• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Галимҗан Гыйльманов

    КҮЗЛӘР ХАКЫНДА ХИКӘЯТ

    (Фронтовик хатирәсе)

    1.

    Мин кинәт сукырайдым. Фронтта еш була торган хәл: якында гына снаряд шартлый да бөтен зиһенне, аның белән бергә колакны, күзне томалап куя. Шактый вакыт аңга килә алмыйча исәңгерәп торасың. Җәрәхәт-мазар булмаса, өстәге балчыкны кагынасың да, бераз окоп төбендә утыргач, тагын сугыш гаменә биреләсең.

    Бу юлы миндә җәрәхәт юк иде. Сызлау, әрнү юк. Аңым да зиһенемә кайта башлады. Колагыма дөнья тавышлары ургылып керде. Кайдадыр танклар үкерә, самолетлар гүли, командирлар кычкыра, җир ухылдый... Ләкин күз алларым һаман караңгы булып калды. Төн китмәде. Таң атмады...

    Мине госпитальгә озаттылар.

    Күзләрем исән-сау булып чыкты. Ләкин контузиядән соң һич уяна алмый икән. Күрше караватта яткан карт солдат:

    — Күзеңнең кешесе зарарланган, шуңа шулай ул. Өметсез түгел, кеше бервакыт терелә, күзләрең дә терелер, — диде.

    Шулай тынычландырды гына, әлбәттә. Яһүд врач аерым-ачык итеп әйтте бит: «Да-а, брат, умер твой глаз. Зато сам живой, домой поедешь, повезло тебе», — диде.

    Кемгә «повезло»дыр, әйтүе кыен, әмма мин өйгә кайтасы килмичә генә кайттым. Анда инде барысы да беләләр икән. Унтугыз яшьлек егетнең фронттан сукыраеп кайтуын бөтен тирә-юнь зарыгып көтеп торган. Һәр көн була торган хәл түгел бит...

    Фронтта чакта, авылга ничек кайтып керүем хакында күп уйлый идем. Имеш, күкрәгем тулы орден-медаль. Каршыларга бөтен авыл чыккан. Балалар йөгерешә. Халык уртасында — әнкәй. Бераз арттарак — әткәй. Шунда ук — Гөлнәзирә. Ул әлегә кызлар арасында. Бераздан аны, этеп-төртеп, алгарак чыгаралар. «Бар, янәсе, — егетең кайта, каршысына бар!..»

    Ә менә ничек кайтырга туры килде... Станциядә эшелон начальнигыннан комиссариат кешесе кабул итеп алды. Ул, ат юнәтеп, авылга алып кайтып җиткергәндә төн офыкка авышкан иде инде, Төн дип, аны тоеп, ишетеп кенә беләм хәзер, ә күзләремә, шул күзләр аша тормышыма, язмышыма да караңгы төн мәңге китмәскә килгән иде инде...

    Кайтуыма иң сөенгәне әнкәй булды. Әткәй исә башын чайкап куйды. Күрмәдем, бу юлы да тойдым гына...

    — Яшәү кыен булачак сиңа, улым, — диде ул уфтанып.

    — Башы исән-сау кайткан, шуңа шөкерана кылып яшик, атасы. Ике кулы бар, аяклары бар, йөрәге тибә...

    — Анысын әйтмим... Без үлгәч кыен булачак аңа, анасы...

    — Бәй, атасы, нәрсә сөйлисең син? Шуңа кайгырып утырасыңмыни әле? Өйләндерәбез без аны, башлы-күзле итәбез, менә күрерсең дә торырсың — авылның иң булган кызына димлибез, Аллаһы боерса...

    — Ни сөйлисең син, әнкәй? — Сүзгә кушылмый булдыра алмадым. — Нинди кыз инде миңа?!

    — Нигә, нәрсә булган сиңа? Аксак-туксаклар да өйләнә әле...

    — Әнкәй! Минем бит күзләрем юк! Аңлыйсыңмы-юкмы! Күзсез ничек дөнья көтмәк кирәк?! Әнкәй!..

    — Күңел күзләрең күрсен, Гази, күңел күзләрең... Калганын ничек тә яшәрбез әле...

    Барыбыз да ишек катыннан килгән тавышка борылып карадык. Күрмәсәм дә, мин дә карадым. Карасам, күзләрем ачылыр кебек тоелгандыр инде. Ачылмадылар. Күз алдымдагы кара пәрдә селкенеп тә карамады. Ләкин мин җаным-тәнем белән тойдым, хәтта кай җирем беләндер аерым-ачык күрдем: ишек төбендә, мине сугышка озытып, көтәргә сүз биреп калган күрше кызы Гөлнәзирә басып тора иде.

    — Менә, Газиның кайтуын ишеттем дә йөгереп кердем. Зинһар, кумагыз мине...

    2.

    Төн уртасы җитә дип тормады, әнкәй, җиделе лампа тотып, келәткә чыгып китте. Гөлнәзирә табын тирәсендә булашты, мин әткәй белән сугыш хакында гәп куертырга керештем. Күрмәсәм дә, булачак хатынымның кая таба киткәнен, хәтта янымнан узган чагын да тоеп, сизеп торам. Ул йөргән чакта, йөземә, җаныма, ниндидер җылы, сихри дулкын булып, тылсымлы шаукым килеп кагыла да яшь йөрәгемне җилкендерә. Әнә бит ул нинди — минем Гөлнәзирәм. Сукыр дип тормаган — килгән дә кергән! Яратадыр, яратмаса кермәс иде...

    — Гөлнәзирә, — дидем мин, алга сузылган кулларым белән таныш, кадерле кулларны эзләп. Авыр хезмәттән кытыршыланып, сөялләнеп бетсәләр дә, нәфислекләрен югалтмаган кулларны табуга сүземне дәвам иттем. — Мәйсәрә апа беләме?

    — Белә, әнкәй барсын да белә. Аның фатихасын алып кердем мин, Гази... Бәгърем...

    «Бәгърем» дидеме? Нәкъ элеккечә, шулай диде. Их, күрергә иде ул иреннәрне!.. «Бөгърем» дип, бөтен авызын бөтештереп әйтә иде Гөлнәзирә бу сүзне.

    Келәткә дип чыгып киткән әнкәй урам башында яшәүче Самат абзыйны ияртеп кайткан. Күрешкәндә учларны учка туры китерә алмыйча интектек. Авылда мулла урынына йөрүче Самат абзыйның безгә килеп керүе әткәй өчен дә көтелмәгән хәл булмаган, ахры.

    — Әйдә, Самат абзый, уз. Менә — яшьләр, ә без, әнкәсе белән икәү, шаһитлар булырбыз! Укы никахыңны, нәрсә язган булса, шул булыр...

    Никахтан соң өлкәннәр түр өстәл артына урнашып калдылар, ә мин, яшь кәләшемне җитәкләп, тышка чыгып киттем. Дөресрәге, Гөлнәзирә үзе мине алып чыкты, үзе келәткә алып керде, үзе өстемне чишендерде, ипләп кенә түшәккә яткырды... Шуннан соң гына лампадагы утны өреп сүндерде...

    — Гөлнәзирә, — дидем мин, — ник сүндерәсең аны?

    — Оялам, — ди бу.

    — Кемнән?

    — Синнән...

    — Бәй, мин бит күрмим...

    — Һаман шулай дисең син... Нишләп күрмисең ди... Күрәсең... Сугыш томалаган синең күзләреңне. Мин аларны сөюем, мәхәббәтем белән терелтәчәкмен... Менә күрерсең дә торырсың...

    — Кил монда, Гөлнәзирә...

    — Тукта, хәзер...

    — Юк-юк, салма күлмәгеңне... Үзем чишендерәм...

    Гөлнәзирә тыңлады. Мин аны бик озак чишендердем. Караңгылыкка һаман күнегеп җитә алмаган кулларым бигрәк оятсыз кыландылар, ахры. Изү төймәләрен ычкындырган булып, Гөлнәзирәнең мәхәббәткә, дәрткә тулышкан күкрәкләренә кагылып үттеләр, күлмәк билбавын чишкәндә тыгыз янбашларын, зифа билләрен сыйпадылар...

    Ниһаять, кәләшем шәп-шәрә калды. Түшәккә утырган килеш, мин аның бөтен тәнен тотып карап чыктым, назларга өйрәнеп тә җитмәгән учларым, бармакларым тулышкан яшь тәнне катырак та капшап җибәрделәр, ахры, Гөлнәзирә берничә мәртәбә: «Аһ!» — дип кычкырып куйды.

    Юкка курыкканмын. Булачак хатынымның:

    — Тагын, тагын... — дигән сүзләре мине тәмам шаштыра язды. Авыртудан түгел, рәхәтлектән шулай аһылдап җан яза икән ул... Соңгы елда автомат курогыннан башка әйбер күрмәгән шыксыз бармакларым бу минутта бары тик Ходай Тәгаләнең илаһи ихтыяры белән генә яши иде...

    Гөлнәзирәне ничек түшәккә тартып алуымны сизми дә калдым. Кочагыма килеп кергән тән мине тәмам исертте, ахры. Исереп кенә калмады, тилертте, дивана итте... Мин, ниндидер шашкын мәхәббәт шаукымы белән, алдымда яткан зифа тәнне әвәли-әвәли, үбә, назлый башладым. Үзем үбәм, үзем көләм... Бераздан бу көлү шыңшуга, аннары иңрәүгә күчте... Мин шашып, сулкылдап еларга керештем... Үзем елыйм, үзем назлыйм, үзем сөйләнәм:

    — Бәгърем минем!.. Мин сиңа тия алмыйм... Син бит яшь, чибәр... Ә мин... бер сукыр... Нәрсәгә сиңа сукыр ир? Бар кайт... Соң түгел әле, беркем дә белмәс... Син бәхетле булырга тиеш... Бар, кайт... Кайт, Гөлнәзирә... Бәгърем...

    Гөлнәзирә мине чак тынычландырды. Өстемдә торып, минем ялангач, дер-дер килеп калтыранган тәнемне ипләп кенә түшәккә урнаштырды.

    Аның тыгыз, әмма җылы йомшак күкрәкләре тәнемә тиеп киткән чакта бөтен җиремне ток суккан кебек була...

    — Гази... Тик кенә ят, яме... Менә шулай... Барысын да үзем эшләрмен... Бүген минем көн... Син бераз гына булыш... Менә шулай... Тоясыңмы мине? Бәгърем... Ай! Аһ!..

    3.

    Сукыр кешеләрнең төшләре төсле була. Мин моны госпитальдә чакта ук искәргән идем. Рәсемнәрдә генә була торган җете, куе төсләр... Бу юлы да нәкъ шундый хәл. Әнә — ниндидер өй эче... Иртәнге томан таралып та өлгермәгән әле. Өй эченә ничек кергән соң ул? Өй дә түгел бу... Бу бит безнең келәт эче! Таныш сөлгеләр, кашагалар, чыбылдык-чаршаулар. Әнкәй өйдән алып чыгып элгән аларны... Нинди бәйрәм соң бүген? Элек, бәйрәм көнне генә, берәр кунак килсә дип, келәтне бизәп куялар иде... Сугышка кадәр... Сугыш? Мин бит сугышта булдым! Сукырайдым! Кайттым! Өйләндем! Шушы келәттә Гөлнәзирәм белән кавыштым! Өн белән төш туры килми диләр, туры килә икән бит... Бәлки бу өндер? Юктыр, мин бит сукыр, дөм сукыр... Төш әлбәттә...

    Әнә томанлырак кына булса да, келәтнең кечкенә тәрәзәсе, аннан ургылып кереп яткан таң нурлары шәйләнә... Сөлгеләр, кашагалар, чыбылдык-чаршаулар... Түшәк өсте... Бусы кем тагы? Ак җәймәгә төренеп, кем җәйрәп ята? Әнә — җәймә аның бер күкрәген каплаган, икенчесен юри ачык калдырган...

    Зифа, тигез калкулык өстендә шытып яткан йөзем бөртеген үбеп, хәтта өзеп аласым килде... Төштә болай гына кыланырга ярыйдыр ла...

    Мин, бер ягыма янтаеп, ак түшәккә чумып яткан гүзәл зат өстенә иелдем. Ах, ничек ымсындыргыч бу күкрәкләр! Сусыл иреннәр... Матур, коңгырт күзләр... Юк, күзләре йомык әле аның. Әмма мин инде тоям, беләм: коңгырт бу күзләр... Гөлнәзирәнең күзләре коңгырт иде...

    — Аһ! — Аһылдап, хәтта тыйнак, назлы ыңгырашып ачылган коңгырт күзләрнең Гөлнәзирәнеке булуы көн кебек иде.

    — Гази... Синме бу?

    — Гөлнәзирә... Синме бу? Төштә сөйләшмиләр бит, ник сөйләшәсең?

    — Гази... Бу төш түгел, бу — өн...

    — Өн? Ник алдыйсың мине, Гөлнәзирә?

    — Алдамыйм. Өн бу, өн... Ә без — ир белән хатын...

    — Нишләп мин күрәм соң, алайса?

    — Син?.. Син күрәсеңмени? Ай! — Гөлнәзирә, сискәнеп, шәрә тәнен түшәктә таралып яткан җәймә белән капларга кереште...

    — Нәрсә бу, нинди зәхмәт? Гөлнәзирә?

    — Зәхмәт түгел, тылсым бу, Гази... Бәгърем. Тылсым! Бүген төндә Ходай Тәгалә минем теләгемне ишеткән, ялынып-ялварып укыган догаларымны кабул иткән... Гази, бәгърем!.. Син күрәсең! Күрәсең!.. Күрәсең...

    ...Күзләрем шулай ачылды минем. Баштарак томан аша гына күрә идем. Дөнья яктырганнан-яктыра барды. Көннән-көн, дөресрәге, төннән-төн әйбәтрәк күрә башладым. Һәр сөешү, һәр кавышу миңа якты дөньяның тагын да яктырак бер кисәген бүләк итә барды. Беренче малаебыз туганда мин инде, таяксыз-нисез, аягымны җиргә нык басып йөри ала идем.

    13 февраль, 2003 ел.

  • Ике дус һәм ак бабай хакында кыйсса (Хикәя)
  • Өндәге төш (Новелла)
  • Очрашу (Хикәя)
  • Тәртипсез малай (Хикәя)
  • Ясимә ятимә түгел (Хикәя)
  • Уен (Антихикәя)
  • Кыска хикәяләр (Цикл)
  • Илаһи көн (Тарихи хикәя)
  • Төнге кош (Хикәя)
  • «Педагог» (Хикәя)
  • Хак чишмәсе (Хикәя)
  • Туй котлавы (Хикәя-диалог)
  • Саташу (Хикәя)
  • Битлек (Новелла)
  • Чуар колак (Хикәя)
  • Кубарылу (Хикәя)
  • «Алтылы» (Тормыштан алынган хикәя)
  • Минем янга атлар килде... (Хикәя)
  • Туган көнсез малай (Хикәя)
  • Туй төне (Новелла)
  • Жан сурәте (Хикәя)
  • Сукыр язмыш (Хикәя)
  • Тамга (Хикәя)
  • Күзләр хакында хикәят (Фронтовик хатирәсе)
  • Степан рухына дога (Тормыштан алынган хикәя)
  • Үч хәтере (Хикәя)
  • “Сезгә хатын-кыз кирәкме?” (Хикәя)
  • Юл читендәге авыл (Хикәя)
  • Сынау – сыналу ул... (Хикәя)
  • Пәйгамбәрләр күпме яши? (Хикәя)
  • Кара төн (Кыйсса)
  • Өченче ишек (Хикәя)
  • Карындаш (Хикәя)
  • Йөрәк чире (Хикәя)
  • Кара каз (Әгерҗе ягында ишеткәннәр буенча)
  • Ходай бүләге (Бәян)
  • Дөнья чигендәге очрашу (Хикәя)
  • Күн итек кыйссасы (Хикәя)
  • Яшел тутый (Новелла)
  • Әнизәр (Хикәя)
  • Борылыш (Хикәя)
  • Җир астыннан юллар бар (Хикәя)
  • «Нимес» (Хикәя)
  • Тәкъдиргә юл (Хикәя)
  • Тәкъдирдән узмыш (Новелла)
  • Алдакчы тукран (Балаларга шигырьләр)
  • Күңелем сурәте (Шигырьләр, җырлар)
  • «Сәгадәт» бәхет дигән сүз (Хикәя)
  • Чәчәк сатучы егет (Хикәя)
  • «Похоронка» (Хикәя)
  • Йодрык (Хикәя)
  • Йолдыз (Новелла)
  • Лифтта (Хикәя)
  • Сөйгәнемнең исеме сиринә (Новелла)
  • Җир астындагы язмышлар (Хикәя)
  • Йорт иясе (Хикәя)
  • Гомер боҗрасы (Моңсу хикәя)
  • Кияү киче (Новелла)
  • Төнге күбәләк (Хикәя)
  • Шаһит (Хикәя)
  • Албастылар (хыялый кыйсса)
  • Оча торган кешеләр (бәян)
  • Язмышның туган көне (Повесть)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Бөкре (Бәян)
  • Шартлау (Повесть)
  • Табылдык хатлар (Повесть)
  • Тимерче (Кыйсса)
  • Аллалар кайда яши? (Бәян)
  • Бала хакы (Бәян)
  • Сагышың булса, суга сал (Повесть)
  • Эт елы (Бәян)
  • Соңгы сугыш (Бәян)
  • Әткәйнең сугыш көндәлеге (Повесть-хатирә)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Күрәзә (Повесть)
  • Фәрештә (Повесть)
  • Мөсәллим карт догалары (Хикәя)
  • Гөлләр дә елый (Хикәя)
  • Күңел күзең күрәме? (Хикәя)
  • Артист (Хикәя)
  • 1 нче июнь (Новелла)
  • Авылдаш (Хикәя)
  • Алтын кыйссасы (Хикәя)
  • Бүреләр һәм Иоһанн Себастьян Бах (Хикәя)
  • Балта остасы (Новелла)
  • Бәхет юлда яши (Хикәя)
  • Булат нигә йокламый? (Моңсу хикәя)
  • Ана сүзе (Хикәя)
  • Исемең ничек, Гадел? (Повесть)
  • Тозлы яңгыр (Гыйбрәтле кыйсса)
  • Хак (Бәян)
  • Әрем исе (Хикәя)
  • Гомер эзләү (Новелла)




  • ← назад   ↑ наверх