• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Ильдус Хузин

    Ева – тор юлында

    (маҗаралы бәян)

    2005 елда “Тулпар”җурналында (Уфа шәһәре) басылып чыкты.


    Көнбатыш Себер тайгасы.

    Февраль аеның зәмһәрир суыклары, ләкин палатка эчендә җылы: юка тимердән эретеп ябыштырылган мичнең кабыргалары уттай кызарган. Мич өстендәге чуенда аш пешә. Бер яктарак коры наратлардан әзерләнгән утын өелгән. Түрдәрәк, палатканың алгы казыгына керосин лампасы эленгән. Аяк астында кары көрәп алынган җиргә калын итеп хуш исле нарат һәм кедр ылысы түшәлгән һәм иске палатка белән капланган “идән”.

    Палатканың эчендә өч кеше. Шуларның берсе – Урал егете Равил Тимербаев. Ул сарык тиресеннән тегелгән йоклау капчыгынан борыны гына чыккан килеш, шахмат тактасына карамыйча гына, Геннадий Менешевка мат куярга тырыша.

    - Филне а – 1 дән с – 3 кә күчер,- ди ул тегеңә бераз уйлагач. – Шаһ сиңа, Генка!

    - Бик шәп! – диде Геннадий, Равил өчен фигураны күчереп куйгач. – Мин корольне а – 5 тән а – 6 га йөрим.

    Менешев та татар егете, Саратов өлкәсенең Аткарск шәһәреннән. Ул туган телендә бөтенләй сөйләшми һәм шуның белән горур да шикелле.

    Палаткадагыларның өченчесе, мич тирәсендә мәш килеп ашарга әзерләп йөргәне - Виктор Харищенко, Краснодар ягыннан килгән олы гына кеше. Ул ара – тирә мичнең капкачын ачып, коры нарат утыны өсти. Мичне ачу белән үк, аннан, чатыр – чотыр килеп, очкыннар сибелеп чыга. Шундый ук, нарат утыны якканда гына була торган очкыннар морҗа аша тышкы якка да очып чыгалар. Аларның кайсылары палатка өстендә кызарып янып тора да, бераздан сүнә. Шуңа күрә палатканың өске өлеше бик күп урыннан янып тишелгән.

    - Җитеп торыр, - ди Равил Викторга, - өйне яндырырсың.

    - Яндырганыбыз бар, - ди тегесе. – Биш – алты ел элек микән, Таз елгасы буенда иде бугай, мичкә шулкадәр каты якканбыз, җылыга эреп сизми дә утырабыз. Берзаман баш очында ниндидер зәңгәр ялкын уйный башлады, аннан соң палатканың өстен ут алды. Чак чыгып котылдык...

    - Ашыңны болгат! - дип кычкыра Харищенкога Геннадий...

    Бу төркемнең башлыгы - Равил Тимербаев. Ул өч ел элек кенә Мәскәү Геодезия һәм Картография институтын тәмамлап, Төмән Геология идарәсенә эшкә килде. Шуннан башлап нефть һәм газ эзләү экспедицияләрендә катнаша.

    Геннадий Менешев та геодезист. Ул бу сейсмик партиягә колледж тәмамлаганнан соң килгән.

    Виктор Харищенко исә топографик отряд эшчесе. Ул инде утыз елдан артык геология экспедицияләрендә йөргән кеше. Кайчандыр ул да төшеп калганнардан булмаган: техникум беткән геолог буларак, Төмән нефтен эзләүчеләрнең беренчеләреннән булган. Ләкин соңгы елларда эчкегә бирелеп, “түбән тәгәрәгән”.

    - Әгәр, вәгъдә иткәнчә, бер еллык эш хакын биреп сөендерсәләр,- дип хыялланды Виктор эш аралаш,- Кубаньга кайтып, берәр авылда кечерәк кенә йорт сатып алырмын, җимеш бакчасы үстерермен, өйләнеп җибәрермен. Җитәр инде, болай да гомерем җәен тайгада озынборын һәм кигәвен туйдырып, кышын палаткаларда туңып үтте.

    - Кай җирдә көтәләр соң сине? - диде аңа Геннадий һәрвакыттагыча дусларча мыскыллаган булып. - Синең бит ни йортың, ни гаиләң – беркемең дә юк. Туганнарың синең дөньяда барлыгыңны белмиләрдер дә инде, мөгаен. – Һәм ул шахмат өстенә иелде дә:

    - Король а-6 дан б – 7 гә ,- дип, шахмат фигурасын этеп куйды. Аннан соң такта өстеннән фигураларны сыпырды. – Йә, ярый, Равил, биреләм. Мастерлыкка кандидат белән көрәшеп булмас инде.

    - Аннан соң,- дип дәвам итте Геннадий, фигураларны тартмага тутыра – тутыра, - син бит тагын Олы җиргә барып җиткәнче акчаңны эчеп бетереп, ачлый ялангачлай, ябыгып – бетеренеп, монда кайтып керәсең.

    - Ансы шулай!- дип шаркылдап көлде аның әңгәмәдәше.- Минем кебекләр Төмәнгә дә барып җитә алмый, бөтен акча Салехард, Сургут яисә Нижневартовски рестораннарында торып кала шул, шайтан алгыры. Сыраханәләрне әйтеп тә тормыйм инде!..

    - ...Их, егетләр! – дип дәвам итте сүзен кинәт кенә кәефе үзгәреп киткән Харищенко. - Ә шулай да, без бит инде ул – Себер тайгасын башлап буйсындыручылар. Без ачкан беренче нефть ятмаларының исеме дә колакларда музыка кебек яңгырый иде: Сургут...Шаим...Берёзово...

    Мин бит элек эчкече түгел идем! Минем тәртибем бозылганга 5 – 6 елдан да артык түгел. Ә нигә эчә башладың? - дип сорасагыз, әйтәм, дуслар: гомеремне багышлаган, тырышып эшләгән эшләремнең нәтиҗәсе мәгънәсез рәвештә юкка чыгуы, төрле әрсез алдакчылар кулына эләккәне өчен эчәм мин.

    Элек без ачкан ятмаларның нефте, газы халкыбызны туйдырачак, дип, үзебезне бәхетле итеп тоя идек без. Без бит төньякка сезнең кебек “озын берлек” эзләп килмәдек, безне бу якларга романтика әйдәде. Ә сез беләсезме соң ул сүзнең чын мәгънәсен? Алтмышынчы еллар романтикасы нәрсә ул, ишеткәнегез бармы? Халыкка эчкерсез хезмәт итү, шуның өчен бөтен авырлыкларга түзү, кеше аягы басмаган тайгада, тауларда йөрү һәм, ниһаять, учаклар тирәсендә төн уздыру – менә нәрсә ул романтика! Әй! - дип кул селтәде бөтенләй сөмсере коелган Виктор.- Бетте тормышның мәгънәсе!..

    Безнең заманда бит, - дип дәвам итте ул сүзен түзә алмыйча, - бөтен комсомолец яшьләр әле үзләштерелмәгән салкын Себерне ачарга, Алтайның киң далаларындагы чирәм җирләргә ашлык үстерергә китә иде. Ерак көнчыгышта зур шәһәрләр салырга хыяллана иде, һәм бу хыяллар тормышка да аша иде. Һәм күз алдыгызга китерегез: яшәү шартлары, эш хакының күләме безне бөтенләй кызыксындырмый иде. Бу яңгыравык сүзләр генә түгел, без чыннан да шундый идек. Менә нәрсә ул – алтмышынчы еллар романтикасы! Ә хәзер!..- Виктор тагын бер мәртәбә, өметсезлек билгесе чыгарып, кул селтәде. - Беттеләр алар, үз кесәләренең калынлыгы турында уйламый торган филантроплар!..

    - Эш нәрсәдә соң? - дип сорады тынычлана төшкән Виктордан Равил.- Хәзер нәрсә үзгәрде? Без әле дә шул син яшь чагыңда яшәгән, эшләгән шартларда түгелбезмени? Шулай ук палаткада кышлау, нәрсә эләкте, шуны ашау, аркаларга 40 – 50 килограмм йөк алып кар яки саз еру...

    - Ансы дөрес! – дип бераз йомшарды Виктор.- Ләкин бит хәзер бер ышанычлы кеше дә калмады. Хәтта, сез дә! Мәсәлән, әгәр сезнең берничә миллион халык акчасын үзләштерергә мөмкинлегегез булса, моны күз дә йоммый эшлиячәксез. Ачулансагыз, ачуланыгыз. Ләкин, кем әйтмешли, сез минем дуслар, әмма хакыйкать өстенрәк.

    Дусларының дәшми утыруын күреп, карт эшче бераз “койрыгын борырга” булды:

    - Ярый, бераз арттырып та җибәргәнмендер, бәлки юктыр... Ләкин менә син әйт: геологоразведкага “озын” акча өчен килмәдем, диген – гомергә ышанмаячакмын. Син аена күпме акча эшлисең әле? Илле – алтмыш меңме? Димәк, ике ел эшләсәң кыйммәтле иномарка алырга була. Ә без яшь вакытта тайгада аена йөз кырык сумга эшләп йөрдек. Җитмәсә, акчаны еллап тотып та карамадык, без аны ялга киткәндә яки эштән бөтенләй чыкканда гына ала идек. Ә сез ярты ел акча алмадыгызмы, дөнья кубарасыз!

    - Соң, элек шулай булган дип, без дә чабата киеп йөрикмени инде?- дип сорады Геннадий Виктордан.

    - Киярсез әле ансын да, ашыкма. Мәскәүдәге халык талаучылар гына исән булсын. Нәрсә соң әле мин сезнең белән тел суы киптерәм? Үзегезгә күрә түрәләрегез! Безнең гомер үткән инде...

    - Ләкин бит, Виктор Моисеевич!- дип сүзгә кушылды Равил. - Элекке түрәләр дә безне яхшы тормышка алып килмәделәр. Без бит алдынгы илләргә караганда күпкә начар яши идек. Кибетләрдәге буш киштәләрне оныттыңмыни? Бары түрәләр үзләре генә яши иде бит. Ә хәзер барысына да тигез хокук бирелде: телисең икән - бае, хәлеңнән килә икән – миллионер бул...

    - Әйе - әйе, телисең икән кеше тала! Әле эшләп баеган кемсәләр юк әле: алдап та талап кына.

    - Ансы төзәтелер. Күп тә үтмәс, бу яңа тәртипләргә күчү этабы үтәр. Бар нәрсә дә рәтләнер. Мин можа ышанам.

    - Бер 40 – 50 елдан, бәлки, рәтләнә башлар!- дип каршы төште Виктор Равилгә. - Ләкин нәкъ рәтләнеп җитте дигәндә генә тагын Ленин яки Ельцин кебек бер акыллы баш реформатор табылыр да, яңабаштан үзгәртеп кора башлар, илне янә кирегә өстерәр. Ә халык, ачуым килмәгәе, сарык көтүе кебек, кая кусалар, шунда чабар...

    Гәпнең иң куерып җиткән чагында гына тышта ниндидер тавышлар ишетелә башлады: башта эт өрде, аннан соң кеше тавышлары килде. Палаткадагылар, аптырап, колакларын торгыздылар: кемнәр булыр икән, янәсе, бу кыргый тайгада? Тавышлар көчәйде, килүчеләр ягыннан да, бу яктан да этләр өрде.

    - Бу – боланнар куган авазлар, - дип аңлатты Виктор.- Ишетәсезме? Хант Коля тавышына охшаган.

    Палаткадагылар, көтелмәгән кунакларны каршыларга дип, тышка чыктылар. Чыннан да, база ягыннан болайга таба ике нартага җигелгән боланнар атлый иде. Йөкләре авыр иде, ахрысы: болан куучылар нарталар артыннан җәяүләп киләләр, ә хайваннар арганнар, еш – еш тын алалар.

    Викторның палатка янында әйләнгәләп өреп йөргән аю аулаучы эте Пират янына кунаклар ягыннан Федор Чусовитинның Найдасы чабып килеп җитте, һәм ике таныш эт күрешү сөенеченнән “һау – һау” өргәләп, бер – берсен сәламләргә, үзара иснәшергә тотындылар.

    Ниһаять, төнге юлчылар үзләре дә палатка янына килеп җиттеләр. Болар, чыннан да, геолог Федор Чусовитин һәм үзенең хосусыйлаштырылган боланнары белән экспедициягә йөк ташырга ялланган хант кешесе Коля булып чыктылар.

    Болан караучыдан башкалары барысы да палатка эченә керделәр, ә Коля исә малларын карап калды. Ул аларны туарды, махсус нык баулар белән боланнарның артына сөйрәлеп йөри торган берәр метрлы нарат кискәләре такты. Бу агачлар боланнарга иртәнгә чаклы артык ерак китәргә ирек бирмиләр иде. Боланнар шундук, тирән карны чокып, мүк һәм лишайник эзләп табып туенырга тотындылар.

    Хуҗалар кунакларны кайнар аш һәм чәй белән сыйлагач, тегеләр үзләренең нинди эш белән йөргәнлекләрен сөйләп бирделәр.

    - Икенче отрядка барышыбыз,- дип аңлатты Чусовитин.- Моргун тагын бер урында таптана бит, тәүлегенә ике чакрым да үтә алмый. Имеш, приборлар чыгымчылый. Көз көне дә ноябрь аеның графигын бозган иде бит. Анда да үзем барып кына эшне җайга салган идем. Станцияне атна буе төзәтергә туры килде. Ә Иван Моргун, кырын ятып, минем эшләгәнне күзәтте. Ник шунда булышсын...

    Чусовитин кинәт кенә Равилгә борылды һәм:

    - Ә сиңа, Роман, башлыгыңнан сәлам хаты, - дип, аңа бер кәгазь кисәге тоттырды.

    Бу – топоотряд башлыгы Чувашовның яңа күрсәтмәсе булып чыкты.

    “Равил, сәлам!- дип язган иде ул үзенең хәттатларныкыдыай тигез һәм матур кулъязуы белән.- Чусовитин килеп җиткәч үк, бер җигем боланнарны ал да базага кайт. Каюр белән бу турыда сөйләшенгән. Бик ашыгыч эш бар. Ә үзегезнең эшегезне Менешев дәвам итәр. Җитәр инде аңа синең канат астыңда гына йөрергә, үзе белеп эшләсен. Берсе нартадагы азык – төлекне аларга дип җибәрдек. Чувашов”.

    Иртәнге тугызларда тышта караңгы булуга карамастан, Чусовитин белән Коля дүрт болан җигелгән нартага икенче отрядка дигән азык – төлекне төяп, җиденче профиль буйлап ары кузгалдылар. Менешев һәм Харищенко теодолит, үлчәү рейкасы һәм бер көнлек азык алып, Пиратны ияртеп, төньяк юнәлешендәге профильгә кереп киттеләр. Равил өч болан җигелгән буш нартага утырып, база ягына юнәлде. Аның өстендә калын, ләкин шактый җиңел мех куртка, шундый ук чалбар. Аякларында җылы киез итекләр, башында кондыз тиресеннән тегелгән колакчын бүрек иде.

    - Курыкма!- дип кисәтте аны юлга әзерләгәндә каюр Коля.- Минем боланнарны ничек йөрткәнне күргәнең бар бит. Тауларны төшкәндә, егет, нартаңны тота төш, ул сиңа чана түгел, аның тәртәләре юк бит. Текә һәм борылмалы җирдә нартаң кызып китеп, боланнарыңны куаклар арасына этеп кертмәсен. Юкса, җигем бауларың буталып, чуалып бетәр.

    Ярты юлны үткәч, туктап төн үткәр, малларыңны ашат,- дип, өйрәтүен дәвам итте болан хуҗасы,- көн кыска, биш – алты сәгать кенә, якты күздә базага кайтып җитә алмассың...

    Башта бераз каушый төшкән Равил боланнарның ипле генә баруын күргәч тынычланды. Ул, хәтта, малларны куалый да башлады. Моның өчен нык коры агачтан шомартып эшләнгән җиңел озын таяк – хорей белән боланнарның аркасына тидереп ала иде. Сулга борыр өчен шул ук таяк белән уң як читтән баручы олы боланның танавына төртә. Уңга борылырга кирәккәндә шул ук боланның йөгәненә уң яктан гына тагылган нечкә нык дилбегәдән тарта. Башка боланнар уңнан барган әйдаманнары артыннан элдертәләр.

    Иксез – чиксез тайга урманы. Шуны ярып, сейсмоотрядлар эшләү өчен һәм техника йөрү өчен урман ызаны – профиль салынган. Юл әле кедр катнаш наратлар үскән утраусыман калкулыкларга менә, әле коры яки черек вак наратлы дистәләрчә чакрымнарга сузылган тигезлекләргә - сазларга килеп чыга.

    Нарта өстендә Равилнең үзеннән һәм аның мылтыгы белән бер көнлек азыгыннан башка йөкнең булмавына карамастан, боланнар тизлекне киметә баралар, чөнки аяк астындагы яңарак яуган кар тирән һәм йомшак. Боланнарның җәенке тояклары да, нартаның киң табаннары да бер карыштан тирәнрәк карга батып баралар.

    Равил, Чусовитин килгән юл белән бармыйча, юлны унбиш – егерме чакрымга кыскарту максаты белән, базага таба бөтенләй икенче профильләр белән китте. Бу очракта базага ул җиде – сигез сәгатьтә кайтып җитәргә тиеш иде.

    Төнге сәгать уникеләрдә алда, агачлар арасыннан җемелдәп, утлар күренде. Бу – Равилләр эшләгән егерменче сейсмик партия урнашкан урын – Охотбаза дигән бер җир иде. Кайчандыр монда фактория булган, аучылар яшәгән, җәнлек тиреләрен туплаган. Ул заманнардан зур гына, әле дә эшкә ярарлык ике өй сакланып калган.Хәзер исә сейсмопартиядә эшләгән илле – алтмыш кешене урнаштыру өчен, искеләренә өстәп, юнылмаган да бүрәнәләрдән сигезәр бүлмәле дүрт өй салынган. Тиздән, сейсмиклар икенче базага күчкәч, тайгада торып калган башка йөзләрчә авыллар кебек, монсын да ташлап китәчәкләр.

    Охотбазаның утлары күренсә дә, анда барып җитәр өчен әле ике як яры да урманлы таудан торган Пандым – Юган елгасын үтәргә кирәк иде. Равил күзгә төртсәң күренмәслек караңгы төндә аны – моны абайлаганчы, боланнар текә таудан аска – елгага таба төшә башладылар. Менә шул чакта хант Коляның сүзләрен искә төшерергә туры килде дә инде Равилгә: нарта кызып китеп, боланнарның артыннан китереп төрттерде. Тегеләре инде, әлбәттә, куркудан алга ыргылдылар һәм, дөм караңгыда юлның туксан градуска борылыш ясавын күрмичә, агачлык арасына кереп киттеләр. Ә нарта юан гына бер агачка килеп терәлеп, боланнарны тып туктатты.

    Чуалган җигем бауларын Равил бик озак чиште. Ниһаять, боланнарны азат итеп юлга чыгарып бастырганчы, аларны яңадан җигеп Охотбазага кайтып җиткәнче, дизель-моторлы генератор эшләвеннән туктатылып, бөтен Охотбазаны караңгылык баскан иде.


    * * *


    Иртәгесен иртүк торып, Равил топоотряд башлыгы Чувашов янына керде. Юрий Николаевич Чувашов Новосибирск шәһәрендә туып үскән һәм шунда геодезистлыкка укыган. Геологоразведкада катнашуына инде биш – алты ел. Тыштан кырыс күренсә дә, асылда, йомшак күңелле, классик музыканы һәм туган шәһәрен үлә язып яратучан, абруйлы бер кеше иде.

    - Син, Равил, безнең сейсмик партиянең яңа базага күчәргә тиешлеген беләсең шикелле. Ун көн элек нәкъ менә шул эш буенча, ягъни яңа база буласы урынны эзләп, Степанишин белән Стакай безнең көньяк профильләр ягына киткәннәр иде. Менә кара...- дип, Чувашов егерменче сейсмопартия эшләгән җирләрнең көньягындарак булган, ләкин әле геологларның аягы басмаган җирләрнең эре масштаблы картасын өстәлгә җәеп салды һәм сөйләвен дәвам итте:

    - Башта безнең профильләр буенча көньякка таба сигезенче профильгә чаклы барырга кирәк. Бу юнәлештә, үзең беләсең, илле чакрымнан артыграк юл. Аннан соң тагын алтмыш – җитмеш чакрым яңа юл ярып, көньяк – көнчыгышка юнәлергә һәм Ева – тор күлен барып табарга кирәк. Менә ул күл: озынлыгы мең дә ике йөз метр, киңлеге җиде йөз метрлап булыр. Шуның ярында безнең яңа база булырга тиеш.

    Күрәсең, безгә яраклырак җире – көньяк ярында. Күлнең суы тирән, агач – таш фәлән юк. Самолет су өстенә дә, боз өстенә дә утыра ала.

    Бу сәйләшүдән Равил тагын шуны аңлады: Степанишин белән Стакай, куаккистергеч белән китеп, шул юнәлештә юл сала башлаганнар икән, ләкин адашып, төп юнәлешне югалтканнар. Костя Степанишин тракторда базага әйләнеп кайткан, ә юлдашы анда торып калган.

    - Сиңа, Равил,- дип аңлатты Чувашов, - Костя белән китәргә һәм, дөрес юнәлешне табып, тиз көндә Ева – Торга барып җитәргә кирәк. Баргач та, озакка сузмыйча гына, күл читенең иң уңайлы җирендә база өчен урын әзерләгез, вертолет төшәр өчен мәйданчыкны агач – таштан арындырыгыз. Сиңа бу эшне башкару өчен бер атна вакыт бирәм, чөнки атна – ун көннән партиянең бөтен мөлкәтен, бигрәк тә техникасын, төзәтү базасын яңа урынга күчерә башларга тиешбез. Бүген ял ит, мунча ягып чабынып ал, ә иртә таң белән юлга чыгарсыз.

    Яңа җирләрнең картасын карау, буссоль сайлап алу һәм башка шундыйрак эшләрен бетергәч, Равил үзенең бер якын иптәше Мусин Камил гаиләсенә кереп чыгарга булды һәм бер читтәрәк торган, Охотбазада “татарлар йорты” дип йөртелгән өйгә таба атлады. Базадагы башка өйләр кебек вакытлыча гына торырлык итеп салынган бу йортта дүрт гаилә яши. Алар барысы да Төмән өлкәсенең Вагай районыннан булып, акча эшләп алу максаты белән күп кенә еллар инде экспедицияләрдә йөриләр, үзләре генә түгел, балаларына да “нужа бабай”ны күрсәтәләр иде.

    Равил бу дүрт гаиләгә кереп - чыгып йөрсә дә, өчесе белән әлләни дуслыгы юк, ә менә Камил белән Рауза Равил өчен үлә язып торалар, ә аларның ике кызы – биш яшьлек Әлфия белән җиде яшьлек Әминә аны бөтенләй үз абыйлары кебек күрәләр иде.

    Экспедициягә килгән айларны Равил Себер татарлары телен аңламый интекте. Баштарак, хәтта: “Болар нинди татар булсын, - дип тә куя иде ул үз – үзенә. Үзбәк телен дә аңларга була, ә боларның теле бөтенләй аңлашылмый бит”. Ләкин тора – бара тегеләрнең “чын” татар телен аңлауларын, ул гына да түгел, “Сарман”, “Рамай” кебек саф татар халык җырларын яратып җырлауларын ишеткәч, хәтта яңарак җырлардан да хәбәрдар булуларын белгәч, Себер татарларының “татарлыгы”нда Равилнең шиге калмады. Соңрак, бер – бере белән аралашканда, алар татар телен үзләре белгәнчә сөйләшсәләр дә, бер – берен җиңел аңлыйлар иде.

    Камилнең өенә барышлый, Равил складка сугылды һәм соңгы вакытта нинди азык – төлек китерелгән булуы белән кызыксынды. Ләкин склад мөдире аны шатландырмады: ашарга бетеп бара, ләкин өстәп китерүче әле күренми икән.

    Аннан чыккач ул, радист янына кереп, соңгы яңалыклар турында белеште, үзенә телеграмма килергә тиешлеген әйтте. Моңа каршы радист Вася Козлов башын гына чайкады.

    Аннан соң Равил кар белән күмелеп калган тракторлар, тягачлар, “Буран” нар яныннан узды һәм гаҗәпләнеп тел шартлатты: аның әле беркайчан да шул кадәр күп техниканың тик торганын күргәне юк иде. “Боланнарга юкка гына күчеп утырмаганбыз икән! – дип уйлады ул.

    Равил барып кергәндә Камилның гаиләсе тулысынча өйдә иде. Хуҗалар егетне бик җылы каршы алдылар, ә кызлар исә абыйларының муенына ук килеп асылындылар.

    Камил озакка сузмыйча гына мунча әмәлләргә чыгып китте (бөтен Охотбазага бер генә мунча бар иде). Рауза исә тиз генә ашарга әзерләргә кереште. Равил моңа каршы булса да, хуҗабикә үзенекен итә бирде, чөнки буйдак ир – атның ничек эләкте – шулай гына туенып йөргәнен ул яхшы белә иде.

    - Иртәнге ашны юньләп ашамагансыңдыр бит әле син,- диде ул кунагына, - ә кичкесе инде бөтенләй дә эләкмәгәндер. Кереп йөр безгә ешрак, юкса ашказаның бозылыр бит. Яшь чакта ул турыда уйламыйсың шул, тазалыгың гел генә шундый нык булыр кебек тоела. Баксаң, бераз олыгая төшү белән, әллә ничә төрле чирең килеп чыга...

    Кызлар абыйларына үзләренең курчакларын, китап - дәфтәрләрен, рәсемнәрен күрсәтү белән мәшгульләр иде.

    - Рауза апа! – диде Равил бераз кызлар белән мәш килеп алгач. - Әминәнең мәктәпкә йөрер вакыты җитә бит. Нишләргә уйлыйсыз?

    - Быелдан калмыйча илгә кайтырга кирәк иде инде, - диде Рауза төшенке тавыш белән. - Анда кайтып та нишләрбез икән тагын? Авылда эш тә юк, хуҗалыгыбыз да пран – заран китерелгән, яңадан торгызырга туры киләчәк. Монда да әллә ни акча эшләп булмады. Аз – маз җыйганы да инфляция белән юкка чыкты. Ничә еллар шушында озынборыннар туйдырдык бит. Ә хәзер, җитмәсә, эшләгән акчаны да алып булмый...

    Шундыйрак зарлану – уфтанулар белән ярты сәгатьләп вакыт үткәч, Камил килеп, мунчаның сәгать икеләрдә әзер булачагын белдерде.

    - Ягучысы булса, керергә әзер генә торучылары да табыла, - диде ул.

    Шуннан соң ул яңабаштан Равилнең хәл - әхвәлен сорашты, аның эше турында белеште. Егетнең яңа база урынын эзләп китәсен белгәч, шундук:

    - Мине дә ал үзең белән, - дип күтәрелеп чыкты. Әле генә тайгада бер ай ятып килдем: тугызынчы профильдә ызан агачлары кистек. Инде бер ай ял итә алам. Базада нәрсә эшлим ди мин? Беләсеңме, миңа ауга йөреп алырга кирәк иде. Үзең беләсең, чыгымнар арта бара, кызлар да үсә... Сез барасы җирдә әле җәнлек куркытылмаган булырга тиеш. Без бит монда инде аларны җир шартлатып та, атышып та куркытып бетердек.

    - Ярый, Камил абый,- дип күнде Равил, - мин сине үз бригадама алам, ичмасам тиккә йөрмәссең. Хәзер үк Чувашовка кереп, приказ яздырам...

    Икенче көнне иртәнге сигездә кабинасына өч кеше утырткан, сазда йөри торган киң чылбырлы авыр трактор, тапталган юллы профильләр буйлап, көньякка таба юл тотты. Хәер, бу вакытны иртә дип атау - шартлы рәвештә генә әйтү иде, чөнки тышта әле дөм караңгы, сәгать унберләрдә генә яктырачак.

    Трактор йә авыр гүләп, кар астында калган агач төпләренә барып менә (андый чакта кабинада утыручыларның хәлләре бик мөшкел була), йә ачык сазларга, коры , черек наратлы тигезлекләргә килеп чыга.

    - Нинди тизлек белән барабыз?- дип сорады Равил Степанишиннан, трактор гүләвен басарга тырышып. Тегесе аңа ун бармагын күрсәтте. “Димәк, яңа юлга кадәр алты – җиде сәгать барачакбыз, дип уйлады Равил.

    Чыннан да, төш вакыты үтеп, сәгать өчләрдә, ягъни тышта караңгылык үзен сиздерә генә башлаган вакытта, әзер профильләр бетеп, Степанишин салган юл башланды. Костя иптәшләренә карады да ияге белән алга ымлап:

    - Күрәсезме юлны? Ничек туры итеп салынган, ә!- дип кычкырды.

    Равил тракторны туктатырга кушты, һәм алар өчесе дә җиргә сикерешеп төштеләр.

    - Нинди азимут белән салынган инде синең бу туры юлың?- дип сорады Равил, сумкасыннан карта белән буссоль чыгара – чыгара.

    - Йөз җитмеш ике градус белән!- дип җавап бирде тегесе.- Шул азимутны алдык та бер градуска да читкә тайпылмадык.

    - Хәзер, туган, тикшереп карыйбыз,- дип, Равил приборны яңа салынган юл буенча борды һәм, буссольның угына карап,- шулай булыр, дип уйлаган идем аны,- диде. - Костя! Сез йөз җитмеш ике градус белән бармагансыз, йөз сиксән дүрт градуслы азимут буенча яргансыз юлны.

    - Ничек инде ул алай!- дип, Степанишин буссольга килеп ябышты.- Менә бит йөз җитмеш ике градус тора, син күрмисеңмени, Равил.

    - Син, “бөек географ”, магнит авышлыгы турында оныткансың!-диде Равил.

    - Нинди магнит авышлыгы ул тагын, нишләп баш катырасың?

    - Костя! Җир шарының төньяк полюсы белән төньяк магнит полюсы бер үк ноктада түгел, аларның арасы шактый ерак. Шуңа күрә магнит угы чын полюсны күрсәтми. Шулай итеп, магнит авышлыгы барлыкка килә. Көндәлек тормышта безнең өчен аның әһәмияте юк, диярлек, ә геодезиядә, азимут билгеләгәндә аны исәпкә алмыйча булмый, юкса адаштырачак.

    - Ничә градус тәшкил итә инде ул синең авышлыгың?

    - Ул төрле җирдә төрлечә,- дип аңлатты Равил, - ә бу тирәдә унике градуска якын. Шунсын искәртим: топографик карталарның һәрберсендә ул күрсәтелгән.

    - Аңлашылды! – диде Костя төшенке тавыш белән.- Алай булгач нишлибез соң? Юлны яңадан ярырга туры килер микәнни?

    - Ю-у-ук! Алай итмибез,- дип тынычландырды Костяны Равил.- Сезнең барып туктаган урыныгызга җиткәч, яңа, төзәтелгән азимут алып, юл яруны дәвам итәбез.

    - Булды, Равил, аңладым! – диде Костя. – Миннән сый! Кайткач ук!

    - Алга! – диде Равил, һәм алар, тракторларына утырып, юлларын дәвам иттеләр.

    Кәефе сизелерлек күтәрелгән һәм Равилгә хөрмәте арткан Степанишин тракторны тагын да кызурак алып бара төсле иде. Бәлки бу чыннан да шулай булгандыр, чөнки бу тирәләрдә калын урманлы калку җирләр азаеп, кәрлә наратлы сазлы тигезлекләр дистәләрчә чакрымнарга сузыла иде.

    - Ике сәгатьтән анда булабыз! – дип кычкырды Костя, иптәшләренә борылып.

    Ике сәгать чамасы вакыт узгач, алда чыннан да, зур тимер чана өстенә беркетелгән цистерна күренде. Унике тонна сыешлы бу олы мичкәдә техника өчен ягулык йөртелә иде.

    Тагын да якынайгач, юлчылар цистерна артындагы балокны да шәйләделәр. Монысы – шундый ук чана өстенә такталардан кагып эшләнгән күчмә өйчек иде. Түбәсендә калай мич морҗасы тырпаеп тора, морҗадан күңелне рәхәтләндереп төтен чыга. Балокның бердәнбер тәрәзәсеннән яктылык сирпелә.

    Трактор балок янына килеп туктаганда, аларны Стакай каршылады.

    - Мин сезнең трактор тавышын инде бер сәгать элек ишеттем,- диде ул тегеләр белән исәнләшкәч. – Сез килеп җиткәнче ашарга да пешереп өлгердем...

    Костя тракторның суыту сыекчасын агызып тормады, чөнки системага су урынына солярка салынган иде. Әлбәттә, болай ярамый, хәтта, куркыныч иде, ләкин антифриз булмагач, нишлисең.

    Ашап – эчеп, бераз ял иткәч, Равил, карта алып, өстәл янына утырды. барысы да аның янына җыелдылар һәм аның ни әйтәсен көттеләр.

    - Инде карыйк, - диде ул, - кай җирдә тукталганбыз икән. Костя! Яңа юл белән күпме килдек, егерме чакрымлап булырмы?

    Тегесе баш какты.

    - Егетләр! – диде Равил, үткән юлны картада билгеләгәч, - Ева – Торга барып җитәр өчен, утыз сигез – кырык чакрым юл үтәсе бар. Ә яңа азимут инде йөз алтмыш бер градус булачак. Ә хәзер,- дип дәвам итте ул картаны бер якка алып куйгач, - монда килеп җитүебез турында базага хәбәр итәргә кирәк. Радиостанциягез ни хәлдә? Эшлиме?

    Костя бер почмактан рация алып, өстәлгә утыртты да, аппаратны кабыза торган тумблерга басты, ләкин рациянең индикатор лампасы беразга гына кабынды да тоныклана башлады һәм, ниһаять, сүнде. Динамиктан бер төрле кыштырдау да, сызгыру да ишетелмәде.

    - Тьфу, шайтан алгыры! – диде аптыраган Костя. –Аңламыйм, әллә инде аккумулятор батареялары утырган. Леня! Нишләп боларның көчләре тиз беткән соң әле? Без бит синең белән өр – яңа батареялар алып чыккан идек!

    - Мин кайдан белим ди! – дип башын читкә борды битараф кыяфәтле Стакай. – Мин бит радист түгел. Үзең ничек калдырган булсаң, шулай инде.

    Равил Стакайның күзләрендә яшертен мәкерле шатлык билгесе күреп калгандай булды, ләкин моңа әһәмият бирмәде. Константин рацияне төрлечә боргалап, баскалап карады, ләкин берни дә чыгаралмагач, алып куйды.

    Ул кичне бүтән истә калырлык вакыйгалар булмады; алар, керосин лампасын өреп, ике як диварда икешәр катлы итеп эшләнгән ятакларга авып йокыга талдылар.

    Иртән торгач, Равил, озакка сузмыйча гына, яңа азимут билгеләде дә шул юнәлештә юл сала башларга кушты. Степанишин тракторның алгы ягына агачкистергечне тагып алды. Алгы ягы очлы итеп, калын корычтан ясалган, ике як чите пычак сыман үткен кырлы җайланма ваграк агачларны бөтенләй сизмичә кискәләп – таптап бара, эрерәкләре янында озаграк таптана, ә бик юаннарын кул белән кисәләр яки бөтенләй калдырып китәләр иде. Агачкистергечнең өске ягы тракторның моторын гына түгел, кабинасын да ауган агачлардан саклый иде.

    Кичкә кадәр, агачсыз урыннарны сайлабрак һәм алынган юнәлешне тотып, яңа база ягына юл ярдылар. Стакай балокта ашарга пешереп торырга калган иде. Кичен ике чананы бер – бер артлы тракторның артына тагып алдылар да, бүген ясаган юл беткән җиргә чаклы барып, төн кундылар.

    - Унике километр үттек! – диде Равил иптәшләренә канәгать тавыш белән. – Шулайрак эшләсәк, тагы ике - өч көннән Ева – Торда булачакбыз.

    - Бүген эре агачлы урманнар аз эләкте шул, шуңа күрә җиңел бардык, - диде Костя, - кайвакыт көненә биш чакрым да китеп булмый.

    Иртәгесен балокта Камил калды. Өченче көн кич белән балокта Равил тагын үткән юлны картага төшерә башлады.

    - Бүген азрак үттек, - диде ул, - җиде генә чакрым булды.

    - Ничек инде җиде чакрым! – дип аптырады Костя. – Минем исәп буенча унбер – унике булырга тиеш. Син ничек алай аз китереп чыгардың әле?

    - Тукта! Син балокка таба кире килгән чакта нинди тизлектә килдең соң? – дип сорады Равил тракторчыдан.

    - Дүртенчедә.

    - Соң, юлда мин сорагач, син миңа трактор тәрәзәсеннән өч бармагыңны күрсәттең бит. Димәк, сәгатенә җиде чакрым була.

    - Юк, мин синең соравыңны аңламаганмын. Без дүртенче тизлектә килдек, юл тигез иде бит. Ничек рычагны дүртенчегә тыктым, шулай бардым.

    - Алай булгач Ева – Торга барып җитәргә ике - өч чакрым гына кала. Моннан ерак түгел зур ачык саз булырга тиеш, дип йомгаклады Равил. – Иртән тикшереп карарбыз, дөрес киләбез микән. Юкса күлне узып китүебез бар.

    Иртән торып ашап – эчкәч, Равил бераз гына яктырганны көтте дә, үзе әйткән сазлыкны эзләп китәргә булды.

    - Безгә юнәлешне төгәл алып барырга кирәк хәзер,- дип аңлатты ул,- югыйсә күлне күрми узып китүебез бар. Моның өчен иң элек кай җирдә булуыбызны тәгаенләргә кирәк, ә сазлык монда күзгә бәрелердәй бердәнбер ориентир.

    - Равил, мин дә синең белән барам, - дип урыныннан торды Леонид Стакай, башлыклары юлга җыена башлагач.

    - Юк! – дип кырт кисте тегесе.- Минем белән Мусин Камил бара.

    Равил белән Камил аучылар чаңгысы киеп, мылтык асып, теге саз булырга тиешле якка атладылар. Тирә - якта кедр урманы, ә ике - өч йөз метр үткәч, зур ачык саз башланырга тиеш.

    Урман бер дә көтмәгәндә диярлек бетеп, тирә - як яктырып китте: алда диаметры өч чакрымга сузылган түгәрәк саз җәелеп ята иде. Уртасында күле дә булган бу саз картага да төшерелгән.

    - Егет икәнсең, Равил! – диде Камил. – Маршрутың төп - төгәл икәне инде ачык күренде. Инде кайтырга чыксак та ярыйдыр?

    Равил картасын чыгарып, үзләренең басып торган җирләрен билгеләп торган чакта, Камилның үтә дулкынланган тавышы яңгырады:

    - Равил! Кара!..

    Тегесе, аптырап, аңа борылганда, Камил дулкынлануыннан сүзен дә әйтә алмыйча, кулы белән сазның бер читенә күрсәтә иде. Равил дә шул яка борылды һәм... үзләреннән йөз егерме – йөз илле метрда гына яртылаш кар белән күмелгән вертолет күрде.

    Равил белән Камил сүзсез – нисез генә шул якка ашыктылар һәм минут эчендә әлеге серле вертолет янына барып та җиттеләр.

    - МИ – 4, - диде Равил, вертолет тирәли әйләнеп чыккач,- әле кар төшкәнче һәм җир туңганчы ук төшеп утырган бу. Күрәсеңме, тәгәрмәчләре бер метрдан да тирәнгәрәк батып, мәңгелек бозлыкка барып терәлгәннәр. Җир өстендә корпусы гына чыгып калган, ансының да яртысын кар күмгән.

    Алар ашыга – ашыга вертолет тирәсендәге карны көри – арчый башладылар, чөнки машинаның ишеген ачарга кирәк иде. Ләкин көрәксез – нисез эш авыр һәм озак бара иде.

    - Бу вертолет егылып төштеме, әллә үзе утырды микән? – дип сорады Камил эш аралаш.

    - Үзе төшкәнгә охшый: күрәсеңме, туры гына төшеп утырган, бер ватылган – кырылган җире дә күренми, - дип аңлатты Равил иптәшенә. – Аннан соң, утырган җирен кара: беренчедән, агачсыз ачык урын, икенчедән, очучы сазның читен, урманга, коры җиргә якынрак урынны сайлаган.

    Тырыша торгач, ничек итсә итеп, вертолет ишеген ачтылар. Ләкин салонда бер җан иясе яки күзгә бәрелердәй бер әйбер дә юк иде. Кирәк чагында йөк ташый алучы, туры килгәндә кешеләр дә йөртә торган, экспедицияләрдә зур хезмәт күрсәтүче гади бер вертолет иде бу.

    Камил белән Равил соңгы вакытта авариягә эләккән яки бөтенләй рейстан әйләнеп кайтмаган бортларны искә төшерә башладылар, чөнки андый хәбәрләрне тайгадагы кешеләргә һәрвакыт җибәреп торалар иде.

    - Соң, август аенда, былтыр!.. – дип кычкырып ук җибәрде Камил. – Акча төяп киткән вертолет юкка чыккан иде бит!

    Чыннан да, уткән елның август аенда сейсмопартияләрдә эшләүчеләргә хезмәт хакы алып килергә чыккан вертолет хәбәрсез – нисез югалган иде. Дүрт сейсмопартиядә эшләгән 250 ләп кешенең ярты еллык эш хакын төягән вертолет, экспедициянең бухгалтеры һәм ике очучының язмышы әле дә билгесез.

    - Күпме акча юкка чыкты,- дип әйттеләр әле ул чакта? – дип сорады Равил.

    - Ялгышмасам, 100 миллионга якын.

    - Күп акча,- дип куйды Равил. – Алай да моның борт номерын язып алыйк әле, - дип, карандаш һәм кәгазь чыгарды. Шулвакыт Камилның очлы күзләре тагын нәрсәдер күреп алды.

    - Равил! Монда күптән түгел кемдер булып киткән бит. Аннан соң кар явып киткән китүен дә, ә барыбер чаңгы эзләре беленеп ята.

    - Стакай йөргәндер, монда аны калдырып кайткан иде бит Костя, - диде Равил, кулындагы кәгазьгә вертолет номерын төшерә - төшерә.

    - Ләкин аларның туктаган җирләре моннан бик ерак иде бит. Балок яныннан монда килеп китү өчен аңа, кимнән дә, ике көн вакыт кирәк була иде.

    - Булса соң?- дип сорады Равил һәм әлеге хәбәрнең бик тә мөһим икәнен абайлап алды. - Тукта, тукта! Ә нигә соң ул безгә бу турыда берни әйтмәде?

    - Һәм ничек ул, гомумән, монда килеп эләккән?- дип шикләнүен дәвам итте Камил. – Моның өчен бит тайганы бик тә яхшы белергә кирәк иде. Икенче яктан, андый оста тайгачы булгач, алар нигә адашып, алга барудан, юл салудан туктаганнар? Әллә бүтән кеше эзләре микән бу? Ансы да икеле.

    - Кыскасы, - дип йомгаклады Равил, - сораулар күп, ә җавапны , бәлки, Стакай бирсә, бирер.

    Иптәшләре янына әйләнеп кайткач, Равил белән Камил тегеләргә вертолет турында сөйләп бирделәр. Степанишин белән Стакай да бу хәбәрне ишеткәч, гаять гаҗәпләнделәр, ләкин икенчесенең аптыравы Равилгә ничектер ясалмарак чыккан кебек булып тоелды.

    - Леонид! Син дә булгансың бит анда. Нигә бу турыда безгә берни дә әйтмәдең? – дип, турыдан – туры сорады Равил Стакайдан. Тегесе саздагы вертолетны күрүен кире кагарга уйласа да, бу уеннан тиз генә кире кайтты, чөнки андый гамәлнең файдасыз икәнен аңлады булса кирәк.

    - Мин бу турыды онытканмын, - диде ул караңгы чырай белән бераз дәшми торгач.

    - Бик сәер. Син монда килеп, ике көн вакытыңны әрәм иткәнсең, сазда утырган вертолетны күргәнсең, ләкин бу “вак – төяк” турында ничектер безгә белдерергә оныткансың,- дип башын чайкады Равил.

    - Нигә миңа бәйләнәсең? – дип, гаять тупас җавап бирде Стакай. – Син миңа яла ягарга җыенасың, ахры. Тукта әле! Нәрсәсен сез, татарлар, гел эшлекле дә намуслы булып кыланасыз?.. Хәер, сезгә шундый булу тиешле дә дә.

    - Лёня! – дип сүз кыстырды Костя.- Син койрыгыңны борма әле, сорауга туры җавап бир.

    - Син дә шунда табамы? Ярый алайса, әйтсәм әйтим. Мин чыннан да тайгада ауда йөрдем. Нәрсәсе килешми моның? Адашып, бу якларга килеп чыкканмын. Әле ярый балок янына әйләнеп кайта алдым. Ә вертолет!... – дип кулын селтәде ул. – Беткәнмени тайгада ватык техника.

    - Алай түгел! – дип каршы төште Равил. – Ташландык техника, чыннан да, очрый, ләкин вертолет тапканыбыз юк иде әле. Бигрәк тә кеше аяк басмаган җирдә.

    Стакай башка сүз әйтмәде, бары тик иңбашларын гына сикертеп куйды, “сез миннән күбрәк беләсез”, янәсе.

    Әмма озаклап гапләшеп утырырга вакыт юк иде: әле бит Ева – Тор табылмаган. Дөрес, аның моннан ике чакрымда гына икәне инде ачыкланды, Димәк, ашыгырга, көн яктысында анда барып җитәргә, анысын – монысын, әйләнә - тирәне караштырырга кирәк бит әле.

    - Көндезге ашны анда ашарга тиешбез, ашыгыйк - диде Равил иптәшләренә кузгалыр алдыннан. Трактор алга ыргылды һәм тирән карны яра башлады. Калганнар арттан атладылар.

    Күл тирәсендәге калын нарат һәм кедр урманын кистерә - кистерә, өч сәгатьләп тырмашкач, агачлар арасыннан күлнең үзе күренде. Чиктән тыш сөенгән юл салучылар, ашыга – ашыга, кар белән капланган боз өстенә килеп чыктылар. Күлнең тирә - ягы камышлы саз, ә көньяк яры коры һәм калку күренә иде.

    - Әнә безнең яңа база кайда булачак, - дип, Равил шул якка кулын сузды.

    Күл читендәге куе урманны ярып, теге калку урынга кадәр тагын 400 метрлап юл үттеләр. Ә инде барып җиткәч, аларга янә бераз гаҗәпләнеп алырга туры килде: ярдан 70 – 80 адымда, биек – биек кедрлар астында җиргә сеңеп бетә язган бер алачык тора иде. Шунда ук, 4 – 5 метр биеклегендәге баганалар башына сәндерә эшләнгән. Аның өстендә яхшылап юнылган агачлардан бурап эшләнгән, өсте ныклы капкач белән ябылган тартма урнашкан.

    - Бу алачыкта кайчандыр аучылар яшәгән, - дип аңлатты Камил. – Тайгада алар еш очрый. Ә тегесе, - дип, агачлар башындагы тартмасыман нәрсәгә күрсәтте ул, - кечкенә лабаз – аучыларның азык – төлек һәм әзерләнгән тиреләрне саклау урыны. Лабаз бик нык һәм рәтен белеп эшләнә. Анда аю да, тычкан да керә алмый, бүтән җәнлекләрне әйтмим дә инде.

    Аучы алачыгына керделәр. Бу өйчекнең иңе – буе дүрт метрдан артмый иде, түшәменә озын буйлырак кешенең башы тиеп торырлык. Миче инде ягарлык түгел: чыбыктан үрелгән һәм эче – тышы кызыл балчык белән сыланган морҗасы җимерелеп төшкән. Мич алдында бераз утын, чыра һәм каен тузы, ә матчага кыстырылган чүпрәк эчендә тоз табылды. Ләкин иң кызыклысы – почмакта эленеп торган кыр сумкасы иде. Бурсып таркалыр хәлгә җиткән бу букчаның эченнән ниндидер Кирилл исемле кешегә килгән хатлар, аның үзенең язылып бетмәгән хатлары, шул вакыттагы кәгазь акча һәм башка төрле әйберләр чыкты. Хат – кәгазьләр алтмышынчы елларга карыйлар иде.

    - Бу бәндәнең язмышы ни белән бетте икән? – дип куйды Камил уйчан гына. – Хәзер пенсиядә микән, әллә инде...

    - Белмим шул инде, - диде Степанишин,- кайталды микән соң ул мескен моннан? Документлары, хатлары – фәлән монда бит... Карагыз әле, ә бу сигарет тартмачыгы бөтенләй бозылмаган бит, кырык еллап ятса да.

    - Чү әле! – дип башын чайкады Равил. – Ул вакытта мондый сигарет тарттылар микән соң? Икеле. Бир әле монда. Моны, күп булса, ярты ел чамасы элек кенә калдырганнар монда...


    * * *


    Көндезге ашны ашагач һәм бераз ял итеп алгач, дүртесе дә эшкә тотындылар: яңа база урынын билгеләргә, агачларын кисеп, вертолет утырыр өчен мәйданчык әзерләргә, Охотбазадан килгән йөкләрне бушатырлык урын әмәлләргә һәм башка күп кенә эшләр башкарырга кирәк иде.

    Техника ярдәмендә эш бик тиз һәм җайлы барды. Агачларны кул көче кулланып пычкы һәм балта белән кисәргә дә туры килмәде: көчле трактор аларны тамырлары белән актарып, бер читкә өя барды. Икенче көнне кич җитүгә, тиешле эшләр тәмамланган иде инде.

    - Шабаш! – диде Равил арыган һәм ачыккан иптәшләренә. – Безнең монде эш бетте, иртәгә кайтып чыксак та ярый.

    Иртәгесен таң белән торып, дүрт иптәш соңгы тапкыр иртәнге ашны әзерли башладылар. Шулвакыт балокка тракторын карарга чыккан Степанишин керде һәм:

    - Равил! Ике - өч сәгатькә юлга чыгуны кичектереп торырга туры килер, ахры, чөнки радиаторны карап аласы бар: суыту системасындагы солярка агып беткән бит, әллә инде радиаторга чыбык – фәлән кадалган. Әле тышта караңгы, юньләп эшләп тә булмый.

    - Алай булгач, мин чаңгыда килгән юл белән кире китәм, - диде Камил. – Бәлки, берәр җәнлек фәлән очрар. Урманга бик ерак кермәм, трактор тавышы ишетелү белән каршыгызга чыгармын.

    Биш – алты минуттан ул караңгылыкка кереп тә югалды.

    Степанишин тракторны караган арада Равил белән Стакай базага алып кайтасы нәрсәләрне кирәкле җирләргә урнаштыра башладылар. Бу эш ике сәгатькә якын вакытны алды. Ул арада Костя да кереп, тракторның әзер икәнен белдерде. Барысы да тышка чыктылар. Трактор гөрелдәп эшләп утыра иде. Шулвакыт Стакай тыныч кына:

    - Егетләр, мин монда калырга булдым, - диде, ә үзе аның бу сүзләреннән таң калган иптәшләреннән бер читкәрәк барып басты.

    - Ничек инде монда калырга? Син ни сөйлисең? – дип сорады Равил Стакайдан.

    - Нәрсә ишеткән булсаң, шуны сөйлим, - дип җавап бирде тегесе.

    - Сиңа монда калырга кем рөхсәт бирде соң әле? – дип сорады Равил Стакайдан.

    - Миңа рөхсәт кирәкми, мин ирекле кеше, кайда телим, шунда яшим, аңлашыламы! – диде Стакай тупас итеп.

    - Сәер! – дип гаҗәпләнде Равил. – Син бит эштәге кеше. Син ничек итеп монда эшсез ятарга тиешсең?

    - Ә мин эшсез ятарга җыенмыйм да. Балтам бар, агач әзерләрмен. Беләсез бит, монда яңа өйләр салу өчен күпме агач кирәк булачагын.

    - Балта белән генә күпме агач кисә аласың син? Һәм гомумән, эшче эшне үзе сайлап эшләми, кайда кушсалар, шунда эшли, - дип үгетләвен дәвам итте Равил.

    - Йә - йә! Сайра, кошчык, сайра!..

    - Лёня! – дип карады Степанишин да, - Синең бит нибары өч – дүрт көнлек азыгың бар...

    - Мин яхшы гына аучы да бит әле, туганнар. Курыкмагыз, ачтан үләргә җыенмыйм, - диде Стакай үз фикерендә һәм ниятендә нык торып.

    Равил бераз уйланып торды да:

    - Юк, Леонид! Мин сине монда калдыра алмыйм. Начармы, яхшымы, охшыймы бу сиңа, юкмы, мин монда баш кеше, һәм мин сезнең өчен җаваплы! – дип кырт кисте.

    - Мин үзем өчен бары тик үзем генә җаваплы, ишеттеңме шуны!?

    - Константин! – диде Равил балок ишеге янында торган Стакайга якынлаша – якынлаша. – Тот бу үзсүзлене! Тракторга бәйләп салып булса да алып кайтачакбыз без аны.

    Степанишин икенче яктан Стакайга таба бара башлады.

    - Йә, ярый инде, Лёха, шаярма, әйдә кайтыйк! – дип үгетләде ул иптәшен.

    Шул ук мизгелдә Стакай җәһәт кенә кесәсеннән пистолет чыгарды һәм аны башта Равилгә, аннан Константинга төзәде.

    - Йә, йә! Күгәрченкәйләрем! – диде ул зәһәр көлеп. – Кайсыгыз якын килә? Кайсыгызга беренче пуля?

    - Лёха! Лёха! – Шаярма! Яшер коралыңны! – дип, Костя Стакайга таба елышты.

    - Сезнең белән болай гына булмый, ахрысы, - дип, Стакай пистолетның предохранителен ычкындырды, аннан соң катгый һәм янаулы тавыш белән кычкыра башлады:

    - Йәгез әле, керегез балокка! Тиз генә! Мин кемгә әйттем? Этләр! Кыймылдагыз!

    Равил Стакайның йөзенә карагач, тегенең бу мизгелдә бик җитди һәм тәвәккәл булуын аңлады. “Монда бер – бер хәл бар. Атуы да мөмкин моның”, - дип уйлады ул.

    - Бер! Ике! – дип боера башлады ул арада Стакай.

    - Йә, йә! Исәрләнмә! Керәбез! – дия – дия, Костя белән Равил балок эченә керделәр.

    Шунда ук ишекнең тышкы яктан шалтырап бикләнүе ишетелде.

    - Тинтәкләр! – дип һәм тагын әллә ниләр әйтеп сүгенә иде тышта Стакай. - Минем юлыма аркылы төшүегез өчен бик үкенерсез әле сез!

    - Нәрсә? Безне монда бикләде түгелме соң? – дип аптырады Равил.

    – Равил, мылтыгың кайда? – дип сорады Костя, карана – карана.

    - Тракторда. Икебезнекен дщ шунда калдырган идек бит.

    - Их син! Ёхан – бабай!

    Ике тоткын бердәнбер кечкенә генә тәрәзә янына ташландылар.

    Стакай трактор кабинасыннан ике мылтык алып чыкты да аларны куаккистергечнең кырыена сугып ватты. Аннан соң, бераз уйланып торгач, кайдандыр чиләк алып, цистернадан солярка агызып алды да балокка таба килә башлады.

    - Ни эшли ул!? – дип кычкырып җибәрде курка төшкән Степанишин. Ә тыштан инде җинаятченең балок стеналарына солярка сипкәне ишетелде.

    - Әй, балоктагылар! Сезгә барыбер үлем, тышка чыга алсагыз да, эчтә калсагыз да. Валлаһи, мин моны теләми идем, ләкин сез үзегез минем эшемә килеп тыгылдыгыз.

    - Әй, Стакай! – дип кычкырды Равил. – Син безне яндырып үтерергә җыенасыңмыни? Нәрсә, кеше үтереп коры калырга уйлыйсыңмы? Барып чыкмас!

    - Ха – ха – ха! – дип шаркылдады тегесе. – Кем таба мине тайгада? Ә бер сәгатьтән мин, гомумән, тю – тю!

    Шул мизгелдә Равилнең башына бүгенге хәлләрнең асылына төшендерүче бер уй килде.

    - Вертолетның очучыларын да син юк иттеңме? – дип сорады ул ишек аша.

    - Ә - ә - ә! Син алай дисеңме? – диде Стакай ачулы тавыш белән. – Алай булса, мә!

    - Нишләп ул булсын! – диде Костя. – Былтыр Стакай белән Касьянов сигезенче профильнең агачын кисәләр иде бит. Бераз мин дә анда эшләп киттем, аннан мине отрядка станция йөртергә алып киттеләр. Ә алар ике ай тайгадан чыкмадылар.

    Шулчакны ишек ерыкларыннан төтен кергәне сизелде, тәрәзәдән очкыннар да күренде.

    - Ул безне чыннан да яндырырга җыена бит! – дип кычкырды Степанишин ачыргаланып. Балок эчендәгеләр тәрәзә янына ташландылар, ләкин тәрәзә бик кечкенә һәм аның аша чыгарлык түгел иде.

    - Костя! Кара!

    Тәрәзәдән лабаз янында Стакай күренде. Ул каяндыр җиңелчә генә итеп эшләнгән баскыч китереп, лабазга сөяде дә өскә үрмәләде. Менеп җиткәч, ниндидер тимер кисәге белән каерып тартманың капкачын ачты һәм...Тәрәзәдән карап торучыларның күзләре маңгайларына менә язды: Стакай, иелеп, тартмадан бүселергә торган инкассатор сумкасын китереп чыгарды...

    - Вертолеттагы акча!..- диде Равил ни өчендер пышылдауга күчеп.

    Стакай, чыннан да, брезент сумкадан бер – ике калын төргәк кәгазь акча чыгарып, әйләндергәләп, иснәштереп карады да, сумкага тыгып, кире ыргытты. Аннан соң чәнчә бармагын төбәп, тартмадагы сумкаларны санап чыкты. “Унлап бар, ахрысы,” - дип уйлап куйды тегенең хәрәкәтләрен күзәтеп торган Равил.

    Ул арада Стакай баскычтан төште дә ялкын белән уралган балокка якынрак килде.

    - Әй, сасы тәкәләр! Тересезме әле? – дип кычкырды ул эчтәгеләргә. –Тиз генә катыгыз да, мин теге маймылны юк итәргә китәм. Трактор тавышын ишетеп, ул бит үзе үлеменә каршы ашыгачак, ха – ха – ха!

    Ә бу вакытта ут балок эчендә дә яна иде инде, ачы төтен чәчәтә, тамакларны буа башлады.

    - Равил, нишлибез? Бетәбез бит! – дип гырылдады Костя.

    Шулчакны тышта гөрселдәп мылтык аткан һәм Стакайның ачыргаланып кычкырган тавышы килде.

    Ярты минут та үтмәде, кемдер каерып, ишекне ачарга тырыша башлады. Балок эчендәгеләр дә, җан ачуларыннан, соңгы көчләрен җыеп, ишеккә бәрә башладылар. Ниһаять, ишек чыдамады, актарылып төште. Ләкин чыгу барыбер мөмкин түгел иде: ишектән көчле ялкын бәреп керде.

    Тыштан тавыш ишетелде:

    - Равил! Сикерегез тизрәк тышка! Янып үләсез бит!

    Бу – Камил тавышы иде.

    Балок эчендәгеләрнең озак уйлап торырга вакытлары юк иде. Башта Костя, аның артыннан Равил, йөзләренә бүрекләрен каплап, туп – туры ут эченә сикерделәр һәм...балоктан очып чыгып, карга мәтәлеп төштеләр.

    Равил шундук сикереп торып, башын боргалап, Стакайны эзли башлады. Тегесе исә моторы үкереп утырган трактор янында катлы – катлы итеп сүгенеп, аягын угалап утыра иде.

    - Пистолетын мин алдым,- диде Камил һәм, кесәсеннән Стакайның коралын чыгарып, Равилгә бирде. – Мә тот!

    - Син нишләп монда килеп чыктың соң әле? – дип сорады Равил. - Мин сине бер ун чакрым алга киткәнсеңдер дип уйлаган идем...

    - Киткән дә булыр идем, - дип сөйләп китте Камил.- Ләкин юлда минем исемә беләсеңме нәрсә килеп төште: былтыр җәй бит мин Стакайны бөтенләй язмаган җирдә күрдем.

    - Кайсы төштә инде ул язмаган җир? – дип сорады Равил Камилдән.

    - Тыңлап тор. Җәй көне мин Вагайга кайтып килгән идем бит? Август аеның нәкъ 25-ндә мин Культбазада экспедициянең самолетын көтә идем. Шул чакта менә шушы Стакайны күрдем. Ул бер кеше белән “Волга”га утырып китте. Теге кешенең моны кисәткәне дә колакка чалынып калды: “Эшеңне эшләгәч тә, шым бул. Ярты ел бөтенләй тыныңны да чыгарма...” Калганын ишетеп булмады.

    - Стакай сине күрдеме соң?

    - Юк, күрмәде. Әле бүген генә искә төшеп тора: Стакай бит ул чакта Касьянов белән бергә профильләрдә ызан агачы кисәргә тиеш иде. Нишләп соң әле ул Культбазага барып эләккән? Җитмәсә, әлеге дә баягы саздагы вертолет искә төште... Мин шикләнә башладым, сезнең өчен куркып киттем һәм...

    - ...Һәм безне үлемнән коткардың!

    - Болай гына Стакайны кулга алып маташып торырга вакыт юк иде инде: сез куркыныч астында идегез, миңа аның тезенә атарга туры килде. Коралы шундук бер якка очты...

    Әле генә үлемнән котылган Равил, Константин һәм аларның коткаручысы Камил Стакай янына килделәр.

    - Йә! Хәшәрәт! Нишләтергә инде сине! – дип Костя Стакайга төкерде. Тегесе, тешләрен кысып, сызланып ята бирде.

    - Костя! – диде Равил, Стакайның аягындагы җәрәхәтне караштырып. – Ярасын бәйләргә кирәк. Дарулар токчасын кай җиргә тыктың, бар алып кил!

    - Нәрсә - ә - ә! – дип, чиктән тыш гаҗәпләнде Степанишин. - Әле аны тагын бәйләргә дәме?!

    - Бар, бар! Безгә бит аны тере килеш алып кайтып җиткерергә кирәк: җинаяте турында тиешле җирдә сөйләп бирсен һәм җавап тотсын.

    Өчәүләшеп Стакайның ярасын эшкәрткәч, кулларын бәйләп, трактор кабинасына мендерделәр. Ахырда лабаздан акча токчаларын төшереп, аларны бер зур киндер капчыкка тутырдылар һәм кабина түбәсендәге матрацлар арасына тыгып, ныгытып бәйләделәр.

    Шулвакыт кул – аягы бәйләнгән Стакай телгә килде:

    - Шакаллар! Сез үз акылыгыздамы? Кая алып барырга телисез бу акчаны? Алар турында оныттылар бит инде, күптән оныттылар. Сез нишлисез? Мондагы акча сезгә гомерлеккә җитә бит! Тайгада гомер буе череп ятмассыз. Әйдә, булдыксыз пешмәгәннәр туңсын тайга палаткасында!

    Тегеләрнең эндәшми бер – беренә карашуын үзенчә аңлады булса кирәк, дәвам итте:

    - Сезнең өчегезгә дә бишәр миллион, калганы миңа һәм, үзегез аңлыйсыз, мин берүзем генә түгел...

    Стакай боларның һаман да дәшмәвен азсыну билгесе дип аңлады бугай:

    - Ярый, һәрберегезгә унар миллион булсын. Ант итәм, бу турыда беркем дә белмәячәк. Вертолетның очучылары инде табыла торган урында түгел, димәк, бөтен җинаять аларга ябылачак. Йәгез, егетләр, тәвәкәлләгез! Ә минем җәрәхәтне очраклы хәл диярбез.

    Беренче булып, Равил телгә килде:

    - Димәк, син безнең намусыбызны ун миллионга бәяләдең? Арзан, арзан!

    - Булса, күбрәк бирер идем, миллиард та кызганмас идем! – диде Стакай, өмет чаткылары кабынган күзләрен ялтыратып. - Башыгыз эшләсә, киләчәктә күпме кирәк, шулкадәр булыр.

    - Юк! – дип кырт кисте Равил катгый итеп.

    Стакай өметле күзләрен Степанишин белән Мусинга төбәде:

    - Костя! Коля! Аңлатыгыз шул башсызга, сез бит тинтәкләр түгел. Хәзер бит бөтен Россия шулай яши: кем ничек һәм күпме эләктерә ала. Бөтен сәясәт шундый , өстән аска кадәр.

    Камил белән Костя, Стакайның сүзләренә илтифат итмичә, үз эшләре белән мәшгульләр иде.

    - У-у! Каһәр суккан коммунистлар, ыштансыз романтиклар! – дип ысылдады Стакай. – Бер без генә түгел бит, барысы да шулай яши.

    - Барысы да түгел! – дип җавап бирде Равил аңа.

    - Их кабәхәтләр! Мисезләр! – дип ажгыруын дәвам итте Стакай, ачы сүгенеп. – Болай булгач, үзегезгә үзегез үпкәләрсез! Сезгә базага кайтып керү юк. Гомумән, дөньяда яшәү бетте сезгә!

    Ун минуттан артына цистерналы чана таккан, эченә дүрт кеше сыйдырган трактор Ева – Тордан кузгалып, Охотбазага таба юл тотты. Бу вакытта сәгать уникеләр булып, тышта тәмам яктырган иде.

    - Төнге уникеләргә кайтып керербез, - диде Степанишин.

    Өч – дүрт сәгатьләп үзләре салган юл белән баргач, юлчылар тракторны туктатып, җиргә сикерешеп төштеләр. Кайсылары тәмәке кабызды.

    - Кем белән “Волга”га утырып киткәнен күрдең әле син Стакайның? – дип сорады Камилдан ниндидер үз уйлары белән мәшгуль Равил.

    Бу көтелмәгән сораудан Камил бераз аптырыбрык калды, ләкин шундук исенә килеп җавап бирде:

    - Ә - ә - ә, җәй көнеме? Округның Югары Советы рәисен сайлау буенча агитацион плакатларда Борошнин дигәне бар иде бит? Менә шуның белән.

    - К - е – е – м? Борошнин? – дип исе китте Равил.- Ул бит Округ милициясен җитәкләгән кешенең беренче урынбасары. Ә хәзер рәислеккә кандидат. Син ялгышмыйсыңмы соң, Камил абый?

    - Икмәктер менә!

    Шулвакыт трактор моторы тавышына тагын бер ят гөрелте кушылды. Юлчылар төрле якка башларын боргалый – боргалый карана башладылар. Ике - өч секунд үтүгә, инде чак кына караңгылана башлаган һавада самолет күренде. Экспедицияләрдә төп транспорт берәмлеге булып хезмәт итүче, җәен су өстенә дә, корыга да, кышын кар өстенә утырырга сәләтле күпне күргән кечкенә биплан АН- 2 яки “Аннушка”, гади тел белән әйткәндә “Кукурузник”, кедр башларына тия язып, нәкъ алар өстеннән очып узды.

    Юлчылар башларын күтәреп аптырап калдылар.

    - Монысы нинди галәмәт булды тагын? – дип куйды Камил.

    - Моны син күргән рәислеккә кандидат җибәргәндер, - дип җавап бирде Равил. – Ычкындык, егетләр, бәладән баш – аяк!

    Өч – дүрт минуттан әлеге самолет тагын бер мәртәбә, ләкин инде кире якка очып узды да югалды.

    - Бу самолет Ева – Тор яктан очып килде бит, – диде Равил Стакайга кычкырып. – Ул синең янга лабаздагы вертолеттан таланган акчаны алырга килгән иде түгелме соң? – Стакай дәшмәде. Равил сүзен дәвам итте. – Алар, мөгаен, күл өстенә утырып, лабазны караганнардыр да, акчаны тапмагач, безнең эз буенча куа киткәннәрдер.

    - Аларны бүгенге көнгә шушы Стакай чакырган булгандыр да инде, алай булгач, - дип төшенде Костя.

    - Алар белән үзегезнең рациягез аша сөйләшкәндер ул,- диде Камил.

    - Ә аннан соң, безне рациясез калдыру өчен, батареяларын утыртып куйгандыр, - дип фикер йөртте Равил.

    - У – у – у! Эт! – дип, Камил Стакай ягына борылды, ләкин бертөрле дә җавап алмады.

    -Безне алар болай гына калдырмаслар, дип уйлыйм,-диде Равил уйланып . - Юк! Самолеттан безне ала алмаслар, - дип башын чайкады Камил.

    - Самолет җибәрергә хәленнән килгән кешенең вертолет җибәрергә дә мөмкинлеге булыр. Күр дә тор, бер сәгать тә үтмәс, вертолет монда булыр. Безгә аңа кадәр үзебезнең элекке профильләргә барып җитәргә кирәк: анда качу өчен юллар күбрәк, - диде Равил. – Караңгы төшәргә дә күп калмады болай...

    Чыннан да, качып баручылар илле минут чамасы баргач, инде караңгы төшә башлаган күктә якынаеп килүче вертолет күренде. Ул мөмкин кадәр түбәнәеп, нәкъ трактор өстеннән бара башлады. Һавадан мегафон аша кычкырган көчле тавыш килде:

    - Әй, трактордагылар! Туктагыз! Сезнең белән милиция капитаны Лукьянов сөйләшә. Хәзер үк туктарга боерам!

    - Степанишин башын Равилгә таба борды:

    - Нишлибез? Туктыйбызмы? Милиция капитаны ди бит.

    - Юк, юк! Туктама! Син аның документларын күрдеңме? Милиция безне тайгада куып йөрмәс иде, ул безнең белән базада да сөйләшә ала. Безнең качар җир юк.

    Кинәт алда нәрсәдер шартлады, тирә - якта кыйпылчыклар сызгырып алды, ләкин аларның берсе дә кабинага тимәде: тракторны алгы яктан куаккистергеч каплый иде. Бер үк вакытта өстән автомат тавышлары да ишетелде, ләкин пулялар да тракторның эченә үтә алмыйлар иде: кабинаның өстенә дә һәм, хәтта, мотор өскә дә төрле әйбер, савыт – саба, инструмент салып бәйләнгән.

    - Костя! Ку шәбрәк! Алга! – дип кычкырды Равил тракторчыга.Тегесе куркуыннан акселераторга бөтен көче белән басты һәм тракторның тизлеген сәгатенә бер километрга арттыра алды. Шулвакыт тагын(инде артта) шартлау тавышы ишетелде. Бу юлы кабинадагыларны арттагы цистерна коткарды: кыйпылчыклар, шыбырдашып, аның арткы өлешенә бәрелделәр, ләкин мичкәнең нык тимере чыдады, тишелмәде.

    - Граната төшерәләр! – дип кычкырды Равил. – Камил абый! Мылтыгыңны жакан белән кор да ат корсак асларына! Синең баш бармак кебек юан пуляң тисә, вертолет үзе үк егылып төшәр.

    Бу вакытта коты алынган, күзләре акайган Стакайның тавышы килде:

    - Сез ни эшлисез, тинтәкләр! Сез аларга ничек итеп каршы торырга уйлыйсыз? Бетәбез бит. Шулкадәр акча... Аларга да җитәр, сезгә дә. Әйдәгез яхшы чакта туктап бүлешеп алыйк! Алар сезгә тимәс. Гарантия бирәм!

    Равил Стакай ягына кулын гына селтәде. Ә бу вакытта инде Камил мылтыгының ике көпшәсенә дә пулялы патрон тыгып, кабинадан яртылаш чыкты һәм ике көпшәдән берьюлы вертолетка төбәп атып җибәрде. Вертолет шундук кискен генә өскә менеп китте дә шул ук курс белән бара башлады.

    - Әһә! – дип кычкырды Камил. – Җибәрдеңме бот буе!

    Шуннан соң ул мылтыгын яңадан корып, тагын бер дуплет җибәрде. Геликоптер уңгарак китте дә параллель курска ятты. Бу урында урман калынаеп, агачлар биегәйгәнлектән, вертолет кайвакытларда бөтенләй күздән югала иде.

    - Шул кирәк аларга! – диде Равил йодрыгын селкеп. У – у, пиратлар!

    Шулчак Костяның: “Профильләргә җитәбез!”- дигән тавышы ишетелде.

    - Инде нишләрләр дип уйлыйсың? – дип сорады Камил Равилдән.

    - Алар безне ничек булса да әле караңгы төшмәс борын ук кулга төшерергә тырышачаклар. Юкса, акчадан колак кагачаклар, дигән сүз. Алар моны бик яхшы белә. Безнең коткаручы - караңгылык. Мондый авиация төнлә оча алмый бит. Икенчедән, җиргә төшмичә, алар безне тота алмыйлар, маташып карадылар бит инде. Шуңа күрә, мин болай уйлыйм: хәзер алар уңайлырак урынга, мәсәлән, якындагы сазга бер төркем “десант” төшереп, безне каршы алырга тиешләр. Артыбызга да төшүләре мөмкин. Менә шул чакта инде безгә авырга килер: юлсыз – нисез урманга качып котылып булмас.

    Шул ук секундта вертолет, Равилнең сүзләрен раслагандай, аларны узып, алга очты.

    - Күрдегезме? – диде Равил һәм картасын чыгара башлады.

    Нәкъ шул мизгелдә алда боларның килгән юлын аркылы кисеп чыккан, тапталган нык юллы сигезенче профиль күренде.

    Равил: “Сулга борыл!” – дип әйтүгә, трактор, тизлеген дә киметмичә профиль буйлап шул якка омтылды.

    - Кая барабыз соң? – дип аптырады берни аңламаган Камил.

    - Кайдадыр шушы тирәдәдәрәк кенә беренче сейсмоотряд эшләргә тиеш, Глухихныкы, – дип кычкырды Равил. Базага безне барыбер үткәрмәячәкләр, алар инде бу вакытта безнең юлга “десант” төшерәләр булыр. Ә сейсмоотрядта унбиш – егерме кеше эшли, рация дә бар.

    - Аларга кадәр ничә чакрымлап булыр соң? – дип сорады Степанишин.

    - Төгәл генә әйтә алмыйм, чөнки беренче отряд соңгы вакытта яхшы гына алга китте. Ләкин безнең барыбер башка вариант юк.

    Ул арада ярыйсы гына караңга төшеп, барасы юл ачык күренми башлады. Ләкин Равил тракторның утын кабызудан тыйды. Вертолетның аларны эзләп кире килүендә аның һичбер шиге юк иде. Чыннан да, ярты минут та үтмәде, өстә тагын гөрелдәгән тавыш ишетелде.

    - Ничек уйлыйсың, ул тегендә кешеләрен төшергән идеме икән? – дип сорады Камил.- Шулай булса, хәзер кире борылсалар, алар нык оттырды.

    - Шулайдыр, дип уйлыйм. Әнә синең сүзләрең дөрескә чыкты. Вертолет кире борылды, тегендә төшергән кешеләрен алырга китте.

    Тагын ун – унбиш минут вакыт үтүгә, Костя уңга таба аерылып киткән җиденче профильгә якынаюларын хәбәр итте.

    - Шул профиль белән кит, Костя, уңга борыл! – дип борылды Равил.

    - Нигә анда соң? Без инде икенче отрядка бармаска булдыкмыни?

    Шулвакыт һавада тагын вертолет гөрелтесе ишетелде. Өстәгеләр тракторның уңга борылып яңа юл белән китүләрен күргәч, трактор өстенән бераз гына бардылар да, тагын алга ашыктылар.

    - Инде кирегә борыл! – дип кычкырды Равил яңа профиль белән 200 метрлап кына китәргә өлгергән Степанишинга. Хәйләне аңлап алган иптәшләре, үзләренең бик хөртиләнгән хәлләрен онытып, шаркылдап көлеп җибәрделәр. Чыннан да, әгәр вертолеттагы кораллы кешеләр төркеме яңадан боларның алдына “десант” төшерсә, качып баручылар тагын байтак вакыт отачаклар иде.

    Равилнең уе дөрескә чыкты ахры, егерме минутлап трактордагыларны берсе дә борчымады. Ләкин шул вакыт үтү белән һавада яңадан нидер гөрелди иде. Бу - әлбәттә, әлеге вертолет тавышы иде.

    - Менә бу нарат астына тукта!- дип, Равил ызан читендәрәк үсеп утырган җәенке ботаклы агачны күрсәтте. Вертолет, боларны күрмичә, алга узды да, ниһаять, юкка чыкты. Качкыннар моны кич җитеп, караңгы төшү белән аңлаттылар. Сөенешеп, инде беркемнән дә курыкмыйча, тракторның утын кабызып, утыз – кырык минут баргач, алда утлар күренде. Бу – беренче отрядның төнгелеккә туктаган урыны иде.

    Чиктән тыш гаҗәпкә калган отряд халкы болар килгәч, балоклардан чыгып җыелдылар. Кулы бәйләнгән һәм аягына баса да алмаган Стакайны күргәч, алар бөтенләй таң калдылар. Равилгә үз башларыннан кичкәннәрне отряд кешеләренә бәйнә - бәйнә сөйләп бирергә туры килде.

    Отрядның радисты шундук Охотбазаны чакырды һәм ачык текст белән Крючковка – партия башлыгына булып үткән хәлләр турында хәбәр итте. Тегесе үзенең экспедициядән вертолет чакырып, иртә белән үк отрядка килеп җитәчәген белдерде.

    Төнгә “кунакларны” бер бушрак балокка урнаштырдылар. Алар Стакайны да үзләреннән калдырмадылар.

    Өч иптәш әле озак йокыга китә алмый яттылар. Көндезге гадәттән тыш булган хәлләрне яңадан искә төшерделәр. Хыялларында бер ел алмаган хезмәт хакын да алдылар, төрле планнар кордылар. Ләкин йокы килмәде. Ниндидер аң төбендәге, үзләре дә аңламаган хәвефле уй борчый иде аларны. Саф һавага да чыктылар.

    Шулвакыт Камил әйтеп салды:

    - Ә бит егетләр без каты каптык, безнең эшләр хөрти.

    Тегеләр аптырап аңа борылдылар һәм икесе берьюлы:

    - Син ни сөйлисең? – дип сорадылар.

    - Мин, – диде Камил, - эш моның белән генә бетмәс дип уйлыйм. Артык ишле акча эләктердек без, һәм бик зур кешеләр катнашкан булырга тиеш бу җинаятьтә. Әгәр иртәгә яктыру белән безне алырга килсәләр, исегез китмәсен.

    Равил белән Костя Камилга каршы төштеләр. “ Иртәгә килүен килерләр, -диделәр,- ләкин Стакайны алып китәргә. Тиешле органнар аның гаебен тикшерерләр һәм җинаятьче тиешле җәзасын алыр”,- дип Камилны да, үзләрен дә ышандырырга тырышалар иде алар.

    - Беркатлы булмагыз! – диде Камил аларга төшенке тавыш белән. – Сез бөтен тормышны алсу пыялалы күзлек аша күрергә өйрәнгәнсез. “Ватык лампалы урамнар”да гына бөтен нәрсә әйбәт бетә: җинаятьлар ачыла, үтерүчеләр, караклар тиешле җәзасын ала. Ә чынбарлык икенчерәк. Россия бу, туганнар!..

    Равил һәм аның иптәшләре уянганда сәгать тугызлар булса да, тышта караңгы иде әле. Әмма алар үзләрен тәртипкә китергәнче, ашап алганчы, тайгада яктыра башлады. Ләкин отряд кешеләре тракторларын кабызып, эшкә башларга ашыкмадылар: алар әлеге дә баягы акча вакыйгасының ни белән бетәсен көтәләр иде.

    Озак та үтмәде, һавада вертолет тавышы ишетелде. Отрядтагылар якындагы саз янына ашыктылар. Аларга ияргән Равил, Константин һәм Камил да кар бураны күтәреп сазга утырган бортка якынлаштылар. Барысы да вертолеттан кемнәр төшәрләр, дип кызыксынып көтәләр иде.

    Менә вертолет ишеге ачылды һәм борт – радист эленмәле баскыч төшерде. Беренче булып ишектә партия башлыгы олпат гәүдәле Крючков күренде. Аның артыннан колгадай озын торыклы экспедиция башлыгы Подшибякин иелеп – бөгелеп килеп чыкты, аннан соң... Эчке эшләр бүлеге подполковнигы Борошнин сикерде. Аны күргәч, Камил Мусинга терсәге белән төртеп куйды. Ә иң арттан автоматлар таккан дүрт ОМОНчы төштеләр.

    Өч дус бер – берсенә карашып алдылар да билгесез язмышлары өчен борчылып, үз – үзләрен белештермичә, бер- беренә сыендылар.


    Ильдус Хузин
    повесть на татарском языке.
  • Ильдус Хузин:
  • Егетнең кайтуы (хыялый бәян)
  • Ева – тор юлында (маҗаралы бәян)
  • Өченче орден (хыялый бәян)
  • Аю (хикәя)
  • Челпәрәмә килгән еллар (хыялый хикәя)
  • Кремльдә ыгы–зыгы (хыялый хикәя)
  • Яңа робинзоннар (яшүсмерләр өчен хыялый маҗаралы бәян)
  • Кызыл тәнлеләр юлбашчысы (хыялый бәян)
  • Топонимнар (Урта Уралдагы географик атамалар)
  • Җен түгәрәге (хикәя)
  • Татарның чын тарихы (Подлинная история татар)
  • Ведьмин круг (рассказ)
  • Прощание с Топтыгиным (рассказ)




  • ← назад   ↑ наверх