• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Галимҗан Гыйльманов

    СТЕПАН РУХЫНА ДОГА

    (Тормыштан алынган хикәя)

    * * *

    Мин Валера Ендиряков белән университетта укыганда таныштым. Без ике ел бер бүлмәдә тордык. Чуаш милләтеннән булса да, ул күбрәк татарлар белән аралаша, татар телен үз теле кебек яхшы белә иде.

    Бервакыт, җәйге ялга чыккач, Валера мине үзләренә — Чуашстанга чакырды. Күңелемнең яңа очрашулар, яңа тәэсирләр сорап, ымсынып торган чагы иде, мин шундук риза булдым.

    Таң тишеге белән вокзалга төшеп, электиричкага утырып та киттек. Үзем барам, үзем уйланам: “Нишләп бетәрмен инде мин бу чуашлар арасында? Аларның диннәре дә, деннәре дә башка ласа. Чукыналар бит алар... Сихер белән дә шөгыльләнәләр, ди, бигрәк тә ир-егетләрне ялгыштыралар, бозалар, ди... Ай-һай, мин әйтәм, юньлегәме бу?”

    Юкка курыкканмын. Чуаш илендә ике авылның берсе татар авылы булып чыкты. Электричкадан төшкәч тә безне бер машина үзенә алды. Мостафа абзый, үзенең матур, купшы мишәр теле белән, юл буенча, шул төбәктәге авыллар хакында сөйләп барды. Татар авылларының үткәнен дә, чуаш авылларының тарихын да ул яхшы белә икән.

    * * *

    Мин ул авылга килеп кергәндә үк ниндидер сихри, илаһи халәт кичердем.

    Моңа кадәр күзгә чалынган авылларга кино караган кебек кенә карап бардым, ахры. Бу юлы бөтенләй башка тойгы, башка халәт. Ниндидер ямьле, нурлы җир бу. Иманлы җир. Шулай да, күңелдә сорау бар әле: татар авылымы, чуашныкымы? Күңелем татар ягында булса да, бик ышанып бетә алмыйм; бу якта чуашлар да үзләренең изге диннәре, иманнары белән яшиләрдер бит?

    Сөенечемнең чиге-чамасы булмады: татар авылы икән. Мин моны күк катына китеп сыенган айлы мәчет манарасын күрүгә үк аңлап алдым.

    Мостафа абзый тагын җанланып китте. Моңа кадәр аның һәр сүзен хуплап, җөпләп барган Валера гына басылып, сагышланып калгандай булды. Сораштырырга кыймадым, аның үз авылына да ерак калмаган иде шул. Әти-әнисе, туганнары белән очрашу минутларын тоеп моңсуланадыр. Гел шулай була бит: туган җиреңә якынайган саен, күңелләрне, шатлыклы, сөенечле хисләрдән бигрәк, күбрәк сагышлы, моңсулы тойгылар биләп ала...

    Мәчет бик иске икән. Хәтта борынгы. Хәтта изге... Соңгы “үзгәртеп корулар”дан соң төзелгән мәчетләр кебек, ясалма, купшы түгел. Чын. Манарасы да, ничектер, күккә омтылышлы, ае да — Һилал ай... Ниндидер серле, сихри дулкынланыш, нурланыш биреп, күңелне җылытып тора.

    Мостафа-шофер да мәчеткә төбәп килгән икән. Менә ул үзенең иске “Москвич”ын шыгыр-шыгыр китереп, як-ягы яшел чирәм белән түшәлгән, эре-эре бүрәнәләрдән өелгән мәһабәт мәчет каршында туктап калды. Мин сораганны көтеп тормады, әйтеп куйды:

    — Без монда гел туктыйбыз. Шундый йола. Степан дәдәйгә дога кылып чыгабыз.

    Мин сорашыр өчен авызымны ачканчы, Мостафа абзый, машинасыннан төшеп, җыйнак кына җибәрелгән сакал-мыекларын сыйпый-сыйпый, мәчеткә керергә әзерләнә башлады.

    Безгә Валера да иярде. Шуңа игътибар иттем: аның йөзендә бер бөртек тә аптырау галәмәте юк. Көн саен мәчеткә кереп йөри диярсең...

    Берни аңламасам да, ниндидер таныш түгел серле-сихри көчкә буйсынып, тау кебек мәчетнең киң ишекләренә барып кердем. Мостафа абзый кем беләндер күрешеп тора иде. Валера да ике учын сузып күреште. Мин дә...

    Түгәрәк сакаллы ап-ак карт безне эчке бүлмәгә алып кереп китте. Анда егермеләп кеше өйлә намазына тезләнешеп утырганнар иде. Без дә чүктек, дөнья гаменнән арынып, илаһи халәткә керергә җыендык. Ләкин дөньялыктан тиз генә китеп котылып булмады әле. Имам урынына баскан хәзрәт ниндидер Степан Ендирәк улы рухына дога укый башлады, шулай ук аның нәсел-нәсәбенә, улларына-оныкларына да Коръән теле белән изге теләкләр теләде.

    Гаҗәпләнүемнең чиге-чамасы юк иде. Урамга чыгып, машинага утырганчы теге серле Степан хакында сорашмыйча чак түздем.

    Минем бу соравым Мостафа абзыйга, аңа гына түгел, Валера дустыма да бик сәер тоелды, ахры, алар ялт кына бер-берсенә карашып алдылар, аннары, беренче тапкыр күргән кебек: “Шуны да белмисеңмени?” дигән караш белән миңа төбәлделәр.

    * * *

    Мостафа абзыйның сөйләгәннәреннән мин шуны аңладым. Элек-электән бу авылда татарлар белән янәшә чуашлар яшәгән. Алар азрак булганнар, әмма татарча яхшы сөйләшкәннәр, татарларның диннәрен дә, йолаларын да хөрмәт иткәннәр, үз диннәрен дә рәнҗетергә ирек бирмәгәннәр.

    Утызынчы елларда мәчет манараларын кисү башлангач, авылның большевик татарлары районнан килгән вәкил күз алдында үз мәчетләренең манарасын кисеп төшермәкче булалар. Менә алар, аркан юнәтеп, балта-пычкы асып, өскә үрмәләргә җыеналар. Урамда җыелган халык, татары-чуашы бергә, башларын чайкый-чайкый, бер шатланып, бер шомланып, шушы гайре табигый хәлне күзәтә. Ул арада мәчет каршындагы мәйданчыкта митинг башланып китә. Районнан килгән вәкил:

    — Дин — әфьюн ул. Эшче-крестьяннарның аңын томалап торучы хорафат, — дип, Маркстан, Лениннан, Сталиннан саллы-саллы сүзләр китереп сөйли. Аны хуплап тагын берничә активист чыгыш ясый.

    Бервакыт, сүзгә катышмыйча, үз динегез, үзегез карагыз дигәндәй, тыныч кына читтәрәк басып торган чуаш төркеменнән Степан чыга. Татарлар бу көтелмәгән хәлдән берара гөрләшеп, шаулашып алалар, хәтта Степанга таба дәррәү кузгалышып та куялар. Ничек инде ул чуаш башы белән татар-мөселман диненә каршы чыксын?! Үз динен белсен әнә!

    Авылның хөрмәтле кешеләреннән исәпләнеп йөргән көтүче Степан исә сүзен ерактан йөртеп тормый, бераз мишәрчәләтеп әйтә дә сала:

    — Мәчет манарасын кисәргә кәрәк тегел. Күпме турган, әле дә турыр. Перни дә пулмас.

    Мәчет алдын үлем тынлыгы баса. Районнан килгән вәкил, агарынып-күгәренеп, бер Степанга, бер активистларга карый... Партияле татарлар болай да чак басып торалар, “бетүебез шушы икән”, дип уйлыйлар.

    — Юк, мин Ленинга да, Сталинга да против тегел, — дип сүзен дәвам итә Степан. — Мин мәцет манарасын кисүгә генә против. Һәркем пелә — пазардан кайтканда әллә ницә цакрымнан күренә башлый ул. Кайтулары рәхәт. Цакырып кайтарган кебек, көц биргән кебек пула. Шол кемеш айга карап бик скоро кайтып етәбез. Аннары, бөтен тирә-як урман-яланнардан күренеп тора бу мәцет, — гүмер пуе шуңа карап йерибез... Гөмбәгә, еләккә китеп адашкан кеше пармы? Юк, бу мәцет торганда пулмас та... Кышкы бураннарда да мәцет манарасындагы лампа утына карап табабыз авылны... Бу — нацармы? Мал көтүләребез дә шул кемеш айга карап кайта, шондагы азан тавышына... Юк, кисәргә кәрәк тегел аны, ул авылны үзенә җыеп, саклап тора, пеләсегез килсә... Мин — против...

    Степан уң кулындагы чыбыркысын мәчет түбәсендәге балкып торган көмеш айга табан болгап ала да үз урынына барып баса. Халык, сулыш алырга да куркып, тынып кала. Чөнки белә: шушы минутта нидер булды. Һәм моның очы бер чыгачак. Хәзер Степанны алып китәчәкләр...

    Ләкин халык тикле халык ялгыша. Степанга берни дә булмый. Әллә Ходай тәгалә ихтыяры белән, әллә район вәкиле бөтенләй үк беткән, өметсез кеше булып чыкмый, — ул баскан, урынында таптанып тора-тора да авыл җыелышының резолюциясен язарга куша. “Чуаш Степан Ендирәк улы тәкъдиме белән, авылның иминлеген саклау максатыннан, мәчет манарасын кисми калдырырга” дигән сүзләрне укыганда татарлар арасында сөенечтән елап җибәрүчеләр күп булган, диләр...

    Мостафа абзыйның сөйләгәннәре мине тетрәндерде. Үзем дә сизмәстән:

    — Кайда ул Степан? Әле яшиме? — дип сорадым. Аннары үз соравымнан үзем кыенсынып куйдым: ничек яшәсен ди инде? Яшәсә, хәзер аңа... йөздән артып китәр иде...

    — Юк шул инде ул. — Гаҗәп, минем сорауны Мостафа абзый җитди кабул иткән. — Үлгән ул. Янып үлгән. Татар большевиклары мәчет манарасы өчен кичерә алмаганнар аны. Өенә ут төрткәннәр... Тыштан ишеген терәп куйганнар... Бүтән чуашларны да куганнар, яшәргә ирек бирмәгәннәр. Шул... Калганын үзең дә беләсең: хәзер көн саен бу мәчеттә Степан-чуаш рухына дога укыла...

    * * *

    Чуваш ягына ни өчен кайтканымны мин шунда гына аңладым. Шушы гыйбрәтле тарихны ишетергә кайтканмын икән. Минем акылым өчен, күңелем өчен, яшәвем өчен кирәк булган икән. Шулай ук мәгънәм, иманым өчен дә шушы тарих җитмәгән булган. Хәзер ул бар. Миңа хәзер яшәү, дөнья белән аралашу, инсаннарны аңлау җиңелрәк булачак.

    Мин, рәхмәт әйтергә уйлап, Валера дустым ягына борылдым. Ләкин дәшми калдым. Чөнки ул бик моңсу, хәтта сагышлы иде бу мәлдә.

    Аның үз авылы да ерак түгел икән. Степан-чуашлар җиреннән өч авыл аша гына. Тик нигә һаман моңсу-ямансу соң әле ул?

    Үз авылларына керер алдыннан Валера машинаны туктатырга кушты. Дустым, төшеп, якындагы агачлык ягына китеп баргач, Мостафа абзый барысын да аңлатып бирде.

    — Каберлек анда... Степанның кабере дә шунда. Аның кара янып беткән гәүдә-сөякләрен шушында алып кайтып күмгәннәр, ә якыннарына, җир бүлеп, йорт салып биргәннәр...

    Минем күңелем нидер сизенеп җилкенә башлаган иде инде. Һәм мин баядан бирле җан түрендә кадерләп йөрткән серне ачыкларга булдым.

    — Кем соң ул — Валера?

    — Валера ул, туганым, әнә шул изге Степанның оныгы була...

    20 апрель, 2005 ел

  • Ике дус һәм ак бабай хакында кыйсса (Хикәя)
  • Өндәге төш (Новелла)
  • Очрашу (Хикәя)
  • Тәртипсез малай (Хикәя)
  • Ясимә ятимә түгел (Хикәя)
  • Уен (Антихикәя)
  • Кыска хикәяләр (Цикл)
  • Илаһи көн (Тарихи хикәя)
  • Төнге кош (Хикәя)
  • «Педагог» (Хикәя)
  • Хак чишмәсе (Хикәя)
  • Туй котлавы (Хикәя-диалог)
  • Саташу (Хикәя)
  • Битлек (Новелла)
  • Чуар колак (Хикәя)
  • Кубарылу (Хикәя)
  • «Алтылы» (Тормыштан алынган хикәя)
  • Минем янга атлар килде... (Хикәя)
  • Туган көнсез малай (Хикәя)
  • Туй төне (Новелла)
  • Жан сурәте (Хикәя)
  • Сукыр язмыш (Хикәя)
  • Тамга (Хикәя)
  • Күзләр хакында хикәят (Фронтовик хатирәсе)
  • Степан рухына дога (Тормыштан алынган хикәя)
  • Үч хәтере (Хикәя)
  • “Сезгә хатын-кыз кирәкме?” (Хикәя)
  • Юл читендәге авыл (Хикәя)
  • Сынау – сыналу ул... (Хикәя)
  • Пәйгамбәрләр күпме яши? (Хикәя)
  • Кара төн (Кыйсса)
  • Өченче ишек (Хикәя)
  • Карындаш (Хикәя)
  • Йөрәк чире (Хикәя)
  • Кара каз (Әгерҗе ягында ишеткәннәр буенча)
  • Ходай бүләге (Бәян)
  • Дөнья чигендәге очрашу (Хикәя)
  • Күн итек кыйссасы (Хикәя)
  • Яшел тутый (Новелла)
  • Әнизәр (Хикәя)
  • Борылыш (Хикәя)
  • Җир астыннан юллар бар (Хикәя)
  • «Нимес» (Хикәя)
  • Тәкъдиргә юл (Хикәя)
  • Тәкъдирдән узмыш (Новелла)
  • Алдакчы тукран (Балаларга шигырьләр)
  • Күңелем сурәте (Шигырьләр, җырлар)
  • «Сәгадәт» бәхет дигән сүз (Хикәя)
  • Чәчәк сатучы егет (Хикәя)
  • «Похоронка» (Хикәя)
  • Йодрык (Хикәя)
  • Йолдыз (Новелла)
  • Лифтта (Хикәя)
  • Сөйгәнемнең исеме сиринә (Новелла)
  • Җир астындагы язмышлар (Хикәя)
  • Йорт иясе (Хикәя)
  • Гомер боҗрасы (Моңсу хикәя)
  • Кияү киче (Новелла)
  • Төнге күбәләк (Хикәя)
  • Шаһит (Хикәя)
  • Албастылар (хыялый кыйсса)
  • Оча торган кешеләр (бәян)
  • Язмышның туган көне (Повесть)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Бөкре (Бәян)
  • Шартлау (Повесть)
  • Табылдык хатлар (Повесть)
  • Тимерче (Кыйсса)
  • Аллалар кайда яши? (Бәян)
  • Бала хакы (Бәян)
  • Сагышың булса, суга сал (Повесть)
  • Эт елы (Бәян)
  • Соңгы сугыш (Бәян)
  • Әткәйнең сугыш көндәлеге (Повесть-хатирә)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Күрәзә (Повесть)
  • Фәрештә (Повесть)
  • Мөсәллим карт догалары (Хикәя)
  • Гөлләр дә елый (Хикәя)
  • Күңел күзең күрәме? (Хикәя)
  • Артист (Хикәя)
  • 1 нче июнь (Новелла)
  • Авылдаш (Хикәя)
  • Алтын кыйссасы (Хикәя)
  • Бүреләр һәм Иоһанн Себастьян Бах (Хикәя)
  • Балта остасы (Новелла)
  • Бәхет юлда яши (Хикәя)
  • Булат нигә йокламый? (Моңсу хикәя)
  • Ана сүзе (Хикәя)
  • Исемең ничек, Гадел? (Повесть)
  • Тозлы яңгыр (Гыйбрәтле кыйсса)
  • Хак (Бәян)
  • Әрем исе (Хикәя)
  • Гомер эзләү (Новелла)




  • ← назад   ↑ наверх