• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Кусимова Таңһылыу

    ИСЕМДӘР ДОНЪЯҺЫНДА

    В МИРЕ ИМЕН

    БАШ ҺҮҘ

    Һәр совет гражданинының донъяға килеүе уға исем ҡушып, тыуыу тураһында таныҡлыҡ биреп беркетелә. Балаға исем ҡушыу — яуаплы эш. Кеше тыуғас та алған исемен ғүмере буйына йөрөтә. Ата-әсәләрҙең күбеһе балаға исем ҡушыуға бик етди ҡарай, ләкин бөтөнләй уйламай исем ҡушыусылар ҙа осрай әле.

    Яны тыуған сабыйға—киләсәктә үҙ иленең тулы хоҡуҡлы гражданинына — исем һайлағанда исемдең ҡолаҡҡа ятышлы яңғырашыаһәңы, башҡортса һәм русса әйтелеше һәм яҙылышы, яҡшы мәғәнәһе иҫәпкә алынырға тейеш. Исемдең тәрбиәүи яғын да иҫтән сығармаҫҡа кәрәк. Беҙҙең илдә бөгөнгө көндә 126 төрлө халыҡ йәшәй. Һәр халыҡтың үҙ телендә быуаттар буйына формалашҡан кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары барлыҡҡа килгән.

    Илебеҙҙә халыҡтар, телдәр, кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары күп төрлө. Беҙҙең йәмғиәттә кешене рәсми рәүештә фамилия, исем һәм отчество (аталыҡ) менән теркәү һәм атан йөрөтөү формаһы ҡабул ителгән. Был хеҙмәттә башҡорт теле һәм тарихы буйынса тупланған төрлө сығанаҡтарға һәм башҡа төрки халыҡтарҙың исемдәрен тикшереүселәрҙең хеҙмәттәренә таянып, башҡорт исемдәренә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе киң һәм ентекле яҡтыртырға тырышылды. Һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителгән был һүҙлектә бөтәһе 3200 исем булып, уның 2300-е ир-ат, 900-ө ҡатын-ҡыҙ исемен тәшкил итә. Һүҙлектең төп маҡсаты — балаға исем һайлауҙа ярҙам итеү.

    Бынан тыш, ғилми ихтыяждан сығып, тел, халыҡ тарихын төшөнөүгә булышлыҡ итеү маҡсатында, бөгөнгө көндө ҡулланылмаған йәки һирәк осраған (фамилия һәм аталыҡтарҙа һаҡланған) боронғо исемдәр ҙә һүҙлеккә индерелде. Исемдәр, уларға аңлатма һәм белешмәләр башҡортса һәм русса бирелде. Был осраҡта бөгөнгө көндә күпселек халыҡтың, бигерәк тә йәштәрҙең, үҫмерҙәрҙең ике телдә һөйләшеүе лә күҙ алдында тотолдо. Киләсәктә башҡорт һәм рус йәки рус һәм башҡорт телен үҙләштереүселәр өсөн дә был һүҙлек бер ярҙамсы сығанаҡ булып хеҙмәт итәсәк. Хеҙмәттең русса бирелгән әлештәре һүҙмә-һүҙ башҡортсанан тәржемә булып тормай, сөнки ул бүлектәр айырым яҙылды. Башҡорт халҡы, донъялағы бөтә халыҡтар кеүек, үҙенең йәшәү дәүерендә үҙ исемдәре йыйылмаһын һәм исем ҡушыу йолаларын тыуҙырған. Бөгөнгө көндә лә исем ҡушыуҙа яңы йолалар барлыҡҡа килә.. Башҡорт исемдәре теҙмәһе ҙур һәм йөкмәткеһе менән ифрат бай. Үҙеңдең зауығыңа, теләгеңә ҡарап исемде һайлай ғына бел! Автор исемдәргә бәйле мәсьәләләрҙең бөтәһен дә хәл итеүҙе маҡсат итеп ҡуймай. Һүҙлекте ҡулланған йәки танышып сыҡҡан иптәштәр үҙ фекерҙәрен, тәҡдимдәрен, файҙалы кәңәштәрен һәм тәнҡит һүҙҙәрен авторға еткерһә, киләсәктәге тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы булыр ине.

    ПРЕДИСЛОВИЕ

    Рождение нового гражданина в нашей стране закрепляется регистрацией и выдачей свидетельства о рождении, где записываются фамилия, имя, отчество. Многие родители к выбору имени относятся со всей серьезностью,. И это понятно, ибо человек, получив имя, носит его всю свою жизнь!

    Наречение новорожденного — ответственная и непростая задача: имя должно быть красивым, благозвучным и должно сочетаться. с. ртчеством. Собственное имя человека имеет также воспитательное значение. Мотивов выбора имени много, но в основном он зависит от личных вкусов, эстетических представлений и культурно-образовательного уровня человека. В нашей стране в настоящее время насчитывается 126 национальностей и народностей.

    У каждого народа своя система собственных имен и большое разнообразие национальных традиций в выборе имени и в церемонии называния. В нашем многонациональном государстве каждый народ, соответственно своему родному языку, имеет свод (систему) собственных имен и традиций их наречения. Вместе с тем для всех советских граждан существует единая форма записи и официального наименования лица, которая включает в себя фамилию, имя и отчество. В данный словарь включено 3200 антропонимов, из которых 2300 являются мужскими, 900 — женскими именами.

    Словарь носит в основном рекомендательный характер. Помимо типичных, наиболее распространенных имен, в него включены имена традиционные, которые употребляются в современных фамилиях и отчествах. Собственные имена в словаре даны на башкирском и русском языках, снабжены этимологической, иногда — исторической справкой. Выбирая принцип двуязычности именника, мы исходили из того, что основная часть городского и сельского населения, в особенности молодежь и подростки, двуязычна. Более того, мы полагаем, что в будущем в условиях дальнейшего развития взаимодействия и взаимовлияния языков и культур в нашей стране при изучении башкирского и русского языков данная книга может послужить вспомогательңым источником. У башкир, как и у других народов мира, в течение долгого времени исторического развития сложились своя система собственных имен и традиций их наречения. Некоторые из них продолжают существовать и в настоящее время. Вместе с тем наблюдаются и новые церемонии в наречении имен.

    Словник башкирских антропонимов достаточно обширен, и родители соответственно своим вкусам, желаниям могут выбрать своему ребенку имя по душе. В данной работе, опираясь на большой исторический и филологический материал, а также на исследования других тюркологов-ономастов, мы старались осветить вопросы, связанные с собственными именами башкир. Тем не менее нужно учесть, что в пределах одной книги невозможно охватить все проблемы, связанные с изучением данной темы. Поэтому просьба к читателям, ознакомившимся с нашим словарем, прислать свои критические замечания и советы с тем, чтобы помочь автору в его дальнейших исследованиях.

    ҺҮҘЛЕКТЕҢ ТӨҘӨЛӨШӨ

    Һүҙлек башҡорт һәм рус телдәрендә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәрен тәшкил иткән ике бүлектән тора. Һәр исем үҙ бүлегендә алфавит тәртибендә бирелеп, беренсе рәттә исемдең башҡортса яҙылышы, икенсе рәттә башҡорт телендә шул исемгә аңлатма, ҡайһы бер урындарҙа тарихи мәғлүмәт килтерелә. Өсөнсө рәттә — исемдең русса яҙылышы, дүртенсе рәттә шул исемгә булған аңлатма һәм башҡа мәғлүмәттәр рус телендә бирелә. Башҡорт телендә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең ҡалын һәм нәҙек әйтелеше иҫәпкә алынып, ғәрәп, фарсы телдәренән үҙләштерелгән бер төркөм исемдәр ике (ҡалын һәм нәҙек) вариантта ҡалдырылды (мәҫ. Асма — Әсмә, Шакир — Шәкир, Майсара — Мәйсәрә, Акрам — Әкрәм һ. б.). Исемдәрҙең яҙылышын тәртипкә килтереү маҡсатында яңылыш тип ҡаралған йәки бик һирәк осраған исем формалары дөрөҫ тип ҡаралған формаларға күсерелде (Мөхәмәҙиә — ҡара: Мөхәмәҙи; Әүбәкер — ҡара: Әбүбәкер).

    Исемдәрҙең сығышы, ҡайһы телдән үҙләштерелеүе махсус тамғалар менән күрһәтелде (баш.—башҡорт, ғәр. — ғәрәп һ. б.). Ҡушма исемдәрҙең бер өлөшө, тарҡатылып, «+» тамғаһы аша (ай + һылыу, миң+зифа, йән + бикә, иҫән + бай) яҙылды. Һәр исемгә, исем яһаусы һүҙҙәргә мөмкин тиклем аңлатма бирелә. Исем янында аңлатма булмаған осраҡта исемдең һәр өлөшөн үҙ алдына бирелгән урындан йәки исем яһаусы ялғауҙар бүлегенән (148— 151-се биттәр) ҡарап асыҡларға мөмкин. Исемдәр составында йыш ҡулланылған һүҙҙәр, ялғауҙар — исем компоненттары теҙмәһе — һүҙлектең аҙағында бирелде (148—151-се биттәр).

    Исемдең мәғәнәләре бер-береһенән ныҡ айырылып торған осраҡта 1), 2) һандары, әгәр ҙә мәғәнә айырымлығы аҙ булһа, нөктәле өтөр менән айырылды (ҒАЙСАР ғәр. — 1) ҡайнар шишмә; 2) исператор. Йәки АЗАМАТ ғәр. — бөйөк, ғорур; ил ағаһы; батыр егет). Хәҙерге көндә исем итеп ҡулланылмаған, ләкин фамилия, отчествола ата-әсә, олатай-бабай, ата-баба — оло быуын кешеләре исемдәрендә һаҡланып, халыҡ тарихында, йәмғиәт үҫешендә билдәле бер осорҙо, халыҡ тормошонда булып үткән мөһим ваҡиғаларҙы сағылдырған исемдәр (Аллабирҙе, Дилмөхәмәт, Тәңребирҙе, Яугилде, Босҡон, Нух һ. б.) ғилми ихтыяждан сығып һүҙлеккә индерелде. Көнбайыш халыҡтарынан үҙләштерелгән (Робинзон, Роман, Анжелика, Джон һ. б.), рус теленән ингән исемдәрҙең кесерәйтеү формаһынан яһалған (Эдик — Эдуард, Рита — Маргарита, Ира — Ирина, Алек — Александр) Һәм ата-әсәләр тапҡан (Вилсур, Вильсор, Лиғәт, Флид, Азбат, Юрис, Фисә, Лимфа, Филдәт һ. б.) исемдәр һүҙлеккә алынманы. Башҡорт исемдәренең русса әйтелешендә баҫым һуңғы ижеккә тешә.

    Танхылыу Кусимова

    Танхылыу Кусимова, Кусимова Таңһылыу
    теги: Кусимова Хажим ҡыҙы Таңһылыу, Танхылыу Хажимовна Кусимова, башкирская писательница, словарь башкирских имен, башкирские имена, в мире имен, на башкирском и русском языке
  • Танхылыу Кусимова:




  • ← назад   ↑ наверх