• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Галимҗан Гыйльманов

    АЛТЫН КЫЙССАСЫ

    (Хикәя)

    1.

    «Авылга чегәннәр кергән», — дигән хәбәр хатыны Зөһрә теле белән кайтып ирешкәндә Зиннәт ялгызы гына салкын аш ашап утыра иде.

    — Нишлә-ә-әп? Ник җылытмыйсың?

    — Эссе көндә салкын аш үзе бер рәхәт, болай да бара, — дип, Зиннәт елмаебрак аклана башлаган иде, Зөһрәдән тагын эләкте:

    — Болай да сәламәтлегең юк, ашказаныңны әйтер идем инде… Бүген туган кебек яшисең үзең дә…

    — Ярый, хатын, ярый, чәпчемә. Бүтән алай эшләмәм. Бик ашыгам шул. Көннәр әйбәт тора, басуга китешли генә кердем. Комбайным тыкрык буенда калды… Йөгердем…

    Капкадан килеп чыгуга, Зиннәт затлы яулыгыннан кара-тут бөдрәләрен салындырып куйган бер «җен хатыны» белән йөзгә-йөз бәрелеште.

    — Ой, дарагой!.. Дай руку, пагадаю…

    Зиннәт аңын җыеп алганда, теге «җен хатыны» аның кулын тотып өлгергән иде инде.

    — Жизнь у тебя, дарагой, длинная, богатая, семья крепкая, душа спокойная… А это что? Золото! Золотая линия… У тебя под домом золото лежит… Придется выбирать: золото или жизнь… Дарагой, дай червонец. Я тебе сколько золото падарила, денег не жалей…

    Зиннәт, бу «җен хатыны»ннан котылу өчен генә биргән кебек, күптәннән кесәсендә бөгәрләнеп йөргән унлыкны чыгарып тоттырды да, тыкрык чатыннан үрелеп карап торган комбайнына ашыкты, ә теге чегән хатыны күрше Илдарның тимер капкасын шакып калды…

    «Нәрсә ди? Алтын диме? — Зиннәтнең күңеленә төшеп калган серле-сәер уй үзен сиздереп, кузгалып куйды. — Йорт астында, ди бит… Димәк, нигездә… Булмас… Каян килсен аларга алтын? Ялганчы чегән хатыны әйтә дип инде… Ә булса? Чын алтын ятса аларның нигезендә?

    Шунда, әллә каян гына, Зиннәтнең хәтеренә кайчандыр мәрхүм әткәсе сөйләгән сүзләр килеп төште. Шушы йортларын яңартып салганда әйтә торган иде ул: «Безнең нигезгә алтын күмелгән, диләр. Бабаң — хәлле кеше иде: булса булгандыр — алтыны да булгандыр… Менә шушы кече якка туры килә, имеш. Баз казыганда гел бүтән төрле балчык чыга, бәлки, дөрестер дә…»

    Бүген Зиннәтнең эше эш булмады. Уе гел өй нигезендә яткан алтын тирәсендә бөтерелде. Ул әле күрше картның: «Байлык өстендә утырасыз сез, балам, белмисез генә», — дигән үтә дә серле сүзләрен дә исенә төшерде. Соңгы вакытта төшендә мал көтүен еш күрүен дә, ялан буйлап кайтканда сыер тизәкләре җыеп йөрүен дә шушы алтын хәзинәгә китереп бәйләде Зиннәт.

    Кыскасы, тәмам тынычлыгын җуйды ул. Кичен дә уйчан иде. Шуңа күрә дә Зөһрәсе адым саен:

    — Нәрсә булды сиңа, мәрткә киткән кебек йөрисең? Әллә эшеңдә берәр күңелсезлек бармы? Авырмыйсыңдыр бит? Ашказаның ничек? — дип сорап, бимазалап торды.

    2.

    Алтын гамендә бер атна үтте. Зиннәт тәмам ябыкты, кешелектән чыга язды. Зөһрә аптырап бетте: иренең тагын авыру өянәге кузгалдымы? Эш, эш дип, сер бирмичә генә йөриме? Тагын ниндидер кайгысы бармы? Әллә?.. Әллә күңелен берәр чәчбикә кузгатып җибәрдеме?

    Хатынының пошаманга калуын күреп, Зиннәт көннәрдән бер көнне Зөһрәгә күңелен ачты, өй астында яткан алтын хакында әйтте. Тегесе кычкырып көлде генә. Җилбәзәгрәк шул ул. Зиннәтнең моңа җен ачуы чыкса да, дәшмәде, күңеленнән ныклы бер карар беркетеп, келәткә чыгып китте. Шалтыр-шолтыр килеп, ишегалдында озак йөрде. Бераздан бер кочак корал күтәреп керде, көрәк, лом, кәйлә ише әйберләрне, берәм-берәм, почмакка сөяп куйды. Аннары, кояшта янган, туфрак төсенә кереп бетә язган йөзен сыпырып алды да:

    — Иртәгә казый башлыйм, — диде.

    — Нәрсә-ә? — Кечкенә Булатларын юындырып торучы Зөһрә баштарак берни дә аңламады. — Нәрсә казыйсың? Бәрәңгегә иртәрәк бит әле…

    — Өй астын казый башлыйм, күпме әйтергә була инде… Алтын бар анда, алтын!

    Бу юлы Зөһрә көлмәде. Хәл көлүдән узган иде инде. Ничек көлсен — ире тәмам акылын җуеп ята ласа! Алтын шаукымы, алтын җене кагылган аңа! Теге чегән хатынының каһәрле эше генә бу! Шуның сихере!..

    Зөһрә ирен юмалап та, ачуланып та, оялтып та карады, әмма Зиннәт үзенең уйлаган ниятеннән кире кайтмады, иртән иртүк торып, эшкә кузгалганчы, кече яктагы идән такталарын куптарып ташлады, очлы башлы үткен көрәген нигез туфрагына батырды…

    Бу хәл кичке якта да кабатланды, иртәгесен дә, аннан соң да…

    Зиннәт күзгә күренеп үзгәрде. Шушы берничә көндә аның күзләре эчкә батып керде. Җаны да әллә нинди ерак чоңгылларына төшеп китте. Ул үз күңеленә кереп бикләнде. Күзләрендәге очкын гына, йөрәк түрендә уйнаган хыял аҗаганнары балкышыннан хәбәр булып, фани дөнья тормышына, җир мәшәкатьләренә ишарә биреп торалар иде.

    Зөһрә нишләргә дә белмәде. Тормышларының рәте китеп баруын бик тиз тоеп алды ул. Өй эчен туфрак тузаны басты, бакчага балчык ташый-ташый эчләре төшә язды, баштарак мич кыйшайды, аннары чолан астындагы ниргә җимерелеп төште… Яшәрлек калмагач, Зөһрә Булатны күрше авылдагы аналарына илтеп куйды, үзе дә, Зиннәт акылына килмәсме дип, берничә мәртәбә туган авылына кайтып яшәп килде…

    Алар хәзер аз сөйләшәләр. Иртән торып капкалап алалар да, бераз балчыкта казынгач, эшкә йөгерәләр, кич тагын шул ук алтын гаме, шул ук баз… Төнгә чаклы казыйлар…

    Зиннәт, чокый торгач, ике кеше буе җир казыды инде. Бер урында казып төшкәч, кулын селтәп икенче җирдән тотынды… Шулай өйнең дүрт почмагына дүрт кое казып куйды ул. Казыган җирне такталар, терәүләр белән ныгытты, өй бурасы астына да чатлы-ботлы баганалар утыртып чыкты…

    Бер әйбер дә табылмады, дип әйтү дөрес булмас, борынгырак чынаяк ватыклары, күгәреп беткән пычак сыныгы, төсен югалткан төймә борчагы, тагын әллә нәрсәләр чыкты. Берәр әйбер кулына тигән саен Зиннәт үзенчә сөенеп, тел шартлатып куя, әмма әлегә күңелен бушатып җибәрми, бөтен шатлыгын-сөенечен киләчәккә калдырып, тынчу базда казына…

    Ниһаять, чыкты! Алтын чыкты. Әллә ни мактанырлык түгел түгелен: кашсыз йөзек! Алтын да түгел — көмеш! Шул җитә калды. Зиннәт тәмам акылдан шашты. Ул хәзер көне-төне җир казый. Эшен дә ташлады. Бу гына нәрсә? Иң хәтәре: әлеге табылдык йөзек бөтен авылны исәнгерәтеп җибәрде.

    Ул хәбәрне Зөһрә алып кайтты. Кайтты да, ишек тупсасына утырып, кычкырып елап җибәрде.

    — Зиннәт, нишлисең син? Кеше көлкесенә калып беттек бит инде!.. Әнә, түбән очтагы Фәрит тә базын казый башлаган, абзаң Хәлим дә, күрше Илдар да, классташың Илшат та, колхоздагы эшләрен ташлап, алтын эзләргә керешкәннәр…

    — Минем аларда эшем юк, үз алтыным үземә бик җиткән. Башкалар үзләрен үзләре карасыннар. Мин беркемгә дә катнашмыйм…

    — Тапмасалар…

    — Табачаклар, барыбер табачаклар. Мин әйтте диярсең…

    — Каян беләсең соң син?

    — Сизәм мин моны, тоям, аңлыйсыңмы? Әллә кай җирем белән тоям! Фәрештәм әйтеп тора!

    — Кит, җүләр! Нәрсә сөйлисең син?! Фәрештәнең алтынга ни катнашы бар? Җенеңдер ул?! Шайтаныңдыр…

    3.

    «Зиннәт алтын тапкан», дигән хәбәр, чынлап та, Байлар авылын аякка бастырды. Кемдер көлде, кемдер, көнләшеп, эчтән янды, көйде, ә кемдер, бөтен эшен ташлап, үзе дә йорт нигезен казырга кереште. Бу аңлашыла да. Элек-электән Байлар авылында халык бай яшәгән. Әнә бит исеме үк шул хакта әйтеп тора. Ике йортның берсенә «алтын шаукымы» тими калмагандыр. Моны ишегалдындагы балчык өемнәреннән дә чамаларга була. Урып-җыюның иң кызган бер чорында авылда эш тукталды. Колхоз рәисе тыз-быз чапты, халыкны кабат иманына, дөресрәге, басуларына кайтарырга тырышты, әмма барыбер әллә ни майтара алмады. Алтын балкышыннан авыл тәмам сукраеп, чукракланып беткән иде инде.

    Шулай да, Зөһрәнең күзләре дөресрәк күрә иде, дөресрәк тоя, аңлый иде. Бәлки, бу «сары шаукым»га беренче булып ияреп киткән кешенең хатыны булгангадыр? Бәлки… аңа алтын кирәкмидер? Кирәк, ник кирәк булмасын? Ул да адәм баласы, аның да матур тормышта, бай тормышта яшисе килә. Яңа йорт җиткерерләр иде, машина юнәтерләр, иде… Иң элек Зиннәтнең авыруларын дәвалый торган санаторийгә путевка алырлар, өс-башларын карарлар иде… Тагын… Тагын… Мәрхүмә аналарының каберләренә чардуган куйдырырлар иде… Тик… Зөһрә барыбер дә алтынга риза түгел. Чөнки… Чөнки алтын ласа ул. Алтын! Шайтан коткысы! Ак бабай шулай ди иде бит. Туктале-туктале, Ак бабайлары бар бит аларның. Шуңа барып караса? Ул, килеп, Зиннәтне акылга утырта алмас микән? Мәчеттә имам-хәзрәт тә бит әле ул. Дога иясе…

    Зөһрә, бер буш арада, авылда Ак бабай буларак телгә кергән Кирам карт яшәгән югары очка йөгерде. Күңелендә туып алган өмет чаткысы аңа күзгә күренми торган канатлар куйган иде. «Менә бит ул, — дип уйлады ул, — Ходай үзе ярдәмен биреп тора, Ак бабайны да ул биргәндер әле? Изге дога ярдәме белән Зиннәтне акылына кайтарсак, башкалар да үз исләренә килерләр иде…»

    Кирам картның яшел капкасын киереп ачып җибәрү белән, Зөһрә артына авып китә язды. Телсез генә түгел, буынсыз-сансыз калды… Буыныңнан да, телеңнән дә, хәтта акылыңнан, җаныңнан язарлык күренеш иде шул: хәзрәтнең ишегалдында, хәл алырга гына җиргә яткан әзмәвер албасты кебек, өр-яңа балчык өеме чекерәеп карап тора иде!

    Зөһрә ничек кире чыгып йөгерүен дә, ничек кайтып җитүен, ничек өйгә кереп, йотам-йотам дип торган дәһшәтле базга төшүен дә, ишегалдына чыгып киткән Зиннәтнең көрәген алып, ярсып казый башлавын да аңышмады. Ул моны кемдер кушып, этеп-төртеп, яисә кулыннан тотып эшләткән кебек кенә эшләде. Ул, хәтта, үзе дә түгел, Зөһрә үзе Кирам карт капкасы төбендә басып калган, ә монда аның шәүләсе генә, ымы-ишарәсе, рухы-җаны гына…

    Үзе казый, үзе елый Зөһрә. Юк, йөзе елмая, күзләре генә елый. Күңеле, җаны елый. Зар елый. Зар… Бәй, баксаң «зар» дигән сүз, шул ук Коръән иңгән телдә «алтын» дигәнне белдерә ләса. Зөһрә менә шул «алтын» белән, «зар» белән елый… Ул, хәтта баштарак тоймады да: аның көрәк очы күптән инде бер каты әйберне чүки: «тек-тек», «тек-тек»… Балчык арасыннан ялтырап, балкып берничә алтын алка, беләзек шуышып килеп чыккач кына дертләп айнып китте ул. Тышта агач терәү юнәтеп йөргән Зиннәткә үрелеп кычкырмакчы булды. Тавышы чыкмады. Тамагына килеп тыгылган төерне йотып җибәрә алмагач, Зөһрә тагын табылдык хәзинә өстенә капланды, җан ачуы, юк, җен ачуы белән ярсып казырга кереште.

    Ләкин вакытында кирәкле урынга куеласы терәү куелмый калган иде шул.

    Зөһрә бер-ике селтәнүгә, салкын бөркеп торган балчык стена соңгы мәртәбә калтыранып куйды да, җәһәннәм тавышлары чыгарып, аһылдап ишелеп төште, аңа ияреп, нигез ташлары, идән ниргәләре кузгалды, иң ахырдан, нишләтәсез инде мине, ничә ел тордым, тагын торыр идем әле, дигән кебек, шыгыр-шыгыр килеп, олы бөтен өй бер якка янтая башлады… Зөһрә, үз өстенә капланган бу афәтне тотып калырга телгәндәй, көрәген өскә күтәрде. Әмма… тотып кала алмады…

    Кулындагы юан агачны бер якка атып, ярым җимерек өй эченә килеп кергән Зиннәт хәләл хатынының каяндыр җир төпкеленнән тонык кына ишетелгән иңрәүле тавышын ишетеп, акылыннан язды…

    — Алтын! Алты-ы-ын…

    16 август, 2003 ел.

  • Ике дус һәм ак бабай хакында кыйсса (Хикәя)
  • Өндәге төш (Новелла)
  • Очрашу (Хикәя)
  • Тәртипсез малай (Хикәя)
  • Ясимә ятимә түгел (Хикәя)
  • Уен (Антихикәя)
  • Кыска хикәяләр (Цикл)
  • Илаһи көн (Тарихи хикәя)
  • Төнге кош (Хикәя)
  • «Педагог» (Хикәя)
  • Хак чишмәсе (Хикәя)
  • Туй котлавы (Хикәя-диалог)
  • Саташу (Хикәя)
  • Битлек (Новелла)
  • Чуар колак (Хикәя)
  • Кубарылу (Хикәя)
  • «Алтылы» (Тормыштан алынган хикәя)
  • Минем янга атлар килде... (Хикәя)
  • Туган көнсез малай (Хикәя)
  • Туй төне (Новелла)
  • Жан сурәте (Хикәя)
  • Сукыр язмыш (Хикәя)
  • Тамга (Хикәя)
  • Күзләр хакында хикәят (Фронтовик хатирәсе)
  • Степан рухына дога (Тормыштан алынган хикәя)
  • Үч хәтере (Хикәя)
  • “Сезгә хатын-кыз кирәкме?” (Хикәя)
  • Юл читендәге авыл (Хикәя)
  • Сынау – сыналу ул... (Хикәя)
  • Пәйгамбәрләр күпме яши? (Хикәя)
  • Кара төн (Кыйсса)
  • Өченче ишек (Хикәя)
  • Карындаш (Хикәя)
  • Йөрәк чире (Хикәя)
  • Кара каз (Әгерҗе ягында ишеткәннәр буенча)
  • Ходай бүләге (Бәян)
  • Дөнья чигендәге очрашу (Хикәя)
  • Күн итек кыйссасы (Хикәя)
  • Яшел тутый (Новелла)
  • Әнизәр (Хикәя)
  • Борылыш (Хикәя)
  • Җир астыннан юллар бар (Хикәя)
  • «Нимес» (Хикәя)
  • Тәкъдиргә юл (Хикәя)
  • Тәкъдирдән узмыш (Новелла)
  • Алдакчы тукран (Балаларга шигырьләр)
  • Күңелем сурәте (Шигырьләр, җырлар)
  • «Сәгадәт» бәхет дигән сүз (Хикәя)
  • Чәчәк сатучы егет (Хикәя)
  • «Похоронка» (Хикәя)
  • Йодрык (Хикәя)
  • Йолдыз (Новелла)
  • Лифтта (Хикәя)
  • Сөйгәнемнең исеме сиринә (Новелла)
  • Җир астындагы язмышлар (Хикәя)
  • Йорт иясе (Хикәя)
  • Гомер боҗрасы (Моңсу хикәя)
  • Кияү киче (Новелла)
  • Төнге күбәләк (Хикәя)
  • Шаһит (Хикәя)
  • Албастылар (хыялый кыйсса)
  • Оча торган кешеләр (бәян)
  • Язмышның туган көне (Повесть)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Бөкре (Бәян)
  • Шартлау (Повесть)
  • Табылдык хатлар (Повесть)
  • Тимерче (Кыйсса)
  • Аллалар кайда яши? (Бәян)
  • Бала хакы (Бәян)
  • Сагышың булса, суга сал (Повесть)
  • Эт елы (Бәян)
  • Соңгы сугыш (Бәян)
  • Әткәйнең сугыш көндәлеге (Повесть-хатирә)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Күрәзә (Повесть)
  • Фәрештә (Повесть)
  • Мөсәллим карт догалары (Хикәя)
  • Гөлләр дә елый (Хикәя)
  • Күңел күзең күрәме? (Хикәя)
  • Артист (Хикәя)
  • 1 нче июнь (Новелла)
  • Авылдаш (Хикәя)
  • Алтын кыйссасы (Хикәя)
  • Бүреләр һәм Иоһанн Себастьян Бах (Хикәя)
  • Балта остасы (Новелла)
  • Бәхет юлда яши (Хикәя)
  • Булат нигә йокламый? (Моңсу хикәя)
  • Ана сүзе (Хикәя)
  • Исемең ничек, Гадел? (Повесть)
  • Тозлы яңгыр (Гыйбрәтле кыйсса)
  • Хак (Бәян)
  • Әрем исе (Хикәя)
  • Гомер эзләү (Новелла)




  • ← назад   ↑ наверх