• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Омар Хайям

    Робагыйлар

    (Нури Арсланов тәрҗемәләре)

    Бөек шагыйрь һәм галим Гомәр Хәйям Иранда, Нишапур шәһәрендә, 1048 елның 18 маенда дөньяга килә. Атасы Ибраһим чатырлар тегү өчен тукымалар (хаималар) тукучы һөнәр иясе булып, шагыйрь соңыннан үзенә әдәби кушаматны да шуннан ала.

    Башлангыч белемне туган шәһәрендә алгач, Гомәр Хәйям, укуын дәвам иттерү өчен, Бәлх шәһәренә, аннан, ул вакытта мәдәни мәркәз булып саналган Сәмәркандка күчә. Соңра, шаһзадә чакыртуы буенча Бохарага барып, сарай галиме вазифасын үти башлый. Бу вакытларда инде Хәйям талантлы математик, астроном һәм философ булып таныла. «Хорасан имамы; гасырның иң зур галиме; хакыйкать исбатчысы; юнан фәннәре белгече; Көнчыгыш һәм Көнбатыш философлары остазы...» – үз вакытында Гомәр Хәйямга бирелгән хөрмәтле һәм дәрәҗәле исемнәрнең берничәсе менә шундый.

    Солтан Малик-шаһ вакытында Бөек сәлҗүкләр дәүләте Кытай чикләреннән алып Урта диңгезгә, Һиндстаннан алып Византиягә кадәр киң җәелгән була. Шул Бөек дәүләттә солтан Малик-шаһның вәзире, зур укымышлы, талантлы дәүләт хакиме Низамелмөлек хөкем йөртә. Илдә сәнәгать һәм сәүдә эшләре чәчәк ата. Зур шәһәрләрдә яңа мәдрәсәләр салына, Багдад шәһәрендәге «Низамия» академиясе яңадан аякка бастырыла.

    Низамелмөлек Гомәр Хәйямны да яңа дәүләтнең башкаласы Исфаханга чакыртып алдыра, һәм яшь галим солтан сараеның иң хөрмәтле кешеләреннән берсенә әйләнә.

    Монда аңа, заманының бөек астрономы буларак, дөньяда иң зур обсерватория төзү эше тапшырыла. Шул бинада ул, Рим папасы Григорий XIII кә кадәр биш йөз ел элек, яңа календарь төзи. Шунысы гаҗәп: ул төзегән календарь хәзерге без куллана торган календарьдан дөресрәк санала!

    Гыйльми хезмәтләрен күздән кичергәч, шундый зур галим үз шигырьләрен кай арада язды икән дигән сорау туа. Аның робагыйлары (дүртьюллыклары), тирән фәлсәфи фикерләрне кыска һәм оста итеп әйтеп бирү белән бергә, шигъри матурлыгы, сурәтлелеге, ювелирларча нәфислеге, төгәллеге белән дә таң калдыралар. Тарихи мәгълүматларга караганда, Хәйямның шигырьләре күбрәк фәнни хезмәткә бирелеп утырган чакларында, уйланып калган араларда, фәнни трактатларның кырыйларына язылган була. Хәйям, шагыйрь буларак, Фирдәүси шигырьләренә бик зур бәя биреп, үзе язган шигырьләрдән һәрвакыт баш тарткан. Ләкин монда бер нәрсәне – ул заман шартларында дини хорафатларга каршы килгән, мәхәббәт һәм шәхес азатлыгына мактау җырлаган, ахирәт, җәннәт һәм җәһәннәмнәрне инкяр иткән шигырьләрне «Мин яздым!» дип әйтү – ислам нигезенә балта чабуны үз өстеңә алу – мөмкин булмаган эш икәнен, әлбәттә, онытмаска кирәк. Шулай да, шагыйрьнең үз шигырьләреннән баш тартуына бу китаптагы аның кайбер робагыйларында «Хәйям» дип атап әйткән урыннары күңелдә шик уята төсле. Мәсәлән:

    Бөтен шәйнең соңы – бетмәк-югалмак,
    Шуңа, Хәйям, башың сауга куан син.

    – ди ул бер робагыенда. Ләкин моны халык арасына киң таралган шигырьләргә «Хәйям» сүзен халык үзе өстәгәндер дип тә фараз итәргә була. Бәлки, чыннан да, шагыйрьнең үз язмасында «Хәйям» урынына «бәндә» яки башка сүз булгандыр?!.

    Гомәр Хәйям үз әсәрләрендә кузгаткан фикерләре белән безнең татар халкына аеруча якын: ул безгә бик билгеле булган уртак динне – ислам динен тәнкыйтьли, үзенең фәнни-фәлсәфи шигырьләрендә ачы тел белән дини хорафатлардан көлә. Хәйям робагыйларындагы күңел ачу, гыйшгашрәт мотивлары да, беренче нәүбәттә, әнә шул дини хорафатларны фаш итү чарасы буларак кулланыла. Форсатны кулдан ычкындырма, бүгенге көнеңнән файдаланып кал, ләкин теләкләреңдә комсыз булма, түрәлеккә, дәрәҗә казанырга омтылма, яшәүнең асылы анда түгел. Солтаннар, шаһлар да, батырлар, матурлар да – барысы да аяусыз «фәләк тәгәрмәче» астында тузанга әверелә. Хикмәт иясе теләкләрендә тыйнак булырга һәм, бер үк вакытта, үзенең кеше икәнен онытмаска тиеш, ә кешегә барлык кешелек сыйфатлары да хас булу килешә. Туфрактан яралганнар туфракка әйләнә,– димәк теге дөнья юк, үлгәч терелмәк юк, кеше бер генә яши – кадерен бел!– Менә, кыскача әйткәндә, Гомәр Хәйямның үз шигырьләрендә алга сөргән төп фәлсәфәсе шул.

    Хәйям үзенең фикерләве, дөньяга карашы белән безнең алга тормышка гашыйк оптимист, материалист булып килеп баса.

    Баш күтәрүчеләр тарафыннан Низамелмөлек үтерелгәч, соңыннан, күп тә үтми яшьли Маликшаһ та үлеп киткәч, илдә тәхет өчен көрәш башлана. Бу ыгы-зыгыда Гомәр Хәйямның да хәле начарлана. Аңа дошман карагруһ кешеләр хәрәкәткә киләләр. Хәйямны эзәрлекләүләр башлана. Шагыйрьгә, «гөнаһларын юар өчен», хаҗга китәргә туры килә...

    Туган шәһәре Нишапурга әйләнеп кайтканда инде аңа сиксән яшьләр чамасы була. Аннан соң озак та тормый, сиксән өч яше тулып килгәндә (1131 елның 4 декабрендә) Гомәр Хәйям дөнья куя.

    Озак еллар күп кенә галимнәр аның робагыйларыннан алтмышлабын гына нәкъ аның үзенеке дип кабул иттеләр. Ләкин соңгы елларда шагыйрьнең үз илендә шактый тулы басмасы чыгарылды. Анда ннде без Гомәр Хәйямның дүрт йөзгә якын робагыен күрәбез. Әле хәзер дә шагыйрьнең күпме шигыре барлыгы төгәл билгеле түгел. Үз кулъязмалары әле һаман да табылмаган. Хәзергә билгеле булган кадәресе – галимнәрнең күп тырышлык һәм көч куеп эзләнүләре, сайлаулары нәтиҗәсендә җыелган өлеше генә. Киләчәктә әле яңадан-яңа энҗеләрнең табыла торуы мөмкин.

    Татар халкына Гомәр Хәйям робагыйлары элек-электән таныш булган: мәдрәсә шәкертләре, Шәрекътәге уку йортларында белем алып кайткан зыялылар шагыйрьнең шигъри әсәрләрен, нигездә, оригиналында, ягъни фарсы телендә укый торган булганнар. XX йөз башларында исә робагыйлардан аерым үрнәкләр татар теленә дә тәрҗемә ителә башлый. Шундыйлардан, мәсәлән, Дәрдмәнд тәрҗемәсендәге:

    Калмады галәмдә мәгълүм булмаган,
    Аз булыр әсраре мәрһүм булмаган.
    Уйлагач җитмеш ике ел төн вә көн,
    Аңладым: һичнәрсә мәгълүм булмаган.

    – робагыен күрсәтеп үтәргә мөмкин.

    Ә 1919 елда галим һәм әдип Гали Рәхим (1892–1943), шагыйрьнең бер төркем робагыйларын тәрҗемә итеп, «Иран шагыйрьләре» исемле җыентыкта бастырып чыгара. Гомәр Хәйям иҗаты белән кызыксыну, аны татар теленә тәрҗемә итү эше совет чорында да дәвам нттерелә. Бу юлда бигрәк тә Хәсән Туфан (1900–1981) һәм Зыя Мансурлар зур тырышлык күрсәттеләр. Аларның тәрҗемәләре дә киләчәктә дөнья күрер әле.

    Мин исә укучыларга озак еллар буе үзем эшләп килгән тәрҗемәләрне тәкъдим итәм. Барлыгы – дүрт йөздән артык робагый. Алар турыдан-туры фарсычадан булмаса да, оригиналлары белән чагыштырылып һәм русча, үзбәкчә, казакъча тәрҗемәләреннән иҗади файдаланып эшләнделәр. Тәрҗемәләрнең сыйфаты турыңда фикер йөртү, әлбәттә, укучылар һәм әдәбият белгечләре хөкемендә.

    Гомәр Хәйямның моннан күп гасырлар элек язылган робагыйлары безнең заманда да һаман тере, үзләренең фәлсәфи тирәнлеге, көләчлеге һәм нәфислеге белән зур эстетик ләззәт көченә ияләр.

    Нури АРСЛАНОВ,1985 ел



    ***
    Яшә, арын саранлыктан – ирек ал,
    Ә язмышка фәкать нәфрәтле күз сал;
    Үтәр-китәр ике-өч көнлек хәятың,
    Исәнлектә көлеп-җырлап, сөеп кал.

    ***
    Кеше! Рәнҗетмә, таплама кешене,
    Салып утларга таптама кешене;
    Әгәр күрмим дисәң вөҗдан газабы –
    Газаплан, тик газаплама кешене.

    ***
    Чәчәкләргә шәраб хуш исе кертеп,
    Курай моңы белән хәсрәтне өртеп,
    Бер утырыйкчы сөйгән ярлар янында,
    Шәрабта кайгы-гамь ташларын эретеп.

    ***
    Шәраб эчсәң белеп эч, әһле мөэмин:
    Кайчан, кайда, кем белән, күпме мөмкин?
    Эчү хәләл шушы дүрт шарт үтәлсә, –
    Шулай мотлак! Моңа өзмим өмет мин.

    ***
    Гүзәл дөнья! диярләр: сак колак сал,
    Мавыкма, ул – хәкимнәр ачмаган фал.
    Алып китте синең күкләрне дөнья,
    Ул алганчы, аңардан син алып кал.

    ***
    Чәчәк атты, тутырды яз урамны,
    Китер тизрәк миңа җамны, курайны.
    Тәмуг, оҗмахны син уйлап та бирмә,
    Колак салма, сөйлиләр юкны-барны.

    ***
    Кем үстергән сине, кай багъда иккән?
    Йөзеңне күрсә, ай тотыла нилектән?!
    Бизәнә туйга дип җирдә гүзәлләр,
    Ә син үзең бизәк туйларга, иркәм!

    ***
    Килә яр билләренә кул саласым,
    Шәраб тулы пыяламны аласым;
    Тәнем туфракка әйләнгәнче, тизрәк
    Өлешне төп-төгәл алып каласым!

    ***
    Шәраб, син шәп, шәригать кушмаса да,
    Йә, дәртләндер күңелне, хушласана;
    Син ачы да, тыелган да, шулай да
    Тыелырга сыеңнан бармы чара?!

    ***
    Танылсаң – син азык гайбәткә, сүзгә,
    Ә бикләнсәң – төшә күп шымчы эзгә.
    Хозыр-Ильяс икәнсең, анда да бел:
    Чалынмаска тырыш, ташланма күзгә.

    ***
    Әнә галиҗәнабләр – күрче нинди!
    Алар бит тик бәхеттән тыңгы белми.
    Түрәлеккә үрелмәгән кешеләр
    Аларга һич кеше булып күренми.

    ***
    Базарда бер адәм, уйлап та бакмый,
    Ясый чүлмәк: изә балчыкны, таптый.
    «Элек чүлмәкче булдым мин дә синдәй, –
    Ди балчык, – таптама, зинһар, бу чаклы...»

    ***
    Үзең бит инде туфрактан яраттың,
    Миңа алдан әзер язмышны тактың;
    Синең хөкмең белән бит бар гөнаһым, –
    Нигә мине газапларга ди, раббым?

    ***
    Уян! Тор! Мәйгә мине зарый кылма,
    Минем бәхтем бүген синең кулыңда.
    Йөземдәй ал шәраб бир, мин барыр юл
    Толымнарың шикелле борма-борма.

    ***
    Исердеңме? – кәеф барга куан син,
    Гашыйк булдыңмы? – гөл ярга куан син.
    Һәр әйбернең соңы – тузмак, таралмак,
    Бүген, Хайям, башың сауга куан син!

    ***
    Элек монда горур шаһлар утырган,
    Хәзер бу җир тузан-туфракка тулган.
    Саный моңлы кәккүк: «Кем бар да кем юк!..» –
    Хәрабә өстенә кунган урныннан.

    ***
    Берәү күкрәк кага-кага: «Бу – мин!» – ди,
    Берәү байлыкка мактана: «Бу – мин!» – ди,
    Дәрәҗә, мал вә дан булды дигәндә.
    Кинәт үлем килеп таба: «Бу – мин!» – ди.

    ***
    Хәким без дип, горур түш какты күпләр,
    Әзәл серен беләм дип бакты күпләр;
    Галәм аслын ачалмый алҗып-арып,
    Кәфен чорнап, ләхеткә ятты күпләр.
        Хәким – акыл иясе, философ.
        Әзәл – мәңгелек.


    ***
    Фәләк мәйдан иде хикмәтле башка,
    Порагында акылның очты башта;
    Ә соңра баш иде, үз аслын аңлап,
    Фәләктәй калды тәмам аптырашта.
        Фәләк – күк йөзе.
        Поракъ – канатлы ат.


    ***
    Бирелгән бер генә мизгел хәяттан!
    Кулыңнан күпме килсә – шунча шатлан!
    Ничек үткәрдисәң – шулай үтәр ул,
    Тереклекнең төп аслы шундый, саклан!
        Хәят – тереклек, яшәеш.

    ***
    Чәчәк булмаса ни, ярый сабы да,
    Кояш юкта ярый учак яны да;
    Чапан, чалма, шәехләр булмаса ни, –
    Ярый зөннары да, чиркәү чаңы да.
        Шәех – дин башлыгы.
        Зөннар – билбау, христианлык билгесе.


    ***
    Әвәләп туфрагыңнан, бер ходаем
    Җан өргән, биргән адәм-зат чыраен;
    Яман-яхшымны алдан билгеләгән.
    Минем гаибем нидә соң, ни кылаем?

    ***
    Кем ул елмаю биргән күңеле шатка,
    Ә моңлыны көендергән нахакка?
    Бәхет бирмәсә безгә, тынгы бирсен, –
    Берәүләр бит яши мәңге газапта.

    ***
    Ни үкенеч, файдасызга тормыш иттек,
    Төйде язмыш киледә, кайгы чиктек;
    Карап та өлгералмый киң җиһанга,
    Теләккә җитмичә, үттек тә киттек.

    ***
    Йөзең көләч, сөйкемле, якты, нурлы,
    Буең сәрви агачы төсле тугъры...
    Төшенмим, тик нигә биргән ходаем
    Кире алмак өчен синдәй матурны?

    ***
    Сакый, күңлем ташып чикләрдән ашса,
    Түгелмәс, диңгез ул – дулкыннар атса;
    Ташып чыгар суфи-чүлмәк муйныннан
    Томаналык, әгәр бер тамчы капса.
        Сакый (сакъи) – тустаганчы-сыйлаучы.

    ***
    Егетчак дәфтәре язылып та бетте, –
    Гомер язы үтеп, кышлар да җитте;
    Гүзәл яшьлек исемле котлы шоңкар, –
    Кай ара, сизмәдем,– очты да китте...

    ***
    Әгәр, язмышта язганны кубарып,
    Язалсам өр-яңаны, ташка ярып,
    Куар идем җиһаннан кайгыларны,
    Башым күккә тияр иде куанып.

    ***
    Фәләктәге мәкернең шуклыгын бел,
    Фани дөньяда дуслар юклыгын бел;
    Яшә үзеңчә бер, иртәнге көннән,
    Кичәгеңнән бүгенгең хуплыгын бел.

    ***
    Үтеп кыш, аңкый җирдә яз һавасы,
    Ача соңгы битен гомерең намәсе;
    «Бетәр кайгың – мәй эчсәң», – ди хәкимнәр,
    Агу бит кайгы, мәй – аның дәвасы.
        Намә – бу урында «китап» мәгънәсендә.

    ***
    Бүгенгенең яше-карты бетәчәк –
    Караңгы гүрне һәркем җай итәчәк;
    Берәү дә мәңге тормый: киттеләр бит,
    Китәрбез без дә, килгәннәр – китәчәк.

    ***
    И балчыкны изә чүлмәкче оста,
    Карамый һич тә уйлап – акылы кыска:
    Үзе таптап-изеп торган бу балчык
    Бабайлар туфрагы бит инде юкса...

    ***
    Мәй эчмәскә диләр шәгъбанда бер дә,
    Рәҗәбтә дә гөнаһка очрый күрмә:
    Рәсүл белән ходаныкы бу айлар.
    Рамазан – безнеке, эч әйдә көн дә!
        Рәҗәб, шәгъбан, рамазан – мөселманча ай исемнәре.

    ***
    Бар иттең, һәммәсен бирдең яманга:
    Тегермән дә, өй дә, кыр да, ялан да...
    Намуслың бер сынык икмәккә мохтаҗ,
    Ни үчең бар гарип-мескендә, алла?

    ***
    Гаделсезлеккә баш имә җиһанда,
    Кичәге көн өчен сызланма, янма;
    Кыйгач кашлың белән бул, эч мәеңне.
    Башыңны бер дә юкка утка салма!

    ***
    Бик үкенеч: аера бит төн якты көннән.
    Йә, кем бар, әйтегез, үлгәч терелгән?
    Үлекләр хәленең нинди икәнен
    Берәү дә әйтмәде кайтып тегеннән.

    ***
    Галәмнән бихәбәр мәхлукъ булырсың,
    Җаның шып-шыр синең – җилдән туыпсың;
    Ике юклык арасында торасың,
    Тирәң дә буш, үзең дә буш куыксың.
        Ике юклык – юклыктан туып, юклыкка китү (үлү).

    ***
    Башы иелә горурның да булып мас,
    Чишә серләрне мәй тәмам кылып фаш;
    Исерсә мәй эчеп, Иблис тә хәтта
    Ияр иде Адәмгә мең кабат баш.

    ***
    Йөзең нурлы, сакый, Җәмшид җамыннан,
    Кирәксә, ваз кичәм син дип җанымнан;
    Табан астындагы туфракта эзләр
    Миңа кыйммәт галәм йолдызларыннан!
        Җәмшид җамы – Җәмшид касәсе;
        Җәмид – борынгы Иран дастаннарында легендар патша. Аның җамында (касәсендә) бөтен дөньядагы хәлләр чагылып күренгән имеш.

    ***
    Туганмын дөньяга, тик нинди файда?
    Үләрмен – әмма булмас бер зыян да;
    Бирәлмады берәү дә аңлатып, аһ:
    Китәргә дип киләбез ник җиһанга?

    ***
    Авыз иткәнгәчә ләззәт шәрабын,
    Газап-хәсрәт мәен татып карадым;
    Берәүнең дә тозына манмадым нан,
    Авыз итми торып бәгърем кәбабын.
        Нан – икмәк.
        Кәбаб – кыздырылган ит.

    ***
    Шәраб чүлмәге – артык Җәм малыннан,
    Мәй артык – изге Мәрьям сыйларыннан;
    Күп артык таңда сәрхушләр авазы
    Әбү Сәгыйд вә Әдһәм аһ-зарыннан.
        Җәм (Җәмид) малы – Җәмшид җамы (касәсе).
        Әбү Сәгыйд, Әдһәм – Шәрекънең борынгы мәшһүр суфилары.

    ***
    Кичә чүлмәкханәгә тугъры килдем,
    Гаҗәеп осталарны шунда күрдем;
    Ләкин алар изеп торган бу балчык –
    Бабамнар туфрагыдыр, сизде күңлем...

    ***
    Бик эчкече, диләр, юк бер сүзем дә,
    Бозык кеше, диләр, юк бер сүзем дә;
    Ни әйтмәс бәндәләр, кермим бәхәскә,
    Яман-яхшымны бик беләм үзем дә.

    ***
    Тагын күпме янасы да көясе.
    Теләк үтәлмичә, җанга тиясе?
    Бөтен эшләребез тәкъдир кулында, –
    Чыдамый нишләсен хикмәт иясе?..

    ***
    Сакый, чәчәк ата кырлар, болыннар,
    Бер атнадан алар, бәлки, сулырлар;
    Эчик әйдә: чәчәкләрне өзик без, –
    Алар юкка корып әрәм булырлар.

    ***
    Бу бер иске рабат дөнья аталган,
    Түрендә төн дә, көн дә җай табалган;
    Бу – йөз Җәмшид туеның калдыгы бер,
    Бу – гүр, йөзләрчә шат Бәһрамне алган...
        Рабат – кәрвансарай.
        Бәһрам – борынгы Иранның легендар патшасы.

    ***
    Китәр өчен киләбез якты көнгә.
    Хәят җебен сүтәбез, файда кемгә?
    Яшен сукты хисапсыз яхшыларны,
    Янып көл булды, чыкмады төтен дә...

    ***
    Галәм серен ачалмый аһ итәбез.
    Табышмак ул, – чишалмыйбыз икән без;
    Томанлы пәрдә баскан алдыбызга.
    Бетәр пәрдә, ләкин без дә бетәбез.

    ***
    Табып җаен, ял итсәң бер – тын алсаң,
    Озын юлдан яки барсаң да барсаң;
    Өмет өзми, тагын меңнәрчә елдан
    Яшел үлән булып калкып чыгалсаң!

    ***
    Бәхет эзләмә син кыска гомердә,
    Бөек Җәм, Кайкубад кайда? – Кабердә;
    Яратылмышта булган барлык эшләр –
    Хыялда, төштә, борчуда, мәкердә.
        Кайкубад – борынгы Иранның легендар патшасы.

    ***
    Сакый, сылу сыны алдымда торса.
    Хозур суы белән җаным да тулса,
    Иса – дус, Зөһрә җырчым булса да, бел:
    Кәеф килмәс, күңелгә кайгы кунса.
        Иса – Гайса.
        Зөһрә – йолдыз (легендар уенчы-җырчы кыз).

    ***
    Сине тәңре туп иткән, каулый-тукмый.
    Тәгәри бир, күңелдә шик тә тотмый, –
    Нигә, кая икәнен бик белә ул,
    Белә тик ул, сине санга да сукмый!

    ***
    Гомер фалын ачып куйдым мин алга,
    Хәким әйткән болай: «Әй, бәндә, аңла,
    Бәхетле – кем кочагында ярының,
    Торырлык булса бер киче ун айга».

    ***
    Авыр гомрең, үтәчәк дәм, курыкма,
    Бүгенгедә күрәчәктән курыкма;
    Шат үткәр көнне, узганны сагынма,
    Хафаланма, киләчәктән курыкма.
        Дәм – мизгел, бик кыска вакыт.

    ***
    Сизә күңлем, китүдән кайту булмас,
    Теге ят дөньяда дуслар табылмас;
    Исән чакта булыйкчы бергә-бергә,
    Килер бер көн – үлем жәлләп тә тормас.

    ***
    Җамыңнан мәңгелек мәен эч әйдә,
    Уятсын ул хәят ямен, эч әйдә;
    Көйдерсә дә уты, шифа сусын ул,
    Юып ташлар бөтен гамең, эч әйдә.

    ***
    Гыйлем, хаклык җитешми дип аһ ормыйк,
    Ваемлылар булып иңрәп утырмыйк;
    Алыйкчы бергәләп җамнарны, әйдә, –
    Исермик тә эчеп, айнык та булмыйк.

    ***
    Нигә хәсрәткә өртергә йөрәкне?
    Бәхетле чакта борчулар кирәкме?
    Берәү дә белми таңда ни буласын:
    Күңел ач, сөй, бүген үтә теләкне.

    ***
    Җиһан көлгә күмелсә дә – пошынма.
    Мәй эч тә, кызларын коч, бул эшеңдә;
    Газаплар, ялварулар файдасызга –
    Кире кайтмады киткән бер кеше дә.

    ***
    Хәят күрке, аның нигез ташы – без,
    Бөтен гыйлем вә мәгърифәт башы – без;
    Түгәрәк җирне тиңләсәк йөзеккә,
    Моңа шик юк: аның асыл кашы – без.

    ***
    Шәраб эчсәң, хәким-дана белән эч,
    Йә күңлең яры – кыз бала белән эч;
    Аз-азлап эч, исермә фаш булырлык,
    Төшермә абруең, чама белән эч.
        Хәким-дана – хикмәтле, укымышлы – аңлы кеше.

    ***
    Яныңда бар ярың, читкә ку шомны,
    Кочакла, иркәлә күңел кошыңны, –
    Әҗәл җиле исеп койганчы җиргә
    Синең гөл төсле кыска тормышыңны.

    ***
    И чыклар ялтырый багъларда – әйбәт!
    Минем ярым бүтән ярлардан әйбәт;
    Начар тик «үткәнем!» дип сызланулар,
    Оныт аны, бүгенгең аннан әйбәт.

    ***
    Эчәм дару, тәнемнең авыру җаны,
    Шәраб эчмәү тик илтә гүргә аны;
    Сәер, күпме дарулар эчкәнем бар,
    Шәрабтан башканың бар тик зыяны.

    ***
    Ишәр йортларны – бәгърем каны дәрья,
    Меңәрләбе авар яшем юганда;
    Тулы кан чишмәсе һәр керфегемдә,
    Күзем йомсам – җиһан күмлер туфанга.

    ***
    Тыйган бит бар яраткан эштән аллам.
    Димәк, мин һич теләккә ирешә алмам;
    Гаҗәп, тик Ул гына ни кылса да хак.
    Минем һәрбер эшем – язык та ялган...

    ***
    Хәким ирләр җиһанга булды көзге,
    Чырагъ төсле бизәде күгебезне;
    Кара төнне ахырда балкыталмый,
    Сөйләп әкият, алар да йомды күзне.

    ***
    Бар итте җирне, гөмбәз итте күкне,
    Хисапсыз кайгыда иңрәтте күпне;
    Ничә ай йөзлене, ахак иренне
    Яшерде базга – салкын гүргә кертте.

    ***
    Туар көнгә бүген хаким түгел син,
    Киләчәк дип башыңны ватма гел син;
    Бүген яшә, әгәр булсаң акыллы,
    Яшәү мәңге түгел, шул хәлне бел син.

    ***
    Су тамчысы – суда бөртек кенә бер,
    Тузанның бөртеген туфрак күмәдер.
    Ни мәгънә дөньяга килү-китүдән:
    Чебен гомре фәкать бер көн генәдер.

    ***
    Бәхетсез мин – гөнаһтан арыналмыйм,
    Шулай да утка-потка табыналмыйм;
    Авыртып баш, йөдәтсә таңда макмыр,
    Барам мәйханәгә, мәсҗедкә бармыйм.

    ***
    Котыл иртән туасы кайгы-гамьнән.
    Көнең якты – сөен бүгенге хәлдән;
    Ничә мең ел элек киткән адәмнәр
    Юлы безгә дә алдан билгеләнгән...

    ***
    Тереклек серләрен белгән адәмгә
    Аерма бармыни шатлык вә гамьдә:
    Яманлык, яхшылык – дарумы, чирме? –
    Үтәчәк бар да эзсез бу галәмдә.

    ***
    Килә мичкәне бер җамга саласым,
    Ике җамнан тәмам баеп каласым;
    Элек талак итеп динне, акылны,
    Кәләшкә яшь йөзем кызы аласым.

    ***
    Үтеп бара гомер кәрваны чүлләп,
    Кәеф-сафа белән үтсә көнең – шәп;
    Китер шәраб, сакый! Үтеп бара төн,
    Кыямәт бер килер, дип торма шүрләп.

    ***
    Акыллы, шик тә юк, без, мөфти, синнән.
    Мәй эчсәк тә, аек без, мөфти, синнән;
    Сусын безгә йөзем суы, сиңа – кан,
    Димәк, син ул явыз – ил канын имгән.

    ***
    Кояш атты офыкка алтын аркан,
    Ә күк җамына шаһ таң мөһре салган,
    «Күтәр җамнарны», – ди гашрәт авазы, –
    Бөтен җир тирбәлә бу шат аваздан.
        Таң мөһре – кояш шулай сурәтләнә.
        Гашрәт (гыйш-гашрәт) – күңел ачу, кәеф-сафа кору.

    ***
    Хәят ялганына күпме түзәргә?
    Ничек әчегән шәрабыннан бизәргә!
    Әзер мин бер йотым нәкъ шул шәрабтай
    Хәятым калдыгын җиргә түгәргә.

    ***
    Бер уртлам мәй – Кабус малыннан артык,
    Кубад таҗы вә Тус даныннан артык;
    Таң алдында гашыйклар назы, аһы
    Гыйбадәттәгеләр чарыннан артык.
        Кабус, Кубад – борынгы Иранның легендар патшалары.
        Тус – борынгы Иран риваятьләре батыры.

    ***
    Йөрәккә бер сылу кыз салды яра.
    Тик ул башкага гыйшкыннан дивана;
    Табибем дип дәва көтсәм мин аннан.
    Үзе сырхау икән лә ул бичара.

    ***
    Оныт син алтмышыңнан ашканыңны,
    Кәефле каршыла һәрбер таңыңны;
    Ясалганчы башыңнан җам йә чүлмәк,
    Кочып мәй чүлмәгеңне, ал җамыңны.

    ***
    Кара язмыш килеп төшкәнче башка,
    Корып мәҗлес, эчик мәйләрне башта.
    Җитәр бер дөньядан китәр вакытлар –
    Суын да бирмәс ул бер тамчы, шашма!

    ***
    Җиһан гиздем – гомерләр юлда үтте,
    Үтәлмәде теләкләр, акча бетте;
    Үкенмим тик, авыр булса да язмыш,
    Гүзәллек һәм шәраб гел шәфкать итте.

    ***
    Фани дөнья диеп җан атма, инсан,
    Ышанма хәйләләргә, аңлы булсаң!
    Һәлак булды сиңа чаклы да күпләр,–
    Алар кайда? Аларга инде ни сан?!.
        Инсан – кеше, адәм.

    ***
    Хәят җаен үзенчә ипләгәндә
    Гомерләрне зая үткәрми бәндә:
    Йә мәрхәмәт көтә ул тәңресеннән,
    Яки җанга тынычлык эзли мәйдә.

    ***
    Туганда пакь идек, пычракка баттык,
    Элек бик шат идек, хәсрәтне таптык;
    Йөрәк утларда көйде, акты күп яшь, –
    Гомер үтте дә китте, гүргә яттык...

    ***
    Гыйшык – зәңгәр һавада таң кояшы,
    Яшел багъда бәхет кошы оясы;
    Ул аһ-зар да түгел, былбыл моңы да..
    Кирәк икән – юлында баш куясы!

    ***
    Кавышмыйлар гашыйклар бер караудан,
    Йөрәкләре теленмичә ярадан;
    Теленмичә торып йөзгә тарак та
    Сылуның чәчләрен мәхрүм тараудан.

    ***
    Үзең бит инде туфрактан яраттың,
    Йә оҗмах, йә тәмуглы исме тактың?
    Миңа яшь кыз, шәраб, җыр булса җиткән,
    Ә оҗмахларны калдыр үзеңә, раббым.

    ***
    Мин эчмәскә дип ант иттем бүгеннән:
    «Шәраб – ул кан, дидем, сыккан йөземнән
    Акыл әйтте: «Уең, чынлап шулаймы?»
    Ә мин: «Юк, юк! Кире кайттым сүземнән!»

    ***
    Эчертегез миңа туйганчы сыкма,
    Кызарсын битләрем, охшап якутка;
    Юыгыз мәй белән үлгәч тәнемне,
    Кисеп йөзем ботакларын табутка.

    ***
    Кәеф-сафа белән гомрем кичәрмен,
    Бәхет-шатлыкта гел ярлар кочармын;
    Тудым – барлыкка килдем, бар, булырмын
    Шәраб эчтем, эчәм, тагын эчәрмен.


        (дәвамы)
    Омар Хайям
    Омар Хайям. Рубаи, на татарском языке, перевод на татарский Нури Арсланов.
  • Гомәр Хәйям:
  • Робагыйлар (Нури Арсланов тәрҗемәләре)




  • ← назад   ↑ наверх