• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Хайдар Гайнутдинов

    Солдат абый

    (шигырьләр һәм балладалар)

    Шагыйрьнең яңа китабына соңгы елларда иҗат иткән шигырьләре, «Солдат абый» исемле шигъри хикәяте, хәрби-патриотик темага багышланган «Исем» һәм «Хушлашу» балладалары кертелде. Китап кече һәм урта яшьтәге мәктәп укучыларына адреслана.

    КӘГАЗЬ көймә


    Яз да җитте,

    бозлар китте.

    Челтерәп көлә инеш.

    Диңгезгә барып җитәм, дип,

    куанып көлә, имеш.


    Шаян-көләч инешкәйне

    җигәргә булдык эшкә:

    ак кәгазьдән көймә ясап

    җибәрдек без инешкә.


    Чыныктырыр көймәләрне

    диңгездә өермәләр —

    үсеп җитеп, кораб булып

    урап кайтыр көймәләр.


    Диңгезчеләр дә кызыгыр

    безнең ул корабларга.

    Китәрбез әле утырып

    бик ерак тарафларга.


    Зәңгәр күктәге кояш та,

    диңгез дә торыр көлеп.

    Акчарлаклар озата барыр,

    дуслар язган хат кебек.


    МИНЕМ БӘХЕТ

    Китаплар укып ятам,

    укыйм да мин, шаккатам.

    Бар икән бу дөньяда

    гаҗәеп бай диңгезләр.

    Диңгезләрнең төбенә

    асылташлар сибелгән,

    капчыклап җыялар, ди,

    шуны диңгез төбеннән.

    Китаплар укып ятам,

    укыйм да мин, шаккатам.

    Бар икән шундый таулар...

    Таулар — алтын көшеле.

    Анда үскән баланың

    алтыннандыр бишеге!

    Ул баланың тумыштан

    Алтынбайдыр исеме.

    Китаплар укып ятам,

    укыйм да мин, шаккатам:

    юк шул безнең авылда

    диңгезе дә, тавы да...

    Тукта әле, сабыр ит,

    безнең дә бит байлык бар.

    Юри әйтәм, байлык юк.

    Болында бер таллык бар.

    Белә бөдрә таллыкны

    авылда һәммә кеше.

    Ул ямь-яшел таллыкның

    бар бердәнбер җимеше.

    Җимеш дип юри әйтәм,

    җимеш түгел лә инде.

    Сандугачның моңнары

    шуннан түгелә инде.

    Сандугач оясы ул —

    кечкенә җимеш хәтле.

    Җимеш кадәр булса да,

    ул оя бик хикмәтле.

    Ул оя шундый йомшак,

    ул оя шундый җылы —

    гүя әниләр күңеле,

    гүя әниләр җыры!

    ...Тау түбәсендә микән,

    диңгез буенда микән,

    алтын бишектә микән,

    әнисе куенында микән,

    бер малай укып ята,


    китап укып шакката:

    бар, ди, кечкенә авыл

    моннан бик-бик еракта.

    Шул авылны сандугач

    иртән сайрап уята!..

    Китап укыган малай,

    минем бәхеткә кызыгып,

    алтын бишектә ята...



    ЧӘЧӘК АТКАН МАРАТ


    Быел кышын ап-ак яфрак ярды,

    ап-ак чәчәк атты һәр агач.

    Ак алмасы белән кызыктырып

    бакчаларда утыра алмагач.


    Иң күңелле мәле кыш аеның,

    иң күңелле чагы лабаса.

    Рәхәтләнеп чана шуар иде,

    дәрес әзерлисе булмаса.


    Авыз итәр иде ак шомырттан,

    ак чиядән, ап-ак алмадан.

    Хыяллана бүген безнең Марат:

    «Нәни булсаң икән яңадан!..»


    Дәү үскәнен хәтта онытты ул,

    табып алды үзенең чанасын.

    Һәм югалды минем энекәшем,

    ай, югалтты бугай чамасын...


    Кичен генә кайтып керде өйгә.

    Күзне ала алмыйм Мараттан:

    ул да бүген ап-ак чәчәк аткан,

    аны да кыш бик-бик яраткан!



    ИСЕМ

    (Баллада)

    Бөек Ватан сугышында батырларча һәлак булган пионерларга багышлыйм.

    1

    Көлеп торган көн иде ул,

    җирдә — яз тантанасы.

    Малайларга шундый чакта

    Атларга атланасы,

    аннан җәйгә атыласы,

    көзләрне узып китеп,

    кышлар аша җилдерәсе,—

    алса да салкын өтеп...

    Утлар аша сикерәсе,—

    «аһ» итсен бөтен кеше.

    Алда тагын язлар көтәр,

    каршылар гөлләр исе.

    Алда — бәйрәм!

    һәм малайлар

    ыргылып керер язга.

    ...Ике малай тау башында

    исемен ташка яза.

    Хыялында күптән инде,

    менеп җитез атларга,

    киткән алар Туган илнең

    азатлыгын сакларга.

    Кырганнар дошман яуларын,

    илбасарны куганнар,—

    нәкъ менә алар җиңүнең

    данлы юлын узганнар.

    Алар — җиңеп кайтучылар,

    дошманны тар-мар итеп,

    елгаларны агар итеп,

    кояшны янар итеп!

    Йолдызларга җемелдәшеп

    янарга да янарга...

    Әмма кирәк хәзердән үк

    исемнәрне язарга.

    Уеп язарга —

    булсын ул

    һәрбер кеше танырлык,—

    бу тирәдән узучылар

    күрсә, туктап калырлык.

    Еллар буена сакланыр

    исем язылган ташлар.

    Укырлар да исемнәрен,

    хәтерләр авылдашлар,

    әйтерләр:

    — Истәлекләре

    исән менә бүген дә! —

    Илтеп куярлар ташларны

    музейларның түренә.

    ...Көлеп торган көн иде ул,

    җирдә — яз тантанасы.

    Их!

    Малайларга шундый чакта

    атларга атланасы!

    Аннан утка атыласы...

    Юк, әле иртә, иртә.

    Әнә, әтиләр атларны

    болынга таба илтә.

    Артта — малайлар...

    Атларны

    төнлә сакларга кирәк.

    Бер атланып карамыйча

    түзәрме инде йөрәк?!


    2

    Төне буе учак ягып

    ике малай җылына,—

    алар шулай ат сакларга

    килгән иде болынга.


    Атны — алар,

    ә аларны

    учак саклый бүредән.

    Аҗаган нуры сибелә

    төнге офык түреннән.

    Әллә яшенме икән ул,

    яки берәр янгынмы,

    я сүнмәгән сугыш уты

    кешеләргә яныймы?..


    Ике малай пышылдаша —

    серләре инде уртак,

    һәрберсенә үсеп килә

    болында берәр юртак

    Кешелеккә яный калса

    дәһшәтле сугыш уты,—

    малайларның җиңү дәрте

    һәм юртаклары юкмы?!

    Бар җиңү теләкләре дә,

    бар баш бирмәс атлары.

    Бардыр әле ул атларның

    хәтта пар канатлары.

    Төн чыга учак янында

    ике малай.

    Таң ата.

    Их!

    Җилдерсәң иде атларда

    атланып шундый чакта.

    Юк, ярамый,

    җир сөрергә

    чыгасы бар ал арның.

    Юкса, җилфердәтә атлар

    ялкын кебек ялларын.

    Тукта...

    Нигә кызара таң?

    Болытмы ул офыкта?

    Болыт икән — ник сөрем күк,

    дәһшәт киләме?

    Тукта!


    3


    Томырылды малайлар

    дәһшәтнең эченә.

    Сугыша белмиме,

    алармы кечкенә?..

    Юк, фашист, ялгышма!

    Алар — күп, нык, бердәм.

    Узмассың Иделдән,

    куарлар Илемнән!

    Өнеңне яндырыр

    Ватанның уллары,

    безне бит җиңүче

    әлегә булмады.

    Булмас та!

    Сирәгәйсен

    аларның сафлары —

    берсе дә мең өчен

    үч алган чакларны

    хәтерли чал тарих,

    онытмый кешелек.

    Илбасар!

    Рейхстаг

    төшәчәк

    өстеңә

    ишелеп!

    4

    Кисәүләр өстеннән

    йөгерә ул бала,

    шуыша, үрмәли

    һәм күздән югала...

    Сиңа бит болында,

    урманда,

    кырларда

    уйнарга иде лә...

    Әниең кушмады

    бик озак йөрергә.

    Кайт инде —

    көтәләр

    юртагың, болыннар.


    Атланып чабарга

    сиңа да колын бар.

    Әниләр юксына

    сөекле улларын.

    Пешәр бит ялкында

    кечкенә кулларың...


    Юк, кайтмас җиңмичә!

    Ул малай — партизан.

    Яралган ул малай

    утлардан, ялкыннан.

    Яндыргыч шешәләр

    кыскан да кулына

    яткан ул, мина күк,

    танклар юлына.

    Кычкыра:

    — Ил өчен! —

    һәм кинәт кузгала,—

    тәреле танклар

    ялкынга урала.

    Кычкыра:

    — Алыгыз

    дусларым өлешен!

    Аннары... пулядан

    егыла Ил өчен.


    5

    Көлеп торган көн иде ул.

    Җирдә — яз тантанасы.

    Малайларга шундый чакта

    атларга атланасы

    аннан утка атыласы...

    Утларны таптап үтеп,

    җилдерергә Туган илгә,—

    алса да ялкын өтеп.

    Азат Ватан көтә анда,

    каршылар гөлләр исе.

    Фидакарьлеккә сокланып

    баш ияр бөтен кеше.


    Алда — бәйрәм!

    Язгы көнгә

    томырылып керер иде

    ике малай!..

    Юк шул алар...

    Исем язылган ташлар да

    күптән күмелгән инде...


    6


    Бүген — бәйрәм!

    Карагыз сез

    нур сибеп торган язга:

    бүген шул ике малайның

    исемен ташка яза

    ал галстуклы балалар...

    Җирдә яз бәйрәм итә,—

    чәчәк ата болын-урман,

    һәм кояш яна күктә.

    Бу аяз көннәр бәхетен

    миллионнар белсен өчен

    ап-ак мәрмәр ташка бүген

    уела ике исем.

    Һәйкәл булып кайтты алар

    дошманны тар-мар итеп,

    елгаларны агар итеп,

    кояшны янар итеп.

    Мәйданда кызыл йолдызга

    янарга да янарга,

    Тынычлык нурларын өстәп

    бар туачак таңнарга

    .

    Чыңлап тора аяз күкләр —

    яңгырый дәртле җырлар.

    Ике малай каршысында

    ант бирә пионерлар:

    — ТУГАН ИЛНЕ САКЛАРГА БЕЗ ҺӘРВАКЫТ ӘЗЕР! ҺӘРВАКЫТ ӘЗЕР!



    СОЛДАТ АБЫЙ БЕЛӘН ТИКТОРМАС МАЛАЙ ТУРЫНДА ХИКӘЯТЛӘР

    Җил-җил атлап кайтып килә

    солдат абый.

    Солдатка шул һәммәбез дә

    кызыгып карый.

    Ничек инде кызыкмыйсың

    киеменә,

    аның шулай тигез атлап

    йөрүенә?!

    Солдат абый дәрәҗәсен

    саклый белә:

    безнең якка күз дә салмый

    кайтып килә...


    СӘГАТЬ ТӨЗӘТТЕМ

    Безнең чоланда

    бар иске сәгать.

    Иске булса да,

    ул әле әйбәт.

    Әйбәт булмыйча —

    күкесе бар ич,

    күкеле сәгать!


    Кычкыра көндез,

    кычкыра төнлә,—

    ул күке шулай

    кычкыра белә.

    Сәгатькә кайчан

    ничә тулганын

    әйтә дә бирә.


    Саклап тотсак та

    иске сәгатьне,

    бик еш ватыла —

    шундый гадәтле.

    Күке дә тына,

    чыкмый оядан,

    әйтми сәгатьне...


    Сәгать ватылса,

    төзәтә бабай.

    Боргалый алай,

    боргалый болай.

    Җанлана сәгать,—

    аңа боргалау

    килешә бугай.


    Беркөн сәгатьне

    күзәттем әле,

    ватылмаса да,

    төзәттем әле:

    боргаладым да

    сәгать йөрешен

    тизләттем әле.


    Хәзер шәп йөри —

    киреләнми дә,

    ашыкмагыз, дип,

    эреләнми дә.


    Шәп йөри сәгать.

    Туктаусыз шулай

    кычкыра алгач,

    күке — канәгать!



    ХУШЛАШУ

    (Баллада)


    Бөек Ватан сугышы чорында тылда хезмәт батырлыгы күрсәткән пионерларга багышлыйм.


    1


    Малай бара төнге урам буйлап.

    Ап-ак карга басып куй гына,—

    җемелдәгән йолдызларның нуры

    сыкы булып җиргә коела.

    Малай бара

    соң кат хушлашырга

    атлар белән.

    Башы иелгән.

    Каравылчы картның ишеген шакый,

    Тыңлап тора.

    — Кем бар, кем килгән?

    —Мин бу, бабай, әллә

    танымыйсың?..

    —Киләсеңне белдем, әй улым!

    Хәзер мичкә ягам.

    Туңгандыр ич

    аякларың синең, бит-кулың...

    Сөйләшәләр алар моңсу гына,

    бабай белән малай сөйләшә,—

    бүген шулай янган мич каршында

    утырырлар ярты төнгәчә.

    Тәрәзәгә чигә Суык патша

    ап-ак кардан нарат урманын.

    Бабай сөйли баштан үткәннәрен,

    чаптарында җилеп узганын

    утлы еллар аша.

    Ә аннары

    әкрен генә алсу таң атар.

    Саубуллашыр малай атлар белән —

    Армиягә китәр ул атлар...

    Әкрен генә алар сөйләшәләр —

    бабай белән малай сөйләшә.

    Армиягә китәр идеме соң,

    Илгә шундый афәт килмәсә!..—

    Авыр сулый бабай.

    Иң турылыклы

    җан иясе икән ул атлар.

    Тыныч чакта йөккә җигеләләр,

    Сабантуйда, бәйгеләрдә — чаптар,

    сугышларда алар — солдатлар!..

    Сөйли бабай:

    — Борынгыдан шулай...

    Ат язмышы — ирләр язмышы.

    Сөю-мәхәббәт тә бар аларда,

    аңлый алар шатлык-сагышны.

    Шулай әйтә иде Будённый да,

    ә ул белә иде атларны,

    һич онытмыйм аның белән бергә

    сугышларда йөргән чакларны.

    Бервакытны кызыл командарм

    бүләк итте миңа чаптарын.

    Ак чирүне кылыч белән турап

    ул чаптарда күпме чапмадым...

    Сөйли бабай

    Йолдыз кашкасының

    томырылып ничек очканын,

    тояк белән бәреп үтерүен

    кызылларның явыз дошманын.

    Сөйли бабай, сөйли...

    Әсир төшкәч,

    аклар аны ничек кыйнаган,

    дошман иярләгәч,

    кашкасының

    сикерүен биек кыядан...

    — Әйдә, улым, чыгып керик әле,

    хәлен белеп керик атларның.

    Армиягә китәр, таң атуга,

    Ак байталың — горур чаптарың...

    Малай бара

    соң кат хушлашырга

    атлар белән.

    Башы иелгән.

    Ак байталы кешнәп куя аның,

    әйтә, гүя:

    — Кара, кем килгән!

    — Мин бу, байтал, әллә танымыйсың?..

    Танымаса кешнәр идеме?!

    Ак байтал да аңлый аерылышуны,

    аның да бит башы иелде...

    Аерыласы килми хуҗасыннан,

    ул бит аны карап үстерде.

    Өч ел буе алар кайгыларны,

    шатлыкларны бергә кичерде.

    Ак ялыннан сыйпап алды малай:

    — Мин дә китәр идем, байталым...

    Җибәрмиләр...

    «Син бик яшь»,— диләр шул.

    Исән генә йөреп кайт, җаным!

    — Син кайгырма,— диде бабай шунда,—

    Ак байталың кайтыр,

    көт кенә...

    Мылтык тотар өчен,

    сугыш өчен

    үзең менә әле кечкенә...

    Әйдә, йокла минем янда гына,

    өйдә җылы...

    Тиздән таң атар.

    Озатырсың, әнә, үргә чаклы,

    Армиягә китәр бу атлар.




    2

    Кулында — кылыч,

    аты чем-кара.

    Гаскәр башында

    Будённый бара.

    Томырыла аты,

    ыргыла алга.

    Илне сакларга —

    иң изге яуга

    Ак байталында

    малай атыла,—

    тузан бөтерелә

    аның артында...

    Әнә — фашистлар,

    сынатма, байтал!

    Малай ыргыла

    кылычын айкап,

    кавалеристлар

    оча атларда.

    — Туган илеңне

    бирмә ятларга!

    Кырып сал, әйдә,

    дошман яуларын,

    Илем туфрагын,

    урман-тауларын

    азат итәргә!

    Үлем — дошманга.

    Курыкма уттан

    Илең кушканда.


    ...Шунда кинәттән

    тын калды бар да.

    Тынычлык иңде

    урман-суларга.

    Иминлек җырын

    җырлады кошлар,

    кынына качты

    ялтыр кылычлар.


    Әнә — Будённый,

    никтер елмая...

    Сорый:

    — Ул батыр

    югалды кая?

    Кая китте соң

    ул батыр егет?—

    Үзе нигәдер

    эндәшә көлеп —

    орден бирергә

    кирәк иде бит —

    кая китте соң

    ул батыр егет?!

    Кып-кызыл йолдыз

    яна кулында.

    —Батыр егеткә —

    Ватан улына

    Кызыл Йолдызны

    тапшырам үзем.


    Ишетте малай,

    ишетте сүзен...

    Аны эзлиләр —

    батыр егетне.

    —Болай оялу

    бер дә килешми,—

    әйдә, Ак байтал,

    Маршал чакыра!


    ...Тагын бер адым...

    Тагын

    чак кына...




    3

    Таң сызыла —

    вакыт кузгалырга.

    Бабай килә малай янына:

    — Уян, улым,

    кызыл тасма бәйлә

    байталыңның ап-ак ялына.


    Күзен ача малай...

    Әй, үкенеч...

    Бу — төш кенә булган лабаса...

    Җиңелрәк булыр иде, бәлки,

    үкенечтән йөрәк янмаса.

    Төшен сөйли малай.

    Бабай тыңлый.

    Авыр сулый.

    Аннан — юата:

    — Син үкенмә, улым, партизаннар

    яу чабарлар, әнә, ул атта!

    Син болай да зур эш башкардың ич,

    кара инде,

    нинди солдатлар —

    әллә нинди авыр тупларны да

    тарта алыр иде бу атлар!

    Ак байталга

    бер партизан малай

    атланыр да очар ук булып,

    дошманнарны юкка чыгарыр ул

    граната булып, ут булып.

    Тәрәзәгә күз салды да малай...

    Менә гаҗәп — ничек агарган,—

    партизаннар аңа дәшәр сыман

    Суык патша чиккән урманнан.

    Һәм йөгерде малай...

    Ак байталы

    аны гына көткән, күрәсең.

    Төне буе көткән, таң атканчы...

    Белгән икән, белгән киләсен.

    Ак ялына кызыл тасма бәйләп, муеныннан кочты:

    — Байталым,

    партизанга —

    яшьтәшемә сәлам җиткер миннән,

    исән генә йөреп кайт, җаным!




    4

    ...Байтал өчен бу бәрелеш

    булган икән соңгы сугыш,—

    ятып калды яу кырында,

    тын буыла, кысыла сулыш...

    Ишетелә бик ерактан

    туп шартлаган тонык тавыш.

    Күктә янган бу йолдызлар

    Ак байталга шундый таныш!

    Шундый таныш,—

    әллә инде

    бик якынмы туган як та?!

    Әй, кайтырга иде очып

    болыннарда йөргән чакка...

    Бирешмәскә!

    Кузгалырга!

    Көтә аны малай, көтә,—

    учагыннан чәчри очкын,

    йолдыз булып кала күктә,

    һәм Ак байтал, буран булып,

    очты туган якка, очты...


    ...Ачыргаланып уянды

    ерактагы якын дусты...


    Тәрәзәләр шундый якты —

    ап-ак булып таң атамы?

    Ак буранмы дулый тышта,

    кайтканмы соң Ак байталы?

    Әллә каен шаулый җилдә...

    Тәрәзәгә килде малай,—

    җилфердиме ап-ак каен

    Ак байталның ак ялыдай?


    Кайткан икән!

    Әнә, байтал

    томырылды таң ягына.

    Күренеп калды якты булып

    кызыл кояш — ак ялында.

    Көтәр малай байталының

    таң булып илгә кайтканын,

    озатып калыр һәркөн шулай:

    —Хуш, җан дустым — Ак байталым!



    (дәвамы)
    Хайдар Гайнутдинов
    баллады и стихи на татарском языке.
  • Хайдар Гайнутдинов:
  • Солдат абый (шигырьләр һәм балладалар)
  • Ут теле (шигырьләр)
  • Сыбызгы (шигырьләр һәм әкиятләр)
  • Очар болын (шигырьләр)




  • ← назад   ↑ наверх