаклыдан бертигез солдат алына башлый.
    Башта бер өйдән бер генә кеше алына. Соңыннан үзеннән соң берәр кешесе булмаганда һәм күп кешеле гаилә барында аз кешеле гаиләдән солдатка алмау кебек законнар чыга. Ләкин эш башкаруда зур кимчелекләр булганлыктан, бу шартлар тиешенчә сакланмый, халыкка күп золым һәм җәберләр кылына. Чираттагы кеше читтә булса я качса, бөтенләй чиратта тормаган кеше алына.

    1 Чирү — гаскәр.

    Шуның аркасында чираттагы кешеләрне кулга алып, качмасын дип богаулап куеп, ун-унбишәр көн, хәтта артыграк та каравыл астында тоталар иде. Хәтта безнең заманда да мондый законсызлыклар эшләнә, чираты җиткән кешене, качмасын дип, һичнинди гаебе булмаган икенче берәүнең аягына богаулап куялар, һәрвакыт, ни генә эшләргә туры килсә дә, хәтта йоклаганда да һәм бәдрәфкә чыкканда да икесе бергә булалар. Бу үз күзебез белән күргән хәлләрдән. Шулай ук безнең заман хәлләреннән: берәр кеше ниндидер эш буенча ерактан шаһит итеп чакырылып, теге һәм бу мәшәкать аркасында вакытында килә аямаса, баш бирмәүче дип җәза бирәләр, ә килсә, бөтенләй гаепсез-гә үзен ябып куялар. Болар — мәслихәт белән эшләүне юкка чыгару күренешләре.
    84 нче интихабтан ' башлап, мөселман урынына русны һәм киресенчә алу тыела, ә 1271(1854) елда бу шарт бөтенләй бетерелә. Ара-тирә бу законнарда вак-төяк үзгәрешләр булып торса да, алар турында сүз озынайту һәм тәфсилләп сөйләүдән тыелып, дәшми калабыз. Ниһаять, 1291(1874) елда расланган яңа низам буенча, һәммә халыктан, башлыча 21 яше тулган егетләрдән кирәк кадәр солдат алына башлый. Казан сәүдәгәрләре арасыннан, мөселманнардан беренче булып, Шәмсетдин бине Сәгъдеддин әл-Күгәр-чени углы Җәләлетдин солдатка алына. Юныс бай балаларыннан ике кеше өчен акча түләү билгеләнә. Фәкать ата-аналарының берәрсе эшкә яраксыз яки ятим, авыру һәм зәгыйфь кардәшләре булып, башка ярдәм һәм тәрбия итәрлек кешеләре булмаганнар гына бу кагыйдәгә кертелмиләр һәм солдатка алынмыйлар. Солдат хезмәте башта егерме, аннан соң егерме биш елга чаклы һәм артыграк та сузылып, хәзер унбиш, ә күбесенчә алты ел хезмәт соңында рөхсәт белән илләренә кайтарылалар.


    Петр I

    Россия дәүләтенең Романовлар династиясеннән мәшһүр һәм мактаулы падишаһы Петр бине Алексей бине Михаил бине Федор бине Никита — «Беренче Петр» яки «Бөек Петр» дип танылган'һәм Россия дәү-
    1 Интихаб — сайлап алу. Бу очракта солдат хезмәтенә алу.
    ләтендә «император» исемен беренче алган заттыр. .Ул 1094(1682) елдан падишаһ, 1120(1708) елдан император булып', 1137(1725) елда дөнья куя. Күп вакытлар дошманнарыннан өстен чыгып, зур фидакарьлек һәм тырышлык белән Россия шәһәрләренә һәртөрле һөнәрләр һәм сәнгатьләр кертеп, законнар төзеп, илне нык агартып, тәртипкә сала. Ул заманга чаклы Россия мәмләкәтендә ел исәбе дөнья яратылыштан исәпләнгән була. 1113 ел һиҗридә дөнья яратылышыннан башлап 7208 ел саналган булса, милади тарих буенча 1700 ел була. Олуг Петр, башка христиан илләренә ияреп, дин һәм дини кануннар нигезендә һәр яктан ихтирам ителергә һәм олыланырга тиешле хәзрәте Гайса галәйһиссәламнең тууыннан исәпләнгән милади тарихка күчәргә әмер бирә. Шулай итеп, 5508 елны алып ташлап, Гайса туган елны тарих башы дип исәпләп, 1 январьдан башлап милади тарих белән «1701» ел дип саный башлыйлар. Шул заманнан бирле рус халкы милади тарихны кулланып эш итә. Айлары рум һәм юнанча 2 исемнәр белән гыйнвар, февраль һ. б. дип санала.
    Спасе өязе Иске Рәҗәп авылы кешеләренең игенчелек, печәнлек һәм урман җирләрен, шулай ук күршедәге башка авылларның чикләрен билгеләп язылган һәм хәзинә3 мөһере белән расланган ышаныч язуларында һәм шул авылның имамнарыннан булган мелла Зәйнелгабидин бине Габделкәрим исемле шәхеснең тәрҗемәсендә мондый юллар күренде: «Тарих 7203 ел декабрьнең унөченче көне илән указ олуг. Газыйм падишаһ хәзрәте — олуг князь Петр Алексеевич, барча олуг һәм кечек, ак падишаһ, Россия йортын үзе тотучы, үзе биләүче, указ куәте белән Казан өязенең Рәҗәп авылы татарлары югарыда язылган җирләрне сукалау һәм печәнен чабу очен укадиләр4 илән биләргә олуг падишаһ хәзрәтенең бердән ясак белән тармакка, ягъни түләмәккә, бу замандагы аңлатуны Казанга түләргә яздым». (Сүзе тәмам.)


    1 Мәрҗани биредә төгәлсезлек җибәргән: Петр I 1708 елда түгел, 1721 елда император була.
    2 Рум һәм юнанча — грекча,
    3 Хәзинә — бу урында дәүләт мәгънәсендә.
    4 Укадиләр — угодьелар — файдалана торган җир биләмәләре.

    Әмма мөселманнар һәр очракта һиҗри тарихны кулланып, айларны: «Мөхәррәм, сәфәр, шәһре рәбигыль-әүвәл, шәһре рәбигыль-ахир, җөмадиел-әүвәл, җө-мадиел-ахир, рәҗәб, шәгъбан, шәһре рамазан, шәүвәл, зөлкагдә, зөлхиҗҗә»,— дип саныйлар. Фәкать игенчелек эшләре өчен, кояш хисабы белән яз башыннан башлап, «хәмәл, сәвер, җәүза, саратан, әсәд, сөнбөлә, мизан, гакърәб, кавыс, җәди, дәлү, хут» ' дип, гарәби исемнәр кулланалар. Ә кайчакта, мөселман гарәпләрдә йөртелгән сөрьяни 2 исемнәр белән, «азәр, нисан, айяр, хәзиран, тәммүз, аб, эйлүл, тиш-рин әүвәл, тишрин сани, кянун әүвәл, кянун сани, шо-бат» дип саныйлар. Ул заманнарда Казан мөселманнары унике хайванга бәйле төрки тарихын да белгәннәр һәм кулланганнар.
    Бу урында Олуг Кавал имамы мелла Сәлимҗан бине Дустмөхәммәд исемле шәхеснең бер китабында язган сүзе үзгәртмичә китерелә: «Руслар хисабы буенча 7208 ел булган иде. Бактылар, Гайсаның тарихынча 1700 ел булган. Ул Адәм галәйһиссә-лам тарихын ташладылар, ошбу—1700 елдан алдылар да, Гайсаның тарихын «мең дә җиде йөз дә бер» дип саный башладылар. 1708 ел булды, пәчин елында 5508 ел тәмам ташланды. И аңлы кеше, бел, кояш елының өч төрле хисабы бар: берсен — «фарсилар хисабы» диерләр. Аның белән Болгар кешеләре файдаланганнар. Берсенә — «Румия хисабы» диерләр. Аның белән христианнар файдаланганнар. Берсе белән барлык шәһәрләрдәге мөселманнар файдаланганнар. Димәк, хәмәл хисабын барлык мөселманнар белергә тиеш, чөнки намаз вакытлары аның белән

    ' X ә м ә л — сарык бәрәне, март ае.
    С ә в е р — үгез, апрель ае.
    Җәүза — игезәкләр, май ае.
    Сарвтан — кысла, июнь ае.
    Әсәд — арыслан, июль ае.
    Сөнбөлә—- ашлык башагы, август ае.
    М и з а н — үлчәү, бизмән, сентябрь ае.
    Гакързб — чаян, октябрь ае.
    К а в ы с — җәя, ноябрь ае.
    Җ а д и — кәҗә бәтие, декабрь ае.
    Д ә л у — су чиләге, январь ае.
    Хут — кит балыгы, февраль ае.

    Әлеге айлар зодиак тамгасы буенча һәр милади айның 22 сеннән алып алдагы айның 22 сенә кадәр булган араны күрсәтәләр. 3 Сөрьяни — ассирияле.
    беленә, кояш баю аның белән беленә. Тагын белегез: элек фарси нәүрүзе ', ун көннән соң румия нәүрүзе, аннан ун көннән соң хәмәл нәүрүзе була. Шәһ-ре Болгар галимнәре «бапа нәүрүз, карт нәүрүз, эсселек нәүрүзе»,—• дип күрсәттеләр, һәрбер нәүрүз һаваның берәр үзгәрешен күрсәтә». (Сүзе томам.)
    Югарыда телгә алынган мелла Сәлимҗанның вафа-ты кайсы елда икәне билгеле булмаса да, 1182(1768) елда, 36 яшендә ул әле исән була.
    Югарыда телгә алынган Петр I 1116(1704) һиҗри елда мәмләкәт халкын тәмам тикшереп, никадәр халык бар — исемнәре белән тәфсилләп, саннарын дәфтәрләрдә беркетә һәм 1134(1721) һиҗридә, шуңа таянып, җан башыннан имана2 түләү кертә. Бу тикшерү рус телендә «беренче ревизия» дип таныла. Икенчесе 1157(1744) елның ахырында аның кызы Елизавета патша заманында була. Өченчесе— татарлар арасында «Әби патша» дип йөртелә торган мәликә Катерина бик;те Алексей әс-сания3 гасырында — 1178(1764) елда; дүртенчесе шуның ук гасырында — 1196(1781) елның ахырында — барс елында; бишенчесе •— сигез ел үткәч; алтынчысы — аның оныгы Александр бине Павел бине Петр гасырында, 1226(1811) елда; җиденчесе — 1231(1815) елда; сигезенчесе — 1250(1834) елда; тугызынчысы — 1266(1849) ел ахырында, икенче оныгы Николай бине Павел гасырында; унынчысы — аның углы, гасырыбызның падишаһы Александр II бине Николай заманында, 1273(1856) ел ахырында үткәрелде.
    Әлеге Петр I гасырында, 1116(1704) елдан башлап, берничә кешедән сайлап солдат алына башлый. 1120(1708) елда Россия мәмләкәте «губерна» дип исемләнгән өлкәләргә бүленә.
    Оренбург шәһәре
    Казан чигендә олы бер өлкәнең гүзәл, нык һәм сәүдә үзәге булган шәһәредер. 1147(1734) елның азагында мирза Котлыгмехәммәд бине Тәвәккәл бине Мәмәш бине Дәүләтмөхәммәд бине Уразмөхәммәд хан, Россия гаскәре белән килеп, бу шәһәрне төзетә. Рус дәүләтенә күп хезмәтләр күрсәтеп, ул генерал-майор дәрәҗәсенә ирешә. 1160(1747) Һәм 1167 (1753) елда исән булганлыгы мәгълүм*. Хәзерге көнгә кадәр Оренбургта өч мәчет төзелде.


    1 Нәүрүз — яңа ел башы.
    2 Имана — салым.
    3Катерина бинте Алексей „ Алексеевне II.
    әс-сания — Екатерина




    КАЗАН ТАРИХЫННАН СӘХИФӘЛӘР

    Казанның истәлекле урыннары, урам һәм мәйданнары, базарлары

    Хәзерге көндә кальга капкасыннан башлап университетка хәтле сузылган төз һәм киң урам һәм кальга капкасыннан чыгып, ике якка төшеп киткән урамнар — ислам хөкүмәте заманында да шулай булган. Бу заманыбызда борынгы мөселманнардан калган истәлекләрдән бер манара бар. Аны мөселманнар — «хан мәчете» дип, руслар «Сөембикә манарасы» дип атыйлар. Кальга эчендә хәзер банк урнашкан бина һәм «дом» дип йөртелә торган губернатор сарае янындагы «Таҗик ермагы» исемле ермакта бер мәчет һәм мәдрәсә булган.
    Болакның көньягында, хәзерге «Печән базары» дип йөртелгән урында, мөселман каберлеге булган. Руслар Казанны алганда, Шаһгали хан, гаскәр белән килеп, Зөя тамагында Зөя шәһәрен салган һәм шул тирәдә булган чуваш, чирмеш, калмык кебек халыкларны Россия кул астына керткән. Казанга һөҗүм вакытында Шаһгали хан алар [руслар] яклы булып килгән, Казан мөселманнары хәзерге «Җиһанша мәчете» ' каршындагы чиркәү урынында булган Нугай капкасыннан чыгып, бик каты сугышканнар. Шуннан соң Шаһгали хан, каберләр өстендәге агачларга яшеренеп, Болакны кичкән һәм Арча кыры ** тарафына үткән. Шәһәрне руслар алганнан соң *** да мөселманнар бераз вакыт мәетләрен шул каберлеккә күмгәннәр... Йосыф бине Исхак бине Исәнкол бине Рах-манколый бине Рәхмәтулла бине Габдеррахманның ике углы — Хәсән белән Хөсәен: «Безнең Рахманко-лый исемле бабайның Печән базарында аракы сатучы



    1 «Җ иһанша мәчете»— хәзерге Г. Тукай һәм Г. Камал урамнары чатындагы 15/14 номерлы йорт. Профтехучилище урнашкан бина.



    Мохтар бине Әднакол әл-Җәбәли капкасы төбендә күмелгәнлеген, кечкенә чакта атасы Исхак белән бергә килеп аны зиярәт кылганлыкларын атабыз Йосыф сойли иде»,— диләр...
    Тагын, Баязид бине Хәмид бине Арслан йортының (ул хәзер Гобәйдулла бине Габдулла бине Габдеррә-шит әл-Кәчеви йорты дип йөртелә) бакчасында борынгыдан билгеле бер зират бар.
    Тагын, Апанай Хафиз «Зәңгәр мәчет» ' каршындагы каберлектә күмелгән, ә аның углы — Исмәгыйль бабай ике бистә арасындагы каберлектә күмелгәнлектән, ике бистә арасындагы зират соңрак оешкандыр дип уйларга мөмкин...
    Халык телендә йөргән хәбәрләргә караганда, ислам хөкүмәте вакытында яз аенда Болгар шәһәрендә, ул харап булгач, Казан шәһәрендә зур бер базар булган, Анда Хаҗитархан, Кырым, Дагыстан, Харә-зем, Урта Азия, Кашгар якларыннан, Россия шәһәрләреннән, Кытай сәүдәгәрләреннән күп кеше килеп, зур җыелыш, күңел ачу һәм тамашалар уздырылган. Шаһгали хан Зөя крепостен төзеп, анда базар оештыргач, Казанда тәртипсезлекләр күплектән, Казан базары сүнә һәм Зөягә күчә. Соңыннан Казан тәмам руслар кулына күчкәч, Сура елгасының Иделгә кушылган урынындагы Васильсурск шәһәренә, аннары Нижний2 тарафындагы Исад дип йөртелгән урынга каршы якка күчерелә. Шул урында яшәгән дип уй-ланылган Макар исемле изгеләренә нисбәтән, ул базар үзенә «Макарья» исеме ала һәм татар телендә, шуннан үзгәртелеп, хәзер дә «Мәкәрҗә» дип мәшһүр һәм танылган.
    1231(1815) елгы янгында андагы кибетләр һәм башка биналар янып бетә. 1232(1816) елда аның урынына Ока елгасының Иделгә кушылган җирендә кибетләр төзелә. Бу хәзерге зур биналары һәм башка төрле төзелешләре белән мәшһүр бик зур һәм төзек бер базардыр. Монда йөз миллион тәңкәлек, хәтта артыграк та мал җыелуы һәм әйләнештә булуы билгеле. Ул базар асылда шәһре Болгардан Казанга күчерелгән базарның дәвамы. Соңгы заманнарда җәен җомга көннәрендә берничә авыл берләшеп, бер-бер артлы төрле урыннарда «җыен» дип аталган бәйрәм ясыйлар һәм туган-тумача, дус-ишләр бер-берсенә кунак булып йөриләр. Бу бәйрәм шул Казан базарыннан калган бер күренеш дип сөйлиләр.


    1 «Зәңгәр мәчет» — Татарстан һәм Нариман урамнарының сул як почмагында, китап кибете артында урнашкан бина.
    2 Нижний — Нижний Новгород, хәзерге Горький шәһәре.


    Казанда табылган борынгы кабер ташлары

    Хәзерге көндә Казан шәһәрендә беренче мәчеттә ' сөннәт бүлмәсендә 2 үз вакытында кабер өстенә куелган таш бар. Уң ягында: Калә ән-нәбие галәйһис-сәлам: Әд-дөнья сәгатен фә-әҗгаләһа тагатән 3, дип язылган. Сул якта язганы кубып төшкән, тик бер «ка-лә эл» сүзе генә калган. Алгы якта: Калә аллаһе тәгалә: көлле мин галәйһа фанин вә ябка вэҗһе раб-бикэ зөл-җәлали вә ал-икърам. Тарих тукыз йөз утыз алтыда Шаһмөхәммәд Бикмөхәммәд углы Мөхәммәд-гали бәк зөлкагдә аенда (кяфер кулыннан) шәһид4, диелгән. Бу ташның аркасында язганы: «Бу ләүхәне углы Тәңре Колый бәк бина кылды»5. Бу ташның озынлыгы ике кәз6дән бик аз ким, киңлеге өч чирек, калынлыгы бер чиректән артыграк. Барлыгы «сө-лес» язуы үрнәгендә язылган, алты юл юк. Ул таш Әхмәд бине Исмәгыйль әл-Казани әл-Айбашиның әйтүенә караганда, 1230(1814) ел һиҗридә Казанның югары урамында 7 чәй кибетләрен бина кылганда табылган. Ул шул урында читек-башмак сәүдәсе белән утырганда моның почмактагы кибет урыныннан килеп чыгуын үз күзе белән күргән. Моннан соң ул ташны мелла Ибраһим әфәнде губернаторның рөхсәте белән беренче мәчеткә китертеп, урта бүлмәдә кыйбла [көньяк] ягындагы көнчыгышка караган почмакка куйдырган. Ул таш анда торганда намаз укучыларга тарлык һәм шик китергәнлектән, аны төньяк почмакка күчерттем. Бу таш чыккан урында тагын дә каберләр булган дип уйларга нигез бар. Хәзер дә «Зәңгәр мәчет урамы» ' һәм «Яңа урам» дигән урыннарда биналар өчен нигезләр, ә 1290(1872) елда мунча өчен су юлы казыганда каберләр һәм кеше сөякләре чыкканлыктан, кайсыдыр заманда ул тирәләрдә дә каберлек булганлыгы беленә...


    ' Беренче мәчет — хәзерге К, Иасыйри урамындагы мәчет (К, Насыйри урамы, 17 нче йорт).
    2 Сөннәт бүлмәсе — мәчет гадәттә ике бүлмәле була. Шуның ишектән керүгә беренче бүлмәсе «сөннәт бүлмәсе» дип атала.
    8 Пәйгамбәр галәйһис-сәлам әйтте: дөнья — бер сәгатьлек. Сез аны гыйбадәт белән үткәрегез.
    4 Аллаһе тәгалә әйтте: «Дөньядагы бөтен нәрсәләр бетәчәк, бары олылыкка һәм хөрмәткә лаек аллаһ үзе генә мәңгелек. Тугыз йөз утыз алтыда (1529) Шаһмөхэммәд бәк углы Мөхәммэдгали бәк Зөлкагдә аенда (ай хисабынча 11 нче ай) шәһид (үтерелде). Кулъязмада «аенда» сүзеннән соң «кяфер кулыннан» дигән сүз бар. Ләчин цензор аны сызган.
    6 Бу ташны углы Тәңре Колый бәк ясатты.
    6 К ә з — аршын.
    'Казанның югары урамы — хәзерге Ленин урамы.



    ТАТАРЛАРНЫҢ ҮЗИДАРӘ ОРГАННАРЫ

    Мөселманнарның Дини идарәсе, аның әгъзалары һәм рәисләре
    1192(1778) ел сентябренең егерме икесендә, чәршәмбе көнне, Россия дәүләтенең Оренбург кальгасында бер мөфти һәм өч казыйдан торган «Мөхәм-мәд дине җәмгыяте идарәсе» ачыла. Шул заманда бу идарәдә эш башында торучы Мөхәммәдҗан мөфти була. Кайбер сүзләргә караганда, бу идарәнең ачылуы, Коръән басылуга рөхсәт бирелү һәм мөселманнарны башкаларның җәберләвеннән ;гыю — Кечек Кайнарҗа килешүе шартларының берседер.
    Госманлы [Теркия] дәүләтендә румиле гаскәр казые, анатолияле гаскәр казые, иранлы гаскәр казые дәрәҗәсендә галимнәрдән өч зат булып, алар өстендә шәйхел-ислам2 һәм мөфти тора. Шуңа охшатып безнең мәмләкәттә оештырылган «Ислам дине җәмгыяте» әгъзалары да казый дәрәҗәсендә өч зат булып, алар өстендә торучы рәис — мөфти билгеләнә. Ләкин казыйлар һәр өч елда чиратлашып алышыналар. Башта казыйлар фәкать мөфтинең ихтыяры һәм теләге белән, «казый булырга фәлән һәм фәләннәр җибәрелсен» дигән язуы буенча билгеләнә иделәр. Ә соңгыраклары Казан шәһәрендә мөселманнардан оештырылган «ратуша» 3 исемле махсус идарә әгъзаганы.



    1 «Зәңгәр мәчет урамы» — хәзерге Нариман үрамы.
    2 Ш э й х е л - и с л а м — дини кануннарны аңлатучы иң өстен
    кеше.




    Ратуша— XVIII—XIX йөзләрдә Россиядә шәһәр идарәсе оркараганда, бу — безнең мәмләкәтебездә «Хашиям хыялый» китабыннан башлап, «Гакаиде Тэфтазани» шәрехен укыган затларның беренчесе. Бабасы исә, Мансур әфәнде — әүвәлдә Мортаза әфәнде шәкертләреннән булып, соңыннан Бохарага сәфәр кылып, кайбер сүзләргә караганда, Россия бу якларны яулап алганнан соң, Идел буеннан барып Бохарада укыганнарның беренчесе. Фарсы телендәге «Тәракыйбе Мансурия» китабы аңа нисбәтләнә. Мелла Мөхәммәдҗан мөфти Бохарада казый Габделваһһаб һәм башкалар янында укып белем ала. Сыра я шәраб эшләүдән калган калдыкны кушып пешерелгән икмәкнең хәләлме, түгелме икәнлеген сорап, Бохара галимнәреннән фәтва ' ала. Моның ярамаганлыгы, хәрәмлеге турындагы фәтваны мелла Габделгафур бине Хуш-бай, хәлфә мелла Рамазан һәм мелла Гомәр исемле шәхесләр бирә. Бу фәтва безнең якка килеп ирешкәч, әлеге мәсьәләдә ызгышлар һәм маҗаралар булганлыгы билгеле. Ә фәтваның тәфсыйле әлеге мелла Габделгафурның Каргалы галимнәре — мелла Габдеррә-шид, мелла Исхак бине Габделкәрим, мелла Габдер-рахман хәзрәтләргә язган хатында теркәлгән. Әмир Даниал бине Ходаяр гасырында булган бу вакыйга вакытында әмир янына болгарлардан бары югарыда исемнәре китерелгән дүрт кешегә керергә рөхсәт булган, башкаларга мондый рөхсәт бирелмәгән.
    Мелла Мохәммәдҗан мөфти, мәмләкәтебезгә әйләнеп кайткач, Россия дәүләте вәкилләренә һәм олыларына үзен мәгърифәтле һәм алар тарафдары итеп күрсәтә ала. Руслар белән аралашып яшәүдән курыккан һәм аларга буйсынырга теләмәгән казакъ, башкорт һәм башка кабиләләрне төрле юллар белән кызыктырып һәм куркытып буйсындыруда катнаша һәм бу юлда зур нәтиҗәләргә ирешә. Нәтиҗәдә ул, 1191(1777) елның азагында иленә кайтканнан соң, зур дәрәҗәләргә ирешә, аңа орденнар бирелә. Аның Россия каршындагы хезмәтләре яхшы дип табыла, үзенә кылыч бирелә, хәтта генерал дәрәҗәсенә ирешкән дигән сүз халык арасында йөри.
    Соңыннан аның таләбе беләнме, яисә Россия дәүләтенең кирәк табуы нәтиҗәсендәме, яки башка берәр сәбәп аркасындамы, Дини идарә ачыла, ә идарәнең эш башында торучы һәм мөселманнарның мөфтие итеп ул билгеләнә.


    1 Фәтва — күрсәтмә.

    Ул, зур ышаныч казанганлыгы сәбәпле, «моңа үзе теләгән урынга мәчет салырга рөхсәт» яки «бу шәхес фәлән эшкә лаек»,— дип, берәр кисәк кәгазьгә язып мөһерен сугып бирсә, барысы да үтәлә торган булган. Аңа бу ышаныч арзанга төшмәгән булса кирәк. Ул хәтта казыйларны да үзенең өй хезмәтчеләре урынында тота һәм теләсә нинди эшкә куша торган булган. Ләкин соңга таба дәрәҗәсе шактый төшә. Тора-бара казыйлар көч табалар. Хосусан мелла Габделҗәббар бине Мөстәкыйм әл-Кайбычи, казый булганга, ике дусты белән мөфтигә каршы чыгарга ант итешеп килешә. Нәтиҗәдә зур ызгыш-талашлар, каршылык күрсәтүләр була. Ахырда Дини идарә вакыйгалары прокурор тикшерүенә куела һәм аның имзасы белән туктатыла. Мөфти үзе: «Йөзе генә кара булсын, барысына да Габделҗәббар сәбәп булды»,— дип әйтә тгорган булган.
    Мөфтилеген файдаланып, «мелла» исемен сатып, күп дәүләт җыйган. Үлем сәгате җиткәч тә 50 000 тәңкә акчасы булып, өстенә ятып җан биргәнлеге халык телендә йөри.
    Кем дә булса мөәззинлек эше өчен имтихан бирергә баргач: «Мөәззингө вакыт белү шарт, беләсеңме, ясигъ намазы вакыты кайчан керә?» — дип сорый торган була. Имтихан бирүче җавабында: «Хәзрәт, шәфәкъ кызыллыгы беткәч керә»,— ди икән. Тегесе тагы да кайтарып: «Ә шәфәкъ нәрсә?» — дип сорый. Әлеге кеше кулын кесәсенә сугып: «Хәзрәт, агы да, кызылы да бар»,— дип, ул вакытта әйләнештә булган 25 сумлык ак кәгазь, 10 сумлык кызыл кәгазьне чыгарып күрсәткәч, мөфти: «Аңлы һәм лаек кеше икәнсең»,— дип, бу кешене хуш күргән.
    Шулай да мәрхүм атабыз — мелла Баһаветдин, мелла Фәтхулла ахун Орывый, мелла Байморад бине Мөхәррәм әл-Мәңгәри һәм башкалар һәммәсе аның фазыл һәм камил булуын, зур белемгә ия икәнлеген бердәм рәвештә таныйлар. Халык телендә дә бик галим буларак танылган. Бер кешедән дә моның киресен әйткәнен күргәнем дә, ишеткәнем дә юк. Әмма язып калдырган әйберләре, фәтваларының рәвеше, алыш-биреш кәгазьләре, хатлары язу сәләтенең зәгыйфь булуын, аларны авырлык белән кимчелекле итеп язуын, гыйлеменең азлыгын һәм фарсы теленнән йомшак булуын, гаҗизлеген ачык искәртәләр. Бу фәкыйрьнең фикере: аның гыйлеменең Фәтхулла
    ахуннар дәрәҗәсендә булмыйча, бәлки алардан күп мәртәбә түбән булуына һичнинди шигем юк, хәтта Габдессәлам мөфти кадәр белеме булуы да бик бәхәсле..,
    ...Нигезсез лаф орган, үзе нәрсәнең нидән гыйбарәт икәнен дә белмәгән, теге яки бу китапта күргән фикерләрне урынлы-урынсыз кыстырып, язуын «матурлап» фәтва биргән мондый кешене ничек галим һәм фазыйләтле дип санарга кирәк! Ләкин ул вакытта бу як галим-голәмәсе бик садә һәм тәкәллефсез булган. Бохарадан укып кайткан кеше бик аз булган, ә булганнары киемнәре, сүзләре һәм хәрәкәтләре белән үк аерылып торган, сөйләмнәре ярым-йорты һәм бозык булса да, фарсы һәм гарәп сүзләре катыштырып, халыкның исен китәргәннәр. Шуның өстенә, дәрәҗәләре, абруйлары һәм сүзләре үтүе үзләреннән күп югары булганлыктан, белмәгәне — белмичә, белгәне—-белеп, барысыннан бигрәк куркудан, аларны таныганнар һәм ышанып, буйсынып яшәгәннәр. Ул гасырларда, хәтта атабыз мәрхүм гасырына кадәр «Бохарадан укып кайттым» дигән мелланы кешедән өстен зат дип хисаплаганнар, хәтта фәрештәдәй күргәннәр. Соңга таба болар күбәеп киткәч, аларның хакыйкый хәлләре ачылды, аларга игътибар да күп теште һәм үзләренә халыкның ышаныч ялкыны сүнде.
    Тәрҗемәи хәле сөйләнә торган зат, озын гомер сереп, якынча илле ел мөфти булып, үз милкендәге җирдә, Уфа шәһәреннән алтмыш чакрым ераклыктагы Ат җитәр исемле авылда 1239((1823) елда вафат була һәм... шунда ук җирләнә. Пычрак, тәртипсез һәм тәүфыйксыз Мирзаҗан исемле («Мирзакай» дип танылган) углы кала. Ул өйләнмичә марҗа тоткан, аның белән типтергән, хәзер дә дин исламда булмаган балалары күптер. Мөфтинең хатыны озын гомер сөреп, 1277(1860) елга кадәр яши, ахыр гомерендә Уфага килеп, барлык булган мөлкәтен дин исламда булмаган оныкларына васыять итеп яздыра һәм аны Дини идарәдә теркәтеп раслата...
    Икенче мөфти. Габдессәлам бине Габдеррә-хим бине Габдеррахман бине Мөхәммәд әл-Бөгел-мәви әл-Габдери. Чыгышы белән Бөгелмә Үөязенең Габдеррахман авылыннан. Каргалыда мелла Габдеррахман бине Шәриф әл-Кирмәни һәм башкалардан гыйлем алып, Оренбургта ахун һем мәчетенә имам
    Өченче мөфти. Габделвахид бине Сөләйман бине Сөгълүк бине Габделхаликъ әл-Җәбәли әл-Әр-бәшчи. Тумышы белән Тау ягыннан, Нижний өязенең Әрбәшчә дигән авылыннан, мишәр Таифәсеннән. Атасы мелла Сөләйман ахун Орыда имам һәм ахун була. Мелла Габделвахид Петербург шәһәренә барып, дәүләтле зур байларга хезмәт һәм сәүдә итү кәсебенә керешә. Мелла баласы булганлыктан, шунда булган сәүдәгәрләр аны үзләренең йөргән җирләрендә намаз укыганда имам итә торган булалар. Шушы аралашудан файдаланып, Петербургта булган мөселманнардан имза һәм тамга җыя һәм алар белән килешү төзи, имтихан биреп указ ала һәм имам була. Күпмедер вакыт Петербургта гомер итеп, Россиянең вәкаләтле олы кешеләренә укымышлылыгын күрсәтеп, мөфти Габдессәлам вафатыннан соң мөфти булуга ирешә һәм 1256 (1840) елда Уфа шәһәренә килә. Аның Уфа кальгасына килгәч булган хәлләре халык телендә йөри. Ул китап сөюенә, галимнәр белән аралашырга яратуына, Госмания дәүләте китапларын, газеталарын һәм язмаларын карап бару өстенә кайбер рус әсәрләрен дә укуына карамастан, чын мәгънәсендә гыйлем иясе була алмаган. Шулай да терки телдә язылган язмаларны шул телдә, үз дәрәҗәсенә күрә камил рәвештә, көче җиткәнчә аңлата иде. Тыйбб китапларын файдалана, дару үләннәренең күбесен белә, гарәпчә, фарсыча һәм башка чит телләрдә булган язмаларны төрки һәм рус телендә аңлата иде. Мөфти булгач, Россиянең олылары белән азмы-күпме аралашырга, эшне үзгәртеп һәм төзәтеп корырга, шәригатькә яраклаштырырга теләге бар иде. Ләкин гыйлеме азлыктан һәм ярдәм таба алмавы сәбәпле, көч-куәт туплый алмады. Шуның белән бергә, байлар һәм дөнья кешеләренең һавалы нәфесләренә иярде, аларга ярарга тырышты һәм алар теләгәнчә эш итәргә бөтен көчен куйды. Тормышында садә һәм тәкәллефсез иде. Хәтта идарәсендә булган түбәнрәк сәр-кәтибләре белән, аягына итек киеп, эт алып, мылтык хатыйб була. Анда булган Россия вәкилләренә үзен мәгърифәтле һәм алар белән бердәм итеп күрсе-тә. Оренбург губернаторының таләбе һәм үтенече нигезендә, Мөхәммәдҗан мөфти вафатыннан соң Оренбург мөфтие була... 1254(1838) елда, звлхиҗ-җәнең уннарында вафат булып, Уфа каберлегендә җирләнә...күтәреп, үрдәк, куян атарга чыгар иде. Үзенә махсус ясалган оясында һәркайчан зур эте ятар иде...

    Габделвахид мөфти егерме еч ел мөфти булып, Уфа шәһәрендә дөнья куя. Җеназасын мелла Хөснетдин ахун укып, 1279(1863} елда, сәфәр аеның.'., көнендә Уфа каберлегендә җирләнә. Җитмеш биш яшендә була. Шәрәфетдин һәм Мәхмүд исемле ике углы булып, Мәхмүд исемлесе бала вакытта вафат була. Кызы Мәхбүбкамал Казанда хаҗи Ибраһим бине Исхак бине Мостафа бине Мортаза бине Давыд бине Йосыф бине Мөхәммәд бине Афак никахында булып, фәкать бер Мәрьям исемле кызы бар. Углы мелла Шәрәфетдиннең баласы калмады. Ул 1305(1877) елда вафат булды.

    Дүртенче мөфти. Хаҗи Сәлимгәрәй бина Шаһингәрәй бине Йосыф бине Котлыгмөхэммәд бине Тәүкил бине Мәмәш бине Дәүләтмөхәммәд бине Уразмехәммәд хан бине Ундан бине Шигай хан бине Җадик хан бине Җани хан бине Барак хан бине Ко-ерчык хан бине Ырыс хан әл-Чыңгызи, татар ханнары балаларыннан. Югары бабаларының хәлләре ханнар турындагы бүлектә тәфсыйлләп искә алынды. Уразмөхәммәд хан 1000(1591) елда Мәскәү патшасы Борис бине Федор исемле затның теләге һәм кушуы буенча Ханкирмән шәһәрендә хан булып, 1019(1610) елда вафат була. Котлыгмөхэммәд мирза 1147 (1734) елда, Россия гаскәре белән килеп, Оренбург шәһәренә нигез сала. Россия дәүләтенә күп хезмәтләр итеп, генерал-майор дәрәҗәсенә ирешә. Бу нәселдән башкалар да, шушы дәүләткә хезмәт күрсәтеп, бик күп җир-суларга һәм урманнарга хуҗа булалар. Әллә ничә авыл халкы, шул хисаптан Тирсә һәм Килем авыллары, аларның коллары иде, җыйнап кына әйткәндә, Россия хөкемендәге мөселманнардан әле-гә кадәр болар кадәр бай һәм дәүләт иясе булган кеше мәгълүм түгел. Бу коллар 1275(1858) елның азагында, Кырым сугышыннан соң халыкка ирек бирелгәч, барысы да азат булалар. Котлыгмөхәммәд мирзаның 1160(1747) елда исән булганлыгы мәгълүм. Имамы — Бәтчә ахун дип танылган мелла Ибраһим бине Түләк исемле зат була. Мөһере — Бохара мөфтие һәм казыйларының мөһерләре кебек зур һәм шул үрнәктә «Ибраһим бине Мөхәммәд" Түләк мөфти» дип язылган була...

    Тәрҗемәи хәле сөйләнүче хаҗи Сәлимгәрәй мирза Россия дәүләте гаскәрендә күп еллар хезмәт итеп, ... дәрәҗәсенә ирешә, 1269(1852) елда ул хаҗ сәфәренә юнәлә, Истамбулда кайбер чиркәе олыларына ияреп солтан Габделмәҗид хәзрәтләре янына кереп, аны сәламләп чыга. Габделвахид мөфти вафатыннан соң, 1282(1865) елда Оренбург мөфтие итеп билгеләнә. Дини идарәнең яңа бинасы ачылгач, июнь аеның егерме бишендә, сәфәр аеның унөчендә, җомга көнне идарәгә урнашып, вазифасын үтәргә керешә. Мөфти булгач, Казанга берничә тапкыр килеп китә. Бер тапкыр Тифлис ягына да барып кайта. Сәяхәт кылырга ярата торган була. Бик еш сәяхәт итү һәм кәсеп итү битлеге астында берәр яшерен эш тапшырылып, шуны үтәп йөрмәде микән, алла белсен! Кешеләргә дус һәм яхшы күренергә тырышса да, үзе гыйлемсез, җөрьәтсез бер бәндә була, һәр коткы салучының сүзенә авышканлыктан һәм карашларында тотрыклылык булмаганлыктан, үзлегеннән бер эш тә эшли алмый. Күп кенә башлаган эшләре тәмамланмыйча ярты юлда кала. Күп вакытларда үз әмерен үзе боза.
    Байлыгы зур, дәрәҗәсе югары, теле белән әсир итә торган зат, шул ук вакытта яхшы язучы буларак, күп кенә файдалы эшләр эшли ала иде, ләкин булмады...

    Мөфти Сәлимгәрәй хәзрәтләре 1302(1884) елда, рәбигыль-әүвәл аеның егерме җидесендә, кояш баегач, пәнҗешәмбе көнне төнлә белән Уфа шәһәрендә вафат була. Җомга көнне намаздан соң җеназасын мелла Мөхәммәд бине Салих әл-Гомәри казый укып, [Уфа шәһәрендә таш мәчет күршесендә җирләнә. Сиксән ике яшендә була. 1220(1806) елда Килем авылында туган. Балалары юк.
    Бишенче мөфти. Мирза Мөхәммәдьяр бине Мөхәммәдшәриф бине Еаязид бине Габделҗәлил бине Солтан бине Мәмәт бине Чубан бине Тутар бине Күзай бине Котлыш бине Акъюл бине Юлбирде бине Тәңребирде бине Тәүкил бине Сәвалай бине Туксабай.

    ...Чыгышы белән башкорт төркеменнән. Бабасы — Габделҗәлил бине Солтан, Россия дәүләтенә хезмәт итеп өстенлекләр алган кеше. Атасы һәм үзе дә башкорт җәмәгате өстеннән «кантон» дәрәҗәсендә рәис булып тордылар. Моннан башка хезмәтләр дә күрсәттеләр...

    Казан шәһәрендә татар ратушасы һәм аның башлыклары

    Казан шәһәрендә мөселманнарның милек эшләре өчен үзләреннән сайланган башлык һәм әгъзалары булган өч идарә бар иде*. Берсе — мөселманнарның ятим балаларын һәм мәеттән калган малларын саклау өчен; икенчесе — мөселманнардан алына торган иманаларны җыеп, тиешле урынына тапшыру өчен; өченчесе — башка эшләрне карый торган ратуша идарәсе. Мең... елда ачылып, Кырым сугышы вакытында — 1271(1854) елда бетерелеп, Казан шәһәрендә мөселманнардан рәисләр булу юкка чыгарылды, барлык мөселман һәм христиан бер рәис кул астына җыелды.

    Телгә алынган өч идарәнең һәркайсында махсус бер шәех һәм аның ярдәмчеләре, ә һәммәсенең өстендә «глава» дигән сайлап куела торган бер рәис бар иде. Бу өч идарәнең «ратуша» дип аталганы һәммәсеннән дә олысы һәм данлысы иде. Өч ел мөддәт белән сайланып, әгъзалары ике булгамистер • һәм ике ратман2 — барысы дүрт кеше булып, бер рәис карамагында иде. Ул рәисләрнең безгә билгеле булганнары турында алга таба сөйләнә.
    Беренче рәис — Ягъкуб бине Солтангали бине
    Кадыйр бине Биги бине Нугайчык бине Турайчык әл-
    Казани. «Нижний өлкәсе Намика авылы Котлыгмө-
    хәммәд мирза бине Ягъкуб» дип язылган 1200 нче
    (1785) тарихлы кәгазьне үз күзебез белән күрдек.

    Әлеге Ягъкуб бай 1203(1788) елда һәм бертуган энесе — Исхак 1204(1789) елда вафат булып, Һәр икесе ике бистә арасындагы каберлектә күмелгәннәр. Каберләренә куелган ташларында ислам, нисбәт һәм үлү тарихлары күрсәтелгән. Халык телендә йөргән сүзгә караганда, Ягъкуб бай икенче мәчет бинасы төзүгә күп дәүләтен туздырган һәм гомерен дә шуңа сарыф иткән. Төзелеш вакытында кичләрен хатыны белән икәүләп чыгып, савап өмете белән, мәчет бинасына кирәк булган кирпеч һәм агачларны үзләре ташып куя торган булганнар. Бүгенге көндә әлеге Ягъкуб һәм бертуган энесе Исхак байларның, балалары булмау сәбәпле, нәселләре беткән...

    1 Булгамистер — бургомистрдан үзгәртелгән.
    2 Ратман — элеккеге Россиядә ратуша члены.

    Икенче рәис — Исмәгыйль бине Апанай. Лаеш өязе Җанбулат авылыннан Айтуган бине Җанбулат бине Җамаш исемле кешенең оныкларыннан. Халык телендә бабалары Җанбулатның Ашыт елгасының төньягындагы Чынбулат авылы кешеләренең бабасы Чынбулат белән бертуган икәнлеге турында сүз йөри. Атасы Казан шәһәрендә яшәп, «Апанай Хафиз» исеме белән танылган. Кабере «Зәңгәр мәчет» янындагы зират уртасында. Үзенең Исмәгыйль, Бикмөхәммәд, Зәгыйфә һәм Хәнифә исемле дүрт баласы булганлыгы мәгълүм. Хәзер дә нәсел-нәсәбе бар, фамилияләре аның исеме белән йөртелә. «Хафиз» дип, нигездә, хәдис галимнәре телендә йөз мең хәдисне күңелдән белүчегә әйтелә иде. Шуннан алынып, бер заман гомумән гыйлемгә ирешкән кешене, ә ахырда безнең мәмләкәттә язу таныган һәм укый алган кешене шулай дип атый башлаганнар: Галим хафиз, Җансарый хафиз, Кадыйр хафиз... Соңыннан шуннан үзгәртеп, «абыз» ди башлаганнар. Хосусан, Кыснз авылында, бабабыз мелла Сөбхан бине Габделкәримнең беренче килгән елларында, Әмир абыз, Багыз абыз, Бәшир абыз, Бэкри абыз, Гаед абыз, Габдеки абыз, Гомәр абыз дигән тугыз кеше булган. Хәзерге көндә телебездә калган «абыз агай», «абызтай», «абзый» сүзләре дә шуннан алынган. Тора-бара ул опы яшьтәге яки, чама белән генә булса да, ниндидер өстенлеге булган кешегә олылау теләге белән әйтелә торган сүзгә әйләнеп калган.
    Хатыны Җанай исемле булып, чыгышы белән Га-лич өязендәге Сая исемле авылдан. Ул озын гомер итеп, ике оныгы — Йосыф һәм Муса гасырына ирешкән.

    Сүз бара торган Исмәгыйль бабай укый-яза белми торган кеше булган. Казан кешеләреннән иң берен-челәрдән булып акча түләп сәүдәгәрлек дәрәҗәсенә ирешеп, «купец» исеме алучылар шушы Исмәгыйль белән Бикуш исемле кеше булган. Якыннарыннан Исай карт һәм башкалар үзләрен: «Чукындылар, керәшен булдылар»,— дип шелтәләгәннәр. Алар Казанның зур байларыннан булганнар. Казанда рәис булып торганда Йосыф бине Динмөхәммәд исемле берәүдән коллар сатып алуы турында мелла Мортаза бине Габделгазиз кулы белән язылган язуны бу урында үз гыйбарәсе белән китерәбез: «Тарих 1788 елда, январьның сигезенче көнендә, Казан еязе Арча
    округы Иске бистәсенең йомышлы кешесе Йосыф Динмөхәммәд углы саттым үземнең кыйссама ' тигән колларымны Казанның Иске бистәсенең Исмәгыйль Апанай Хафиз углына йөз сум хак берлә. Ошбу мәз-күр колларым — Алат юлы Арча округы Күшәр илендә йорт берлән торучы мәзкүр колларым: әүвәл, Бикбау Сәедкәй углын, хатыны Нәсыйха, бер кызы, сабый углы Бикчәнтәй берлә; икенче колымның углы Мортаза Мөэмин углын; вә дәхи шул Күшәр илендә кайсы кем Бикбау били торган җирләрем һәм печәнлегем — келлесе 2 Исмәгыйль агайгадыр».
    Россия дәүләте белән Төркия арасындагы бер сугышта әсир ителгән Гайшә исемле хатынны шул вакыттагы Казан губернаторы Исмәгыйль бабайга әйтел, үзе туй итеп, никах кылдырып биргән. Халык телендә ул хатын бик зур кешеләр нәселеннән чыккан дигән сүз таралган, ә үзе «турчанка» дип йөртелгән. Аннан Исхак һәм Хәбибелҗамал исемле балалар туган. Хәзерге көндә аның нәселеннән Хөсәен бине Ша-һиәхмәт бине Исхак бине Исмәгыйль яши. Исмәгыйль вафатыннан соң, ул хатынга мелла Мөхәммәдҗан мөфти өйләнгән. 1209(1794) елда җитмеш тугыз яшендә вафат булып, ике бистә арасындагы каберлеккә җирләнгән...

    Йосыф, Муса, Исхак, Миһербан, Бәдигыльҗамал, Хәбибелҗамал исемнәрендә өч углы һәм өч кызы калды. Казан артындагы ӘлДермеш авылында олы яктагы мәчетне төзеткән. 1245(1829) елда ул мәчет тәмам төзелеп беткәч янган. 1248(1832) елда аны оныгы Хәсән бине Муса яңадан төзетте...
    Өченче рәис — Муса бине Сәлим әл-Казани. Нәселе ««тутырмалар» дип билгеле. Күп еллар башкалардан хезмәт хакы алып һәм бу эшне башкарып, 1243(1827) елда вафат була. Аның нәселеннән Мәх-мүд бине Муса һәм Исмәгыйль бине Мостафа бине Ягъкуб бине Муса Казанда яшиләр. Углы Ягъкуб әтисеннән җиде ай соң вафат була. Без Казанга кайтканда, Әхмәд һәм Мостафа исемле угыллары бар иде, яшьли вафат булдылар.

    Дүртенче рәис — Гобәйдулла бине Мөхәм-
    мәдрәхим бине Юныс әл-Казани. Казан шәһәренең
    . атаклы байларыннан. Йосыф бине Исмәгыйль бине
    ' Хыйссама — өлешемә. 2 Көллесе — бөтенесе.
    Апанайның Фатыйма исемле кызын алып, аңа кияү була. Ибраһим, Исхак, Бәдигылькәмал, Фәхрелҗамал, Гайшә исемле балалары кала. 124... (182...) ел тирәсеннән шушы хезмәттә булып, 1258(1844) елда кабат сайлана. Әмма 1259(1843) елда, мөхәррәм аенда вафат булып, нәүбәте узганчы вазифаларын углы Ибраһим дәвам итә. Гобәйдулла үзе яшәгән беренче мәхәлләнең имам һем мөәззиннәренә Печән базарындагы кибетләреннән берсен — уртак файдалану өчен һәм тагын бер кибетен мәчетнең шәм һәм тәрәзәләренә дип вакыф иткән. Татар арасындагы зиһенле-лекне, аңлылык һәм һиммәтлелек дәрәҗәсен күрегез! Гыйлем һәм олылыкка ия булган кешеләрне никадәр түбән, игътибарга лаексыз саныйлар. Дәресләр укыту, имам булу, вәгазь сөйләүче булу — өч бөек дәрәҗә. Шулар һәм алардан башка бик күп хезмәтләр йөкләнгән галим, диндар, игътибарлы кешене надан һәм ярым дивана мөәззиннәр белән бер дәрә җәгә куялар!

    Угыллары ул кибетләрдән кырык елдан артык файдаланып, хәтта мәчет амбарларының керемнәрен үзләренә алып, имам һәм мөәззиннәргә бер тиен бирмәделәр. Шулай булгач, гыйлемгә нинди кадер-хөр-мәт булсын, ул ничек күтәрелсен! Шуңа күрә меллалар дәгъва вәкиле (адвокат) булып хөкем йортына йөрүне, остазбикәләре исә яучы булуны артыграк күрәләр.

    Тагын бер ямьсез күренеш: үги анасы Мәликә бин-те Хәсәнҗан үги кызын Исмәгыйль бине Исхакка бирергә була. Бу турыда үзара вәгъдәләшеп, инде эш туй киңәшләренә барып җиткәч, кинәт: «Юк, мин аңа үз кызымны бирәм»,—• дип, ярәшүләрне боза һәм аңа Гайшә исемле үз кызын бирә. Балаларының эш һәм әхлагы нәселдән килмиме икән! Инде үзләреннән хәтта мәхәлләнең барлык кешеләре дә кул селтәде...
    Бишенче рәис — Хәсән бине Муса бине Исмәгыйль бине Апанай. Казанның мәшһүр һәм атаклы сәүдәгәрләреннән. 1216(1801) елда Казанда туа. Анасы Сәхибҗамал бинте Габдеррәшид бине Гали — Мирза Шаһиәхмәд бине Мөхәммәд бине Габдеррә-шиднең атасы белән бертуган кыз кардәше. Хәсән бине Муса 1249(1833) елдан башлап бу урында тора. 1280(1863) елда сәфәр аенда вафат була. Җеназасын мелла Салих укып, яңа каберлектә җирләнә. Мөхәммәдҗан, Мөхәммәдшаһ, Әхмәдшаһ исемле угыллары калып, Мөхәммәдшаһ — 1296(1878) елда вафат була, җеназасын мелла Таҗетдин бине Бәшир укып, яңа каберлеккә җирләнә. Атасы — Муса бине Исмәгыйль — Казанның олы байларыннан. 1242(1826) елда, рәҗәб аеның унтугызынчы көнендә алтмыш биш яшендә вафат булып, Казан шәһәрендә яңа каберлеккә җирләнә. Мортаза, Хәсән, Мөхәммәд, Гобәйдулла, Габделкәрим, Миңлебай исемле угыллары кала...

    Алтынчы рәис — Исхак бине Мостафа бине Мортаза бине Давыд бине Йосыф бине Мөхәммәд әл-Казани ибне Афак. Казанның мәшһүр байларыннан. Вафатыннан соң миллион сум акчасы барлыгы беленә. Хәсән байдан соң, 125...(184...) елда бу урынны ала. 127...(185...) елларда кинәттән вафат була...
    Җиденче рәис — Ибраһим бине Гобәйдулла бине Мөхәммәдрәхим бине Юныс әл-Казани. 1220(1805) ел азагында туа. Анасы—Йосыф бине Исмәгыйль бине Апанай кызы Фатыйма, аның анасы — Исхак кызы Хә-бибә. Ибраһим — Казан байларының иң мәшһүре.

    Шигырь:
    Кеше күпме ярдәм итсә дә, артык мактамагыз: Оялып кызарырлык булса бик җитә. Чөнки аның ярдәме яки ярдәмнән баш тартуы Юмартлык яки саранлыктан түгел, Бәлки котырынып китүеннән Бер минутлык күренеш кенә —дигәнчә, ул, юләр юмартлык, аш-суының күплеге белән бергә, начар һәм яраксыз эшләре белән бик мәшһүр була. 1259(1843) елда атасы вафат булгач, аның рәислегенең икенче чиратын тәмамлый. 1269(1853) елда тагын сайлана. Кырым сугышы вакытында Казан шәһәрендә бу урын һәм идарә бетерелә. Ибраһим бине Гобәйдулланың һәр ике чиратта да эше кимчелекле була.

    Сигезенче рәис — Миңлебай бине Габдер-рәшид бине Йосыф әл-Казани, «Ибне Әхмәд» дип йөртелә. Ибне Юныстан соң ук, 1261(1844) елда сайланып, 1275(1858) елда вафат була һәм яңа каберлектә җирләнә. ...Бик олы гәүдәле, авыр табигатьле булса да, яхшы яктан аерылып торган һәм үз эшен яхшы белгән кеше була...
    Тугызынчы рәис — Мостафа бине Нәзир бине Әҗем бине Колмәмәт әл-Казани. Ул бу эшкә Хаҗи Миңлебайдан соң керешә,..

    Унынчы рәис-— Ибраһим бине Гобәйдулла, Бу — рәисләрнең ахыргысы. 1303(1885) елда, рәҗәб аеның унысында, апрельнең икесендә, төш җитәр алдыннан вафат булды. Икенче көнне Казанда яңа каберлектә җирләнде. Сиксән өч яшендә иде. Җеназасын без укыдык. Балалары калмады. Малы кардәшенең угыллары Мөхәммәдрәхим, Габделкәрим, Габделвәли һәм хатыны арасында бүленде.

    Мирза Шә һиәхмәд бине Мөхәррәм бине Габдеррәшид бине Гали бине Р ә с -к ә ә л-К а з а н и ә ш-Ш ә м ә к и. Чыгышы — Тәтеш өязендәге Шәмәк исемле авылдан. Ләкин монда сөйләнгән бабалары һәммәсе Казан шәһәрендә, Яңа бистәнең төньяк-көнбатыш өлешендә, хәзер Наласа пулаты дигән зур таш йорт урынында яшәп, кайбер җыентыклардан күренгәнчә, карт бабалары — 1147(1734) елда, рәбигыль-әүвәл аенда, углы Габдеррәшид 1206(1791) елда, җомга көн, рамазан аеның егерме өченче көнендә вафат булалар.

    Мирза Шаһиәхмәд Казан шәһәрендә туа, мөселман һәм рус мәктәпләрендә укый. Казан һәм Уфа шәһәрләрендә хөкүмәт хезмәтләрендә булып, аеруча Казанда шәһәр башлыгы идарәсендә һәртөрле хезмәтләрне башкара, ахырда полицмейстер киңәшчесе, ә 1254(1838) елда шәһәр башлыгы урынбасары була. Идарә эшләрен бик гайрәт һәм тырышлык белән, гаделлек белән башкара, Казан халкын дер селкетеп тора. Бөтен эш аның кулында иде. Егерме ел тоташтан шушы эшне башкарып, «мең башы» дәрәҗәсен алды, 1274(1857) елда үзенең үтенүе буенча хезмәттән азат ителде. 1292(1875) елда, мөхәррәм аеның унҗидесендә, якшәмбе көнне кинәт вафат булды. Җеназасын Мостафа мөәззин сишәмбе көн укыды. Күмәргә бик күп кеше җыелды. Яңа каберлектә җирләнде. Яше җитмешкә якын иде. Корбангали бине Әхмәр бине Арсай кызы Хөсни исемле хатыныннан — Биния-мин, Сәедгәрәй, Бәһрам, Сәргаскәр, Хәдичә, Фәрхес-сөрур исемле дүрт углы һәм ике кызы, Ибраһим бине Әхмәр кызы Габидә исемле олы хатыныннан Мәрьям исемле кызы калды. Бик хәтәр хаким, кешеләрне буйсындыра алучы идарәче, шул ук вакыт кай-гыртучан да шәхес иде. Намазы дөрес булырлык дәрәҗәдә, Коръән укуы дөрес, язылышы һәм мәгънәсе ягыннан шома һәм дөрес язулы чибәр каләме бар иде.


    1 Шигырь гарәпчә, биредә сүзгә-сүз тәрҗемәсе бирелде. (Т ә р җ. и с к.)

    Давыд бине Җәгъфәрнең әйтүенә караганда, шәһәр башлыгы идарәсендә хезмәт иткәндә дә тәһарәтсез булмаган, бер намазын да калдырмаган. Игенлек, урман, печәнлек җирләре, төрле биналары, байлыгы һәм хайваннары күп иде. Дошманнарым бик күперенеп, котырынып, тәмам җиңүгә ирешкән вакытта, һичкем үтенече буенча түгел, бары дөреслекне яклау йөзеннән без фәкыйрьгә зур ярдәм күрсәтте. Бөек алла моны үзенә ахирәт өчен азык итсен, амин.

    Тәрҗемәче — Рәхмәтулла бине Әмирхан бине Имәнколый бине Нурсәед әл-Кишети. Чыгышы — Казан өязенең Яңа Кишет авылыннан. Яшь чагында атасы белән Казанга килеп, Пороховойда һәм Бишбалтада яшәп, бераздан соң шәһәрнең үзендә беренче мәчет янында йорт алды. Янә бераздан күл башында — Болак буенда йорт алып, анда өй салып, күп еллар яшәде. Казанда булган зур янгын вакытында йорты янып, хәле начарланды. Ахырга таба бу йортны сатып һәм дөньясы тараеп, Яңа бистәгә барып бер йорт алса да, ул йортка икенче берәүнең дәгъвасы булганлыктан, квартирга күчәргә мәҗбүр булды. Йорт өчен биргән акчасы да югалды. Үзе шеш авыруына дучар булып, 1292(1875) елда, чәршәмбе көнне, егерме өченче Зөлхиҗҗәдә вафат булды. Яше җитмештән үткән иде. Җеназасын мелла Шаһиәхмәд үтәп, яңа каберлектә җирләнде.

    Сәүдәгәрләрнең укымышлы һәм олылары кадәр укып, гарәпчә һәм фарсыча китаплардан күп кенә мәгълүмат туплау өстенә, рус телен һәм рус язуын да белә иде. Ахырда ул шәһәр башлыгы идарәсендә Казан тирәсе халкына тәрҗемәче булып торды. Россия дәүләтендә моннан башка да кайбер хезмәтләрдә була һәм медальләр ала. Хәзинә типографиясендә Коръән һәм башка күп китапларны, үзе генә яки икенче берәүләр белән бергәләп, яхшы кәгазь, кара һәм матур хәрефләр белән кабат-кабат бастырып, сәүдә итте. Башта дөньясы, тормышы иркен иде. Казиле авылына мәчет салдырды. Меллаларга Коръәннәр һәм һәфтиякләрне, бала-чагаларга укырдай төрле китапларны түләүсез тарата иде, Каләме шома, имласы дәрес, язуы матур һәм эчтәлекле иде. Гомумән, язуга сәләте бар, меллалар кебек яхшы яза иде. Тулы гәүдәле, бар әгъзалары килешле, калын һәм күркәм тавышлы, батыр, исерткеч эчәргә һәвәс, эш һәм сүзендә куркуны белми торган, ваемсыз кеше иде. Исерткечтән кәефе бик күтәрелеп китмәгәндә, тирән уйлап, килештереп, »ачык һәм һәр тыңлаучыга ярарлык итеп, күркәм һәм табигый матур гыйбарәләр белән мәгънәле сүзләр әйтә иде. Әмма исерсә, начар сүгенеп, кешене рәнҗетә торган сүзләр сөйли иде. Шулай да; «Гомеремдә һичкемне, исерек чакта да, ата-анасы белән сүккәнем юк»,— дип әйтә торган булган. Тәкәббер, явыз холыклы олы байларга турыдан-туры яки читләтеп әйтеп авыр сүзләр ишеттерсә дә, сүзгә батыр, сөйләве күркәм булганлыктан, теге байлар бәхәсләшүдән гаҗиз булып, дәшми калу яки көлгән булып кыланудан башка нәрсә эшли алмыйлар иде. Юныс бай балалары һәм мелла Сәгыйдьләр белән дус һәм якын булганлыктан, алар „белән бергә без фәкыйрьгә дә тел тигэләде. Шулай да чын ир, яхшыны яманнан аера белүче, дөнья хәленнән хәбәрдар, аңлы, китап уку белән шөгыльләнә торган кеше иде. Шулай күп ягы белән мәшһүр булганлыктан, бу урында язылды. Үлгәндә Габдулла исемле углы һәм өч кызы калды. Урынына Биниямин бине Йосыф бине Арсай тәрҗемәче булды.

    КАЗАН ТИРӘСЕНДӘГЕ КАЙБЕР АВЫЛЛАРНЫҢ КЫСКАЧА ТАРИХЫ

    Бу фасылда нәрсәсе беләндер танылган яки берәр мөнәсәбәт белән билгеле булган Казан шәһәре тирәсендәге кайбер авылларның кыскача тарихлары... һәм аларнь! төзетүчеләр искә алына,
    Ташкичу— Казанга якын урнашкан бер авыл. Төп халкының күпчелеге Ашыт, кайберләре Пимар авылыннан, ә кайберләре башка яклардан килеп урнашкан. Исеме элеккеге «Ходайколый хәрабәсе»нә мөнәсәбәтле исем белән — «Ташкичү» дип аталганлыктан, бу урында электән үк кешеләр яшәгәнлеге мәгълүм буладыр. Ташкичүгә башлап килеп урнашкан шәхес Ашыт авылы кешеләреннән —• Туйхуҗа бине Туйкә исемле заттыр. Бу кешенең туу, килеп урнашу, вафат булу тарихлары ачык билгеле булмаса да, якынча безнең тарихтан 150 еллар чамасы элек, ягъни 1130(1717) еллар тирәсендә булыр. Чөнки Туйхуҗаның оныгы Габделгаффар бине Иштирәк бине
    Туйхуҗа 1230(1814} ел азагында вафат булып, яңа каберлеккә күмелгән. Ихсан бине Иштирәк бике Туйхуҗа безнең гомеребездә картаеп, 1239(1823) елда вафат булды, җеназасын мәрхүм әткәбез укып, яңа каберлектә күмелде. Хәзер Ташкичүдэ «иске зират» һәм «яңа зират» дип йөртелә торган ике каберлек бар. Искесе — Ашыт ягында, Ташкичү басуының чигендә, елга буенда. Анда күмелгәннәрдән: юл буенда Яхъя мелла атасы — Габделбакый меәззин. Тагын юп буенда, зират уртасында — Дәүләтшаһ бине Иштирәк бине Туйхуҗа, баш һәм аяк очларында ике зур каен агачы бар. Иштирәк бине Туйхуҗа кабере — юл буенда. Елгага якын җирдә —- Муса бине Гали бине Әбүбәкер кабере. Эчкәре, зират уртасында бер кабергә куелган таштан: «1289(1872) ел, җемадиел-әүвәл ае»,— дип укыдык, алланы искә алудан соң язган сүзе: «Тарих мең дә ике й©з тугызынчы (1795) сәвернең тугызынчы көнендә (рамазанның 24е) Муса бине Биккол вафат».
    Әмма яңа каберлеге авылга тоташ. Авылдан чыккач уң якта. Әүвәлге коймасы беткәч, 1303(1885) елда, 260 сумга төшереп, имән баганалар утыртып, койма тоттырдым. Бу каберлек 1225(1810) елда башланып, анда иң элек — бер гарип шәкерт, икенчесе — мелла Габделхәкимнең кызының кызы •— бер бала, өченчесе — әлеге мелла Габделхәким бине Габбас үзе күмелгән. Бу кеше Балтач авылыннан чыккан. Бераз вакыт Ашытта имам булып, соңрак имамлыктан китеп Ташкичүдэ яшәгән, балалары анда бар. Шул каберлектә күмелгәннәрдән тагын берничә кеше: хаҗи мелла Габдессәлам бине Габдеррахман; хөрмәтле атабыз мелла Баһаветдин бине Сөбхан; хөрмәтле әнкәбез Бибихәбибә Габденнасыйр кызы 1238(1823) елда сигезенче Зөлхиҗҗәдә вафат... Бер ташка болан язылган: «Бибихәдичә Хөсәен утлы хаҗи Мехәммэд кызы мең ике йөз утызынчы (1814) елда вафат». Тагын, Насыйбулла бине Фәтхулла бине Яхъя бине Габделбакый 1286(1869) елда, егерме икенче зөл-кагдәдә, пәнҗешәмбе көн вафат булып, җеназасын энебез мелла Садретдин укыды. Насыйбулла — капка янында, юл буена якын, атасы белән бабасы мелла Яхъя бине Габделбакый янына күмелгән. Казан шәһәренә беренче килүебездә юлдаш булды, өйләнгәнче биш-алты ай бергә яшәдек. Үткен, зирәк, аңлы, яхшыны яманнан аера белүче кеше иде.

    Балаларыннан читекче чукрак Зәйнулла, Гыйсмәтулла, Габдулла һәм аларның балалары бүгенге көндә Ташкичүдә яшиләр, Тагын, Фәез бине Гадел бине Әбүбәкер 1240(1824) ел азагында вафат. Җеназасын әткәбез үтәде. Әткәбезне Ташкичүгә башлап килгән вакытында, үз итеп, зур теләк белән, яратып үз өенә алган. Бераздан сон, якыннары Габделкәрим исемле кешедән калган йорт урынына бер өй салып биргән.
    Югарыда телгә алынган Туйхуҗаның тугыз углы Ташкичүдә туган. Исемнәре — Йосыф, Хөсәен, Әбек, Иштирәк, Ишми, Туйкилде, Ишем, Әрмәк һәм Яр-мәк. Кайберәүләрнең сүзенә караганда, Ишми белән Ишем — бер кешегә бирелгән исемнәр. Әрмәк, Яр-мәк һәм Туйкилде балаларыннан мәгълүм кеше юк. Гыйбадулла бине Гыйззәтула бине Госман бине Хөсәен, Сафа бине Габделгалләм бине Габделлатыйф бине Габдессәлам бине Яхъя бине Йосыф, Габдеррахман бине Габдессәлам бине Гаделшаһ бине Вәлид бине Хомид бине Ибраһим бине Әбәк, Габдеррахман бине Ширъяздан бине Шәрәфетдин бине Ибраһим бине Әхмәр бине Иштирәк, Габдулла бине Хәбибулла бине Габделгаффар бине Иштирәк, Фазыл бине Әхмәд бине Әбел-Фәез бине Дәүләтшаһ бине Иштирәк, Гатаулла бине Әхмәдшаһ бине Гобәйдулла бине Фәез бине Гадел, Әхмәд бине Гобәйдулла бине Муса бине Гали бине Әбүбәкер, Габдеррахман бине Бәйрәм-гали бине Корбангали бине Шәехморад бине Рәфикъ бине Ишми, Габделхәким бине Шаһиәхмәд бине Нигъмәтулла бине Хәбибулла бине Давыд бине Ишми, Хәсән бине Вәлид бине Габид бине Давыд исемле кешеләр хәзерге көндә Ташкичүдә яшиләр. «Давыд чишмәсе» дип йөртелә торган бер зур, яхшы чишмә исеме шушы Давыдка нисбәтән бирелгән.

    Хаҗи Мөхәммәдҗан бине Исмәгыйль бине Мохтар бине Иштирәк, Хәсән бине Ибраһим бине Исмәгыйль, Садыйк бине Исмәгыйль — Шимай 1 кальгасында яшиләр.

    Ашыттан килгән, әмма Туйхуҗа нәселеннән булмаган Насретдин бине Фәхретдин бине Хәмид бине Мәскәү бине Кикә бине Серкә, Садыйк бине Гаделша бине Габбас бине Мәскәү, Гобәйдулла бине Гайнулла бине Габдессәлам бине Мохтар бине Әхмәд бине Сәфәр исемле кешеләр бар.
    Шимай —> Симай — Семипалатинск шәһәре.
    аннан күчеп, хәзер «Күчмә» дип танылган елгада; каберлеге хәзер дә «Күчмә каберлеге» дип мәшһүр. Аннан соң, хәзерге урынына күчкәч тә, өч каберлеге булып, «иске каберлек», «яңа каберлек», «йорт өсте каберлеге» дип йөртелгәннәр. «Ашыт каберлекләрен-дә әүлия кабере бар»,— дип, халык телендә сөйләнсә дә, ачык бер хәбәр яки берәр китапта булмаган-лыктан, ана ягыннан бабабыз мелла Габденнасыйр бине Сәйфелмөлек вафат бугач, мәрхүм атабыз: «Инде Ашыт зиратында әүлияләр күмелгәнлеге мәгълүм булды»,— диде.

    Ашыт кешеләреннән Мәкәләй бине Ак Суфи исемле гаять көчле һәм бик батыр кеше булган. Хәзер дә Ашытта искедән калган бик калын, хәтсез юан, ике ат көчкә тартырлык имән баганалар бар. «Мәкәләй шул баганаларны үзе ялгыз күтәреп утырткан»,— дип сөйлиләр. Берәр җирдә туй яки зур җыен булса да, башка мәҗлесләргә дә чакырылып, мәшһүр байлар белән аралашып яшәгән. Туйларга барганда, атын калын чи имән агачыннан кисеп бөккән дуга белән җигеп, башкалар туарып ала алмагач: «Без фәкыйрь кешене игътибарга алмыйлар, атыбызны тугармыйлар, китәм»,— дип, мәҗлес иясенә үпкә белдергәч, хуҗалар ялынып, гозер итеп, үзеннән туарта торган булганнар. Эчке мәҗлесләрдә сугыш чыгарып, кешеләрне кыйнап, күп вакытларда аларны киштә аркылы ташлый торган булган. Ахырда Кышкар байлары — Габдеррәшид бине Госман бине Габделкадыйр һәм туганнары Сәгыйдьләр — Мәмсә авылында бер мәҗлес ясап, аны явыз ният белән чакырып, бал эчертеп исерткәннәр дә сәндерәгә асып үтергәннәр һәм Ашыт суына чыгарып ташлаганнар. Берничә көннән соң мәете калкып чыккач, Ашыт кешеләре аны Ашыт суы буенда, «авыл асты тегермәне» дип йөртелә торган тегермәннән югарырак, елганың көньягында күмгәннәр. Хәзергә чаклы кабере мәгълүм, агачтан чардуган корылган. Бу вакыйга 1170(1756) ел азагында булган.

    1220(1805) ел азагында Ашытта базар ачылган һәм кибетләр төзелгән.
    Мәчкәрә авылы — Ишмән иле дип тә йөртелгән, байларының һәм шәкертләренең күплеге ягыннан күренекле бер авыл. Бу, нигездә, ар халкыннан бер төркемнең урнашкан авылы булган. Бөре башы авылыннан Ишмән бине Туктаргали бине Көчек бине Пимардан килгәннәрдән Әхмәдшаһ бине Баһадир-шаһ бине Габид бине Мөхәммәд бине Заһид — Таш-кичүдә, Габдеррахман бине Габдулла бине Сәйфулла бине Мөхәммәд бине Заһид—Казанда, Сәйфелмөлек бине Вәлид бине Мөсәгыйдь бине Мөхәммәд бине Заһид һәм балалары, туганы Йосыф, атасы белән бертуган Мохтарның балалары Кызылъярда яшиләр.
    Мортаза бине Исмәгыйль бине Ибраһим бине Сәгыйдь бине Мөнасиб, Сәмигулла бине Гобәйдулла бине Хәмид бине Мортаза, Габдулла бине Хәбибулла бине Вәлид бине Мортаза — Ташкичүдә, Габделлатыйф бине Габделвәли бине Габдеррәшид бине Габделгазиз бине Габдеррәшид Трой 1 кальгасында яшиләр. Бо-ларның кайсы яктан килгәнлекләре билгеле түгел...

    Шигырь:
    Яшьлек һәм сабыйлык дәверен үткәргән идем, анда мин тормышымның яңа киемнәрен кидем; Анда мин яшерен уйларымның ялгышлыгын күрдем, анда минем яшьлегемнең ботаклары тибрәлде2.
    Хәенә авылы — Ашыт суының ике ягына утырган. Ташкичүдән һәм Югары Ашытбаштан түбәнрәк урнашкан. Ташкичүгә тоташкан бер кечерәк авыл. Ике авыл арасында урнашканлыктан — «Кысна», ә кайбер сүзләргә караганда, бер очыннан аккан суы исеме белән «Хеснә» дип аталганы мәгълүм.

    Мәрҗән авылы — Казаннан ике тукталыш төньякта, тау арасында урнашкан бер кечерәк авыл. Бабаларыбыз шул авылдан чыкканга, үзебезне шуңа бәйлибез. Дөресе: «Гомәрхуҗа», яки «Камәрхуҗа»дан үзгәртелгән — «Комыргуҗа» дигән авылдан чыккан бабабыз Габделкоддус килеп утырып, шуннан үзенә бер авыл башланып киткән.
    Кечкенә булуына һәм күптән түгел оешуына карамастан, аннан күп кенә укымышлылар чыккан...
    Ашыт авылы-— Ашыт елгасы буенда иң борынгы авыл. Хәтта ислам хөкүмәтләре (Казан ханлыгы) көннәрендә дә яшәгән һәм төзек биналардан торган. Әмма заман агышы белән бер урыннан икенче урынга күчеп йөргән. Шул тирәдә дә дүрт урында утырганлыгы мәгълүм. Әүвәл — Шаһкол елгасында;


    1 Т р о й кальгасы — Троицк шәһәре.
    2 Шигырь гарәп телендә. Биредә сүзгә-сүз тәрҗемәсе китерелде. (Т ә р җ. ис к.)


    Тәбеҗ исе/иле кеше, хайваннары һәм йорт-җирләре белән авылдан читкә чыгып, башлап утар ясап урнашкан, Бераздан соң ул Бөре башында яшәүче Әш-мәкә исемле кеше белән дошманлашып, шул Әш-мәкәнең җәбер һәм хурлауларына түзә алмыйча, үз утарыннан бөтенләй күчеп, Мәчкәрәдә урнашкан, Бөре башы авылына салган мәчетен сүтеп, бүрәнә һәм агачларын хайваннарының муеннарына һәм койрыкларына тагып, Мәчкәрәгә күчергән. Бераздан соң Туймәҗ бине Туйкә исемле кеше ул мәчетне Бере башы авылына яңадан кайтарып, авыл халкына һәм имамнарына биргән. Бу мәчет хәзер дә мирас юлы белән имамнан имамга күчеп килә.

    Өлкән бабалары Тәбеҗ, Бере суы башында йорт һәм алачык салып, тимерчелек белән кәсеп итеп вафат булган. Хәзергә чаклы ул урыннан күмер, тимер калдыклары, иске дагалар чыга, һәм Бөре башы кешеләре әны «Йорт-елга» дип атыйлар. Ләкин ул елга тирәсендә булган агачлар бетеп, суы корыгач, Тәбеҗнең углы Көчек уп урыннан ярты миль кадәре җиргә — елганың югары агымы тирәсенә килеп йорт салган һәм аның янына кайбер авыллардан кешеләр күчеп килеп, шуннан Бөре башы авылы оешкан. Шуңа күрә ул авыл Россия хөкүмәте документларында әлеге Кечеккә нисбәтән исемләнә. Көчекнең углы Туктаргали, Оренбург һәм Каргалы тирәләрендә сәүдә белән гомер итеп, 1080(1669) елда вафат була һәм шушы авылның каберлегендә җирләнә. Каберлекнең уртасында, кабере өстендә исемен һәм вафат булу тарихын язган тәш бар. Өч углыннан Мәмәт исемлесе Бөре башында калып, авыл халкының күбрәге шул Мәмәт нәселеннән килә. Байморад бине Ишморад бине Ишмән бине Корбанай бине Бикәш бине Мәмәт бине Туктаргали хәзер дә исән. Туктаргалинең ике углы Ишмән һәм Ишкәй Мәчкәрәгә күчкән, балалары анда. Бер хәбәргә караганда, Ишманнең Гаед, Габдессәлам, Габделмәннан, Сәгыйдь, Бәшир, Нәзир, Үтәмеш исемнәрендә җиде углы булган. Икенче бер хәбәргә караганда, Ишмәннең Гаед һәм Үтәмеш исемле ике углы калган, Үтәмештән Габдессәлам, ә аннан Мөхәммәтрәхим һәм Габдулла туган. Үз балалары бу заманда нәселләрен «Габдулла бине Габдессәлам бине Хәлил бине Йосыф бине Ишмән бине Туктаргали бине Кечек бине Тәбеҗ бине Кодеш бине Сөләйман әл~Кирмани»дип билгелиләр. Ләкин Габдессәламнең атасы Хәлил бине Йосыф булганмы, әллә Йосыф бине Хәлилме икәнлегенә шөбһә бар.

    Янә шунысы бар: әлеге Габдулла байның Мәчкә-рәдә мелла Габделхәмид мәдрәсәсендә укыган вакытында, «Гыймадел-ислам» китабын үз кулы белән язып тәмамлагач, гарәпчә язган бу сүзләрен үзебез күрдек: «Бу китапны Габдулла бине Габдессәлам бине Үтәмеш — Мәчкәрәдә мелла Габделхәмид бине Үтәгән мәдрәсәсендә 1172(1758) елда язды». Сүзе тәмам. Мәгәр «Үтәмеш» бабасының кушаматы булуы да мөмкин.
    Россиялеләр Ханкирмән шәһәрен алганда, ар халкыннан бер солдат бер йортка кергән. Өй эчендә бер кеше дә булмаган, солдат фәкать бишектә бер бала күргән. Баласы юклыктан ул аны яратып, чир-мәсенә ' салып тәрбияләп, сәламәт килеш алып кайткан. Яше җиткәч, Алабуга ягындагы мишәрләрдән кыз алып биреп, ахыр гомерендә Ядкяр иленә китереп куйган, дип сөйлиләр.

    Россиянең ул шәһәрне мөселман ханнары кулыннан бу рәвешле сугышып һәм җиңеп алулары булганы юк. Бу сүзләрнең хикәят кылганда гына кертелгәнлегенә ачык һәм җитәрлек дәлилләр бар. Ханкирмәндә мөселманнардан мөстәкыйль ханнарның булганы да юк. Ул шәһәр борынгыдан Россия кулында булып һәм русча «Городец» дип аталып йөртелгән. Казан ханнарыннан Олуг Мөхәммәд хан вафат булып, аның урынына олы уты Мәхмүд хан утыргач, Касыйм исемле икенче углы агасыннан куркып Мәс-кәүгә качып киткән, һәм Россия патшасы аны, «хан» исеме биреп, шул шәһәргә җибәргән. Соңыннан Казан, Хаҗитархан һәм башка урыннардагы татар ханнарыннан качкан кешеләр Касыйм хан тирәсенә тупланалар, һәм ул алардан гаскәр төзи. Касыйм ханнан соң да тагын күп кенә хан балалары шул рәвешчә Ханкирмән шәһәренә хан итеп куела, һиҗри тарихның 1000 елы тулганда (1591) Уразмөхәммәд хан бине Уңдан хан Россия хөкемдары Борис бине Федор тарафыннан хан итеп куела. Ул 1019(1610) елда вафат була. Аның соңында бу исемне бераз вакыт Хаҗи-мөхәммәд хан әс-Себери балаларыннан өч шәхес йөртә. 1085 ел һиҗридә (1674) биредә ханнар тәмам бетерелә.

    Россия патшалары татар хан балаларын шул рәвешчә хан итеп куеп, үзләреннән гаскәр җыйдырып, шул тирәдә булган мукшы, чуваш, ар кебек халыклардан алына торган салымны аларга биреп тәрбия кылганнар. Шуңа күрә ул хан балалары рус хөкемдарына чын күңелдән хезмәт иткәннәр. Табигый батырлыклары аркасында алар зур хөрмәтләргә ирешкәннәр. Казан һәм Хаҗитархан шәһәрләрен алганда да алар Россия патшаларына бик зур ярдәмче булып, бик булышканнар. Бу шәһәр шушы сәбәп аркасында Россия телендә Касыймга нисбәтән танылып килә...
    Кышкар а з ы л ы — элек заманнан ук дәүләтле байлары һәм зур мәдрәсә тотып, күп шәкертләр җыеп дәрес әйтүче имамнары белән дан һәм шөһрәт казанган авыл.

    Оры авылы™ Ашыт елгасының төньяк ягында «Түбән Оры», «Байлар Орысы», «Казакъ Орысы», «Морзалар Орысы» дип йөртелгән борынгы зур авыл. Хәтта зиратында бер кабер өстендә Йосыф бине... исемле кешенең... 800 һиҗридә (1397) вафат булганлыгы язылган таш күрдек. Бик борынгыдан зур сәүдәгәрләре күп булып, байлык, горурлык, исраф итү белән танылган...
    Мазар башы авылы — Казаннан дүрт тукталыш теньякта, ике мәчетле бер авыл. Рус телендә «Алашайка» дип әйтелә. Казан елгасы буенда урнашкан Югары Ише авылыннан күчкәнлектән, «Мазар башы» дип аталуы исеменә бераз аңлашылмаучылык кертә.



    ← назад   ↑ наверх