• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Галимҗан Гыйльманов

    ҖАНБАЛЫК

                Бөтен тереклек Яратучыга табына,

                хәтта судагы балыклар да…

                    Хәдис

    Газиз картка бүген бәхет елмайды — иртә таңнан төшкә кадәр бер балык та тота алмаган иде, кайтырга җыенганда гына, терсәк буе кәрәкә эләкте. Күәш күлендә мондый зур балыкның булганы да юк. Ә Газиз картка эләкте. Менә бит нидә хикмәт! Ялтырап ярга килеп төшкән балыкка карап, бераз аптырап та торды ул. Аптырарлык та шул. Гадәттә, кармакка эләгеп чыккан балык җан-фәрманга кабат суга төшәргә тырыша: бәргәләнә-бәргәләнә ярны кыйный, шулай сикеренә-сикеренә, күл ягын чамалый… Әле бер генә балыкның да суны яр башы белән бутаганы юк, суның исен сизәләр, рухын тоялар диярсең…

    Ә менә Газиз картның балыгы килеп төшкән җиреннән кыймшанмады да, кузгалмый ятты да ятты… Балыкчы карт, иелеп: “Нинди сәер хәл соң бу, нинди сәер җан?” — диеп, балыкны әйләндереп-әйләндереп карый башлады. Тере… Әнә бит саңакларын ничек киереп ача… Авызын бөрештереп куйган. Әллә сөйләшә инде, хәерсез?! Ә күзләре… Күзләре бөтенләй дә кешеләрнеке кебек. Кеше күзе башка җан ияләреннән аерыла бит ул. Ныклабрак игътибар итсәң, кеше күзеннән җан карап тора. Рух. Ул рух ниндиме? Төрле чакта төрлечә күренә ул. Әмма бер нәрсә аермачык чагыла кеше күзләрендә — моң, сагыш… Ниндидер авыр, газаплы тойгы. Хәтта кайгы… Кеше күзендә һәрвакыт борчу була, гамь була. Газиз карт тоткан балык күзләрендә дә кешедә генә була торган сагыш һәм гамь бар иде…

    Карт, үз күңеленең иң тирән чоңгылларына төшеп, бу галәмәт күренешнең серле хасиятләрен ачыклап тормады, Ходай мәрхәмәте белән эләккән балыкны сулы чиләӘгенә салып, кармакларына яңа җим эләргә тотынды. “Тукта инде, балык эләгә башлады бит, тагын бераз гына утырыйм”, — дип, ул кайту ниятеннән баш тартты, күңелен, уйларын тагын Күәш күленең салмак дулкынланышына көйләде…

    Ләкин, кармагын суга ташлап, аяк астындагы чирәм түмгәккә утыргач та, тиз генә тынычлана алмады карт. “Сәер балык бу… Күзе сәер… Үзе сәер… Ә җаны? Җаны бигрәк тә сәер…”

    Чынлап та, гомер буе балыкка йөреп, Күәштә мондый балыкның күренгәне юк иде бугай. Берәү күрсә: “Кит аннан, бу кадәр зур кәрәкә буламыни?!” — диячәк. Ышанмаячак. Күрсә дә ышанмаячак. Бездә бит кеше шулай: күргәненә ышанмый. Күрмәгән әйберенә ышана… Шулай да бик сәер булды әле бу, ай-һай сәер…

    Гомумән, бүген көне дә сәер… Төне дә сәер булды. Төше дә… Әнә шул төш булмаса, балык артыннан хәер эстәп йөрмәс тә иде. Соңгы елда авырулардан мантый алмады ул. Әле тегесе, әле монысы чабуыннан тартып түшәккә ега… Төннәр буе сызланып чыккан чаклары күп булды. Кайчакта кайсы җире авыртканын да белми кала. ФронтӘтагы кебек. Якында гына бомба шартлый. Җир, кубарылып, баштанаяк күмеп ташлый. Бөтен тән сызлый, ә бер җирендә яра-җәрәхәт юк…

    Төше чынлап та сәер иде. Балыклар турында иде. Дөресрәге, ул үзе балык иде. Имеш, ул су астында… Рәхәтләнеп йөзеп йөри! Башка балыклар белән уйнап ала… Менә бервакыт өстән җим төште. Дөресе: җим кидертелгән кармак төште. Газиз шундук уйлап алды: “Ә, шулаймы әле? Беләм мин сезнең халыкны! Эләктермәкче буласыз… Тоттырды ди абзагыз…” Шулай диде дә, әй лә, балыклар сөйләшә димени, шулай уйлады да теге кармакка бер каткан тамыр кисәге эләктереп җибәрде… Җимле кармак тагын төште, су төбендә чүп-чар беткәнмени — Газиз аңа тагын үлән кисәге такты…

    Шулай шактый вакыт азаплады ул өстәге балыкчыны. Бервакыт кармак төшмәс булды. Аның каравы якында гына ниндидер балкыш барлыкка килде. Йолдыз! Кояш! Кечкенә генә кояш. Су астында да кояш булыр икән! Балык — Газиз, үзе дә сизмәстән, шул кояшка таба йөзеп китте. Бик матур иде шул, якты иде, нурлы иде, серле иде бу балкыш…

    Шулай харап булды ул. Аны җемелдәвек лампа белән бергә су өстенә сөзеп чыгардылар. Балыкчыны шундук танып алды. Бу зат — ул үзе иде…

    Ничек уянганын да хәтерләми. Тыны, сулышы кысылды бугай. Шулай булмыйни… Кайсы балыкның җир һавасын сулап яшәгәне бар соң?!

    Нәрсә бу? Нинди фал? Бик озак уйланып ятты Газиз. Җаны тәненнән аерылган кебек булды. Әллә үләме? СоңӘгы сәгате сугып ятамы? Алай дисәң, соңгы вакытта әле әйбәтләнеп киткән иде ләса… Әллә?.. Кайчан да булса кубарылып, очып киткән җаны кабат тәненә кайтырга маташамы? Ни генә булмасын, бик серле һәм мәгънәле төш бу. Серле һәм мәгънәле фал…

    Газиз карт быел беренче мәртәбә балыкка барырга булды. Нәрсәдер ачыкланыр кебек иде аңа бу баруында. Һәм менә ул — әкияттән, төштән килеп кергән балык… Сәер һәм серле фал… Ләкин ул картның зиһенен бөтенләй саташтырып, бутап ташлады…

    Тын гына йокымсырап яткан тымызык су өсте үзе дә әкияттән иңгән бер күренешне хәтерләтә иде.

    Шушы күл буенда үсте Газиз. Шушында туды. Шушында үлде… Кабат туды…

    Болай булган. Җәйнең бер матур көнендә әле тәпи дә йөрмәгән Газизне, бала арбасына утыртып, күл яры буенда калдырганнар. Гаилә кешеләренең олысы-кечесе якындагы чирәмлектә “тирес сугып”, кышка ягулык хәстәрләп йөри икән. Шул вакыт күл өстендә бер балык сикереп уйный башлаган. Бу могҗизаи хәлне өлкәннәр дә искә алганнар. Искә алмаслыкмыни — су йөзлегендә очып-очып уйный, ди, бу балык, Газиз яткан арбадан ерак та түгел, ди. Хәтта арба көймәсендәге баланы үрелеп карарга теләгән кебек кылана, ди…

    Газиз дә аны шундук күреп ала. Бала булса да, ул да кеше бит. Күзләре бар, зиһене бар дигәндәй… Үзенчә сөйләнә-сөйләнә, нәни генә кулларын алга сузып, су өстендә сикереп уйнап йөргән балыкны тотып алмакчы була. Кая ул тоту!

    Менә шунда сәер хәлләр башлана да инде. Сабый, үрелеп, алга таба омтылган бервакытта, аның арбасы янтаеп китә дә, өлкәннәр исләрен җыеп өлгергәнче, ярдан тәгәрәп төшә дә башлый, бераздан шапылдап суга барып та чума… Газиз арбасы-ние белән су эчендә юк та була. Өлкәннәр килеп җиткәндә, тагын бер мәртәбә күл өстендә күренеп кала әле ул. Аннары инде бөтенләй төпкә төшеп китә…

    Әле бу да ах итәрлек могҗиза түгел. Кеше ышанмаслык могҗиза шунда: Газиз исән кала! Исән калмаса, боларны уйлап та утырмас иде. Әйе-әйе, исән кала. Яр буенда, нишләргә белмичә, тораташ булып катып калган ата-анасының, туганнарының күз алдында, күл төбеннән пылт итеп калкып чыга да, судагы җан иясе кебек, җиңел-җитез хәрәкәтләнеп, ярга таба йөзеп килә башлый. Үзе елмайган кебек, ди, ана сөте имүче балалар телендә мыгырданып, сөйләнеп килә, ди, җитмәсә… Газизне судан тартып чыгаргач та, могҗиза дәвам итә. Бала бата язган урында тагын балык сикергәнен күрәләр. Сикерми дә… Күл өстеннән күтәрелә дә, бераз очып баргач, җитез генә суга чумып, күздән югала. Әйтерсең әле генә су дөньясыннан җир дөньясына күчкән сабый баланы күреп, аның белән саубуллашып калырга тели ул…

    Шушы вакыйгадан соң авылда төрле сүзләр тарала. Имеш, Газизне су төбеннән балык чыгарып куйган. Имеш, Газиздә балык нәсел-нәсәбеннән килүче рух яши. Имеш… Тагын әллә нәрсәләр. “Балык” дигән кушаматы да әнә шул ерак бала чагыннан, шушы сәер, әмма үтә дә мәгънәле вакыйгадан соң беркеп калды аңа. Малайларын да “Балык Газиз малайлары” дип кенә җибәрәләр…

    Фатыйма да күнеккән иде картының бу кушаматына. Аның үзен “Балык Фатыймасы” дип йөртәләр. Газизнең бу исеме җисеменә туры килә тагын… Чөнки гомере буе күл буеннан кайтып кермәде ул. Буш вакыт тию белән, кармакларын күтәрә дә Күәш буена йөгерә. Гел шулай. Җәй дими, кыш дими… Ә үзенең балык итенә исе китми. Чемченеп утыра шунда. Әллә ничек, тамагына үтми балык ите…

    Менә бу тоткан балыгын да Фатыймасына кайтарып бирәчәк ул. Ә Фатыйма балык кына пешерә белә! Газиз үзе бу балыкның итенә кагылмаячак та. Бигрәк тә кешенеке төсле күзләренә караганнан соң…

    Газиз карт авыр уйларының тагын караңгы күңел төпкеленә таеп төшеп баруын тойды. Шундук аларны тын, тыныч күл өстенә күчерде. Ә анда!.. Су өстендә тупыл карларының соңгы бураннары уйный… Ниндидер сихри көн бу… Иң гаҗәбе шул: бүген аның бер җире дә авыртмый. Гүя ул бер ел буе авырып ятмаган да. Тап-таза, сау-сәламәт. Тәне дә, җаны-рухы да… Юк, җаны тынгысыз иде аның. Китек иде. Бәлки әле җан дигәннәре булмагандыр да?.. Җан бит ул кызык әйбер. Аерылып кала да, иясенә тагын кайтып керә. Әллә Газизнең җаны шушы елгада яши микән? Шулайдыр… Әнә бит ул нинди гүзәл — өстенә җәннәт тылсымнары йөгертелгән кебек…

    Шул вакыт Газиз картның хәтеренә кайчандыр әнкәсе әйтә торган сүз килеп төште. “Суга сокланма, су алыр”, — ди торган иде ул. Малай чакларында су буена китеп югала торган вакытлары еш була иде шул. Шулай күл өстенә карап утыра да утыра. Салмак елга агымы аның уйларын җан-бәгыреннән суырып алып китә бара кебек. Су бервакытта да агып бетмәгән кебек, уйлар да кимеми, бәлки, арта гына, көчәя генә бара икән…

    Су астындагы тормыш хакында күп уйлана иде ул. Ниләр бар икән анда? Кемнәр бар? Балыклар да кешеләр кебек тормыш корып яшиләр микән? Аларга рәхәтрәкӘтер — мәктәпкә йөрисе юк бит… Ә бәлки балыкларның үз мәктәпләре бардыр? Үз борчулары, үз шатлыклары… Алар, Газиз су астына караган кебек, җир өстенә карап, гаҗәпләнеп уйлап торалар микән?..

    Шул вакыт ярты чиләкне тутырып яткан кәрәкә балыгы, чәпелдәп, үзенең барлыгын белдереп куйды. Балыкчы картка шул җитә калды, ул, йөзен күтәреп, төшлекне узып баручы кояшка карап алды. Бүтән балык эләкмәсен бик тиз төшенде ул. Эләксә дә монда калмаячак. Чөнки Газиз үз балыгын эләктерде инде…

    2

    Газиз карт арып, талчыгып кайтты. Күптән чыгып йөргәне юк иде шул. Алай гына да түгел. Күңеле, рухы белән арыды ул. Бүген ул үзе яшәми, аның өчен, аның урынына башка берәү яши кебек… Эчкә шик-шөбһә кергәндә шулай була бит. Үз-үзеңне тоймыйсың, уй-фикерләрең тарала, җаның тәнеңнән аерыла…

    Кайтканда исерек Хәйри очрап кына җәфалады җәфалавын… Аракы сорап интектерде. Озын аяклы, озын муенлы бу кешене авылда “Торна Хәйри” дип йөртәләр. Менә шул бәндә Газиз карт артыннан иярде бит… Капка төпләренә җиткәч кенә аерылып калды.

    Фатыйма карчык картына түшәк әзерләде, киемнәрен салырга булышты, яткызып өс-башын япты, аяк очларына вак мендәрләр түшәп, аларны да иске шәле белән төрде. “Җылы аяктан йөри” дигән бер сүзе бар аның. Газиз карт карчыгына каршы килеп тормады, ул нәрсә кушса, шуны эшләде.

    Фатыйма карчык балыклы чиләкне шалтырата-шалтырата мич артына алып кереп китте. Шул чиләк белән бергә Газиз картның күңелен тынгысызлап, әрнетеп торган билгесез борчу да кереп китте, бөтенләй үк юкка чыкмаса да, бераз басылгандай булды.

    Кухня ягында таба чыжылдый башлагач, Газиз карт тагын да ныграк тынычланды. Күзләрен йомып, черем итәргә әзерләнде. Күңелендә, иясез калып, тузгып йөргән уйлары бераз ачуын китереп торса да, ул инде үзен кулга алып өлгергән иде.

    Ләкин йокы шаукымына иләсләнә башлаган Газиз картны мыштыр-мыштыр ишектән кереп килүче Зәйтүнә кортка кабат теге сәер балыклы дөньяга кайтарды.

    — Исән-сау гына торасызмы, күршеләр?.. И-и, сөенгәӘнемне күрсәгез. Газизҗан балыктан кайтып килә бит… Пәрдә читен күтәреп кенә карап тордым шул… Терелгән, мәйтәм, балыкка йөрерлек булгач, чирдән мантыган инде, мәйтәм… Хәлләрең ничек соң, Газизҗан балам?

    Әнә шулай “җан” дип, “бала” дип сөйләшә ул. Бервакыт Газиз карт бу күрше карчыгыннан сорап та караган иде. “Нигә Газизҗан дип сөйләшәсең, минем исемем Газиз генә бит?” — дигән иде. Зәйтүнә кортканың җавабы хакыйкатьнең үзе булып ишетелде: “И-и, бала-а-м, — диде ул, — һәр исемдә җан булырга тиеш, кешенең җан иясе булуы хакында искәртеп тора бу сүз… “Җан” дип бәхилләп, хөрмәтләп тормасаң, ташлап китүе дә бар аның, Газизҗан балам…”

    “Балам” диюе дә кызык. Ул бит Газиз карттан берничә яшькә генә олы. Әмма моның да сере, сәбәбе бар.

    Газизнең әткәсе белән әнкәсе бик иртә гүр иясе булдылар. Яшьли ятим калган малайны туган тиешле күршеләре үзләренә алдылар. Аны шул күршеләренең Зәйтүнә исемле олы кызлары тәрбияләп үстерде. “Балам” дип, гомер буе күз-колак булып торды аңа бу кыз-хатын. Әнә бит бүген дә кереп җиткән. Шундый игелекле җанның янәшәдә генә яшәве нинди рәхәт һәм күңелле…

    Өчәүләп чәй эчтеләр. Дөнья хәлләрен сөйләштеләр. Күрше-күләнне барлап чыктылар. Авыруларны кызгандылар. Мәрхүмнәрне телгә алдылар. Картлар телендә дога кебек йөргән бөтен сүзләр әйтелеп бетте. Инде торып китәм дигәндә генә, Зәйтүнә карчык сорап куйды:

    — Балык эләктеме соң, Газизҗан?

    Газиз карт бу сорауны көтмәгән иде. Каушап, бермәл телсез калып торды. Хәтта, сискәнеп, Зәйтүнә карчыкның күзләренә күтәрелеп карады. “Әллә бүгенге хәлләрне беләме? Җене әйтеп торамы аңа бу хакта?”

    — Эләкте, бик зур балык эләкте…

    — Бер балыкмы?

    — Бер балык, бер балык…

    Сүзгә Фатыйма карчык катнашып китте:

    — Бер булса да, берәгәйле ул, ун кешене туйдырырлык…

    — Бәрәкалла!.. Шундый балык та бармыни безнең Күәштә?

    — Бар икән шул, ахирәт. Берүзе ярты чиләкне тутырып ята, минсиңайтим… Чистартып бетерә торган түгел…

    — Бирсен Ходай… Юлың уңган икән алайса, ГазизӘҗан балам? Гел шулай уңып торсын, тәнеңә ит, җаныңа кот кунсын… Әйдәгез, бер дога кылыйк та, кузгалыйм булмаса…

    Күрше карчыгы чыгып киткәч, бераз тын калып утырдылар. Ниһаять, уйлый башлаган уйларын төйнәп бетереп, Фатыйма карчык сүз башлады:

    — Фәһимнәрдән һаман хәбәр юк бит әле, карт… Ялга кайтабыз дип язганнар иде, җәй үтеп бара, һаман борынламыйлар… Әллә, мәйтәм, почтага барып шылтыратып карарга микән?

    — Кирәкмәс, карчык. Күңелләрен үртәмик. Кайтабыз дигәч кайтырлар. Эш кешеләре бит, эштә ни булмас…

    — Балаларын булса да кайтарсыннар иде. Маратны… Сагынып беттем үзен. Әллә ничә төшкә керде инде. Таза-сау гына булса ярар иде балакаем. Шәһәр төтене иснәп ята бугай… Ә монда… Синең белән балыкка йөрер иде…

    “Нигә әйтте инде ул бу хакта? Ник тагын искә төшерде?” Газиз карт, үртәлеп, карчыгына карап куйды. Аның күңелендә бүгенге сәер хәлләр кабат яңарды. Күз алдында кәрәкә балыгының кешеләрнеке кебек сагышлы карашы чагылып китте… “Газизҗан… Син бит Газиз җан, җанлы Газиз… — ди иде бу караш. — Онытма, синең җаның бар, җаның бар, җаның бар…”

    Газиз карт бу юлы түшәккә башын кую белән йоклап китте. Төш күрмәде. Аның рухы өндәге төшләреннән дә арынган иде шул инде. Мәрт йокысы белән йоклаган картын Фатыйма карчык килеп карап китте, үрелеп, колагын куеп, аның тын-сулышын тыңлап торды. Аннары, аяк очларына гына басып, кабат мич артына кереп китте. Менә берзаман чиләк тоткасы чылтырап төште, шыбырдап су акты, “Әгузү бисмилла…” әйтелде…

    Газиз карт урамнан үтеп баручы көтү тавышына уянды. Шул гомер ятканмы? Карчыгы үзе генә нишли икән анда? Бөтен маллар да кайтты микән? Тамаклары туйганмы?

    Ләкин ишегалдына чыгасы килмәде аның. КүңелендәӘге теге шик-шөбһә тагын башын калкытып өлгергән иде. Тагын нәрсә булды соң? Һаман шул көндезге сәер вакыйгалар борчып-бимазалап торамы? Күңелендә яңарган балачак хатирәләре кузгаттымы аның карт рухын?.. Әллә бүтән берәр сәбәпме? Нәрсә генә булса да, теге сәер балыкка барып тоташа, ахры… Газиз карт моны төгәл белә.

    Үз куллары белән алып кайтып тоттырды бит ул аны карчыгына. Тегесе кыздырып та куйды. Нигә ашыкты инде ул? Нигә алып кайтты? Нигә кире суга җибәрмәде? Шуның белән үзенә борчу китерде. Тоту белән аңлап алды бит ул — гади генә балык түгел бу, җан-балык, ниндидер изге, илаһи фал… Их, соң инде, соң… Балык та юк, җанда тынгылык та юк…

    Фатыйма карчык яңа сауган сөт алып керде. Өстәлдәге чынаякка агызды да чиләген чоланга чыгарып куйды. Аннары табын әзерләргә кереште. Шунда гына түшәктәге картының томрандырып карап яткан күзләренә тап булып, сискәнеп китте.

    — Әстәгъфирулла… Уяндыңмыни, карт? Нишләп болай адәм куркытып ятасың? Берәр җирең авыртамы әллә?

    — Авыртмый да… Авырта да… Күңел тыныч түгел, карчык…

    — Менә хәзер капкалап алырбыз, тамагың туйгач, күңелең дә сөенер, җаның да тынычланыр…

    — Ачуланма, карчык, ул балыкның итен ашый алмыйм мин…

    — Нинди балык итен?

    — Бүген тотып кайткан балыкны әйтәм. Тамакка үтмәячәк ул…

    — И-и, шуның өчен борчылып ятасыңмыни әле? Нигә аны шундук әйтмәдең?.. Пешермәдем мин аны… Тере бит ул… Күзләрен шар ачып, рәхәтләнеп йөзеп йөри… Тере җанны пешерәләр димени?! Олы табакка күчереп, суын алыштырып куйдым әле. Жәл бит… Кеше күзләре белән карап ята, мескенкәем…

    3

    Шулай өчәү яшәп киттеләр алар. Һәр иртәдә, иң беренче эш итеп, икәүләп балыкны барып карыйлар. Баштарак: “Бүген исәнме?” — дип борчылып, шомланып карыйлар иде, тора-бара әлеге борчу, шом юкка чыгып, бала караган ана мәшәкатьләре генә торып калды: “Тамагы ач түгелме? Суын алыштырырга кирәкмиме?”

    Кешегә әйтеп кеше ышанмаслык хәл бит. Яшен яшәӘгән, ашын ашаган ике карт-коры, кешедән качып, олы бөтен балык карап ятсыннар инде. Бала баккан кебек багалар, бөтен хәстәрлеген күрәләр, үзләренә дә күңел юанычы алалар…

    Икенче көнне үк балык яшәгән суга көмеш салдылар. Юктан гына килеп чыкты бу йола. Иртән торгач та кәрәкәле табак ягына килеп басканнар иде инде. Исәнме-юкмы, янәсе. Исән, нәрсә булсын аңа. Әнә салмак кына йөзеп китте. Алтынсу тәңкәләре суда чак-чак кына беленә. Йөзмәсә, суда аны танып алып та булмас иде, мөгаен. Шунысы кызык: йөзә-йөзә дә, көпшәкләндереп, авызын ачып ала.

    — Карале, карт, берәр нәрсә әйтмәкче буламы әллә бу су асты кошы. Әнә бит, безгә карап, иреннәрен бүлтәйтеп тора…

    — Әйтсә дә әйтер, кичәдән бирле бер бөртек ризык капканы юк бит аның. Ашарга сорыйдыр…

    — Ашаттым инде, ашаттым. Кичә кич мин аңа тары ярмасы салдым, икмәк җебетеп бирдем, көрпә сиптем… Юк, карт, бу бүтән әйбер сорый. Әнә бит өзелепләр карап тора…

    — Карчык, “м” хәрефе белән әйтә бу сүзен. Әнә бит урта бер җирдә “м” дип җибәрә…

    — “Тимер” диме әллә?

    — Юк ла, “ө”ләштереп әйтә ул.

    — Алайса, “көмеш” инде.

    — Көмеш! Әйе! Нәкъ шулай ди… Суга көмеш кирәк! Көмеш булса, бозылмый, ди ул. Элек-электән суга көмеш салганнар. Бу да сорый… Карчык, бармы бездә көмеш?

    — Каян булсын бездә андый затлы әйбер. Көмеше дә, алтыны да юк…

    — Теге вакытта сандык төбеннән патша тәңкәләре чыккан иде, хәтерлисеңме? Хәзер кайда алар?

    — Кайда булсын, шунда ук. Әллә шул акчаларны салмакчы буласыңмы?

    — Тагын нәрсәгә ярый соң алар? Менә бит, җан иясе сорый…

    Фатыйма карчык, көмеш тәңкәләр эзләп, чоланга чыгып китте, Газиз карт балык белән сөйләшеп калды.

    — И изге җан иясе, нәрсә кирәк сиңа миннән? Минем гомерем артыннан килмәгәнсеңдер бит? Әллә… гомер бүләк итәр өчен, минем янга Җан-балык булып чыктыңмы? Әйтә генә алмыйсыңмы? Минем җаным балык булып яшиме әллә? Ник дәшмисең? Күзләрең моңлы синең. Күзләрдән җан хәрәкәте күренә, ди иде мәрхүм әтәй. Салкын суда яшәсәң дә, синең күзләрдә җылы нур бар. Мин аны яр буенда ук күрдем. Нәрсә кирәк сиңа миннән, әй, Җанбалык? Нинди язмыш юрап йөрисең син миңа? Зинһарлап сорыйм: мәрхәмәтле бул, миһербанлы бул, игелек кыл, озын гомер телә, бәхет бир… Ишетәсеңме, әй, табигать баласы, минем бу якты дөньяда бер гаебем, бер гөнаһым да юк. Бала чагым ачлыкта узды, яшьлегем тир түгеп үтте, фронтта кан койдым, аннан соң балалар үстердем, Фатыймага бармак белән дә чиертмәдем, кешеләрне рәнҗетмәдем… Бәхиллә мине, озын гомергә бәхилӘлә… Минем яшисем килә, әй, Җанбалык!

    Идәнгә тезләнгән килеш, табактагы балыкка ялварып торучы картын күргәч, ишек катында пәйда булган Фатыйма карчык шундук почмакка посты. Куркуы йөзенә чыккан. “Бер-бер хәл булганмы әллә бу картка? Шайтан шаярганмы, җен алыштырганмы? Нинди балык бу? “Җан” ди бит, “язмыш” ди… ай Аллам!..”

    Фатыйма карчык, авырлык белән булса да, шуңа төшенде. Аларның өенә балык белән бергә ниндидер сер керде, сер генә түгел, сихер, шом керде… Юк, төгәл генә белми ул, бәлки, бәхет үзе кергәндер?

    …Берничә көннән таң белән күршедәге Рөстәм кергән. Көзгә мәктәпкә барасы булса да, “р” хәрефен әйтә алмый ул:

    — Якын бабай, балыкка балабызмы?

    Газиз карт елмаеп җибәрде. Гадәттәгечә шаярта башлады:

    — Кем әле син?

    — Лөстәм…

    — Кем-кем?

    — Л-л-лөстәм!

    — Лөстәм дигән исем була димени?

    — Лөстәм түгел, Лөстәм.

    — Рөстәмме?

    — Әйе… Әйдә балыкка!

    — И бала, бала… Минем балыкка йөрү чорым узды шул. Иң зур балыгымны тоттым инде мин. Күрәсең киләме?

    Рөстәмнең күзләрендә нур балкыды.

    — Күләсем килә…

    Шулай аларның ярдәмчеләре барлыкка килде. Газиз карт башта ук ачыклап куйды:

    — Рөстәм балам, әйдә бу безнең сер булсын. Бу балык хакында беркем дә белергә тиеш түгел. Аңладыңмы?

    — Аңладым. Белкемгә дә әйтмим. Ант итимме?

    — Кирәкми. Мин болай да ышанам. Без бит дуслар. Ә дуслар сүзе үзе ант кебек, шулаймы?

    — Шулай… Тизеләк күлсәт инде, Якын бабай!

    Рөстәм, чынлап та, бик кулай ярдәмче булып чыкты. Балыкка бөтен кирәк-яракны ул ташып торды. Селәүчән казып кертте, елгадан су ташыды, аквариумда үсә торган үләннәр табып китерде. Сүзендә дә тора белә икән — Газиз картларда балык яши башлавын авылда беркем дә белми калды.

    Шулай өчәүләп балыкның суын алыштырып йөргәндә, шәһәрдән Фәһим кайтып төште. Гүзәл исемле киленнәре белән оныклары Марат та аның белән иде. Өйдә балык чистартырга җыеналар дип уйлады булса кирәк, кайтып керү белән, Фәһим кулына пычак тотып килеп җиткән…

    — Каяле, әткәй, үзем тиз генә эшкәртеп бирәм. Балыкка йөри башлагансың икән. Алайса… терелдең?

    Фатыйма малае кулыннан пычакны шундук тартып алды.

    — Пычак белән шаярмыйлар, улым. Сүз белән дә шаярмыйлар. Бу ашый торган балык түгел, яши торган балык. Бездә яши ул…

    — Нәрсә? Нинди балык? Ничек яши?

    — Әйе, анаң дөрес әйтә, Җанбалык ул, гади балык түгел…

    — Әткәй! Әнкәй! Нәрсә булды сезгә? Нинди әкият уйлап таптыгыз тагын?

    — Бер дә әкият түгел, балам. Шул балыкны тотып кайтканнан соң, әткәңнең хәле җиңеләйде, авырулары онытылды, кәефе яхшырды…

    — Ә Җанбалык дигәне нәрсә инде?

    — Шундый исем бирдек без аңа. Җан кебек ул. Кемнеңдер җаны кебек. Күзләре кешенекенә охшаган…

    — Беркемнең дә җаны түгел, минем җан.

    — Әткәй, бәгърем, син үз акылыңдамы?

    Газиз картның соңгы сүзләрен ишектән кереп килүче Гүзәл дә ишетеп калган.

    — Ән-не-кәем!.. Нишләп беттегез сез без юкта? Әткәй?..

    — Барыбыз да үз акылында, балам. Картайгач, үзегез дә аңларсыз әле. Картайган кеше үз җанын кадерли башлый, аның кайда булуын, кемдә булуын ап-ачык тоя башлый… Менә мин дә тойдым җанымны. Ул шушы балыкта. Бик кечкенә чагымда алып калган иде. Теге суга баткан чакны әйтәм… Хәзер әнә кабат алып кайтты…

    Фәһим бүтән сорашып тормады, ярый, үзегез беләсездер инде дигән кебек башын какты да, бакча карау сәбәбе белән, тышка чыгып китте… Рөстәм белән Марат балык белән булашып калдылар.

    Гүзәл Фатыйма карчыкның колагына үрелде:

    — Чынлап сөйлисезме сез боларны?

    — Шаярудан узды инде, кызым. Җан иясе бит ул. Башка бер балык булса, әллә кайчан үләр иде. Бу балык адәми зат кебек, теле генә юк… Бәлки әле теле дә бардыр. Әнә бит ул ничек авызларын ача!.. Без ишетмибез генәдер? Кайчакта кешеләр балыкны түгел бер-берсен дә ишетмиләр хәзер…

    4

    Көз җиткәч, тагын өчәү калдылар. Фәһимнәр шәӘһәрләренә китеп бардылар, Рөстәм мәктәпкә йөри башлады. Ике-өч атнага бер генә кереп чыга. Анда да озак тормый, дәрес хәзерлисе бар дип бераз утыра да йөгереп чыгып китә…

    Соңгы көннәрдә аларга мәңге айнымас Торна Хәйри кереп йөри башлады. Сабантуй көнне уллары кайтуына койган әче балдан өлеш чыгарган иде, шуннан ияләшеп китте, керә дә җитә, керә дә җитә… Менә шул Торна бердәнбер көнне, Газиз карт белән Фатыйма карчык балыклары белән булашып йөргән чакта, өсләренә килеп керде. Баштарак табак тутырып яткан кәрәкәне күреп аптырабрак калса да, бераздан, учларын учка ышкып, картӘлар янына килә дә башлады.

    — Закуска да бар икән монда… Газиз абый, йөз грамм гына салып бир әле, ә?.. Теге балыңның тәме гел тел очында тора…

    Фатыйма карчык аны этә-төртә куып чыгарды чыгаруын. Әмма Торна кушаматлы бу адәм заты шул арада картларның балыгын да, балыклы табак төбендә яткан көмеш тәңкәләрне дә шәйләп, күреп өлгергән иде инде…

    Өч көннән тагын килде ул. Фатыйма карчык — кибеткә, Газиз карт тимерчелеккә киткән чак иде. Алар кайтканда, табактагы балык юкка чыккан, аның белән бергә теге ике көмеш тәңкәдән дә җилләр искән…

    Баштарак балыкның юклыгын искәрмәделәр дә. Һәркем үз эше белән мәшгуль булды: Фатыйма карчык он иләргә кереште, Газиз карт чыбыркыга тегәрҗеп үрә башлады. Ләкин бик тиз арыды. Хәле бетте. Тыны кысылды, йөрәге җилкенде. Соңгы вакытларда мондый хәлнең булганы юк иде бит. Әллә тагын башланамы бу каһәр төшкере авыру?!

    Газиз карт, көч-хәл белән генә олы якка кереп, тәрәзә янына килде. Урамда сибәли башлаган яңгыр аның күңелен тынычландыра алмады, киресенчә, ниндидер билгесез шом гына өстәде. Әллә шушы яңгырлар аның хәлен аламы? Юктыр, ничә көн еламсырап тора бит инде дөньясы, нишләп бүген генә биреште соң ул, алайса?

    Өс-башын да салып тормыйча, түшәк-мендәрләр өстенә янтайган картын Фатыйма карчык та күреп алды. Ул өтәләнеп килеп җиткәндә, Газиз карт, күзләрен йомып, мәрткә китеп бара иде инде. Ләкин мәрткә юл ерак, анда барып җиткәнче мең тапкыр үлеп, мең мәртәбә терелергә кирәк әле. Газиз карт та күз кабакларын күтәрде, түшәгеннән калкынгандай итте, аннары ниндидер эчке тетрәү һәм илаһи бер аһәң белән сорап куйды:

    — Балык… Җанбалык ничек анда?..

    Фатыйма карчык аптырап калды. Аның йөзенә шомлы күләгә ятты, күзләре эчкә сеңеп керде, болай да тар иреннәре кысылып юкка чыкты… Ул, дәррәү торып, мич арты бүлмәсенә кереп китте, аның җиленнән карават янында торган артсыз урындык авып калды…

    Күп тә үтмәде, мич артыннан:

    — Ай Аллам! Юк бит! Юкка чыккан бит!.. — дигән шомлы, аһлы аваз ишетелде.

    Газиз карт өчен бу яңалык түгел иде. Ул үз хәленең, үз гомеренең шул балык хәленнән, балык гомереннән торуын аңлап өлгергән иде инде.

    Мич артыннан өтәләнеп килеп чыккан Фатыйма карчык ишектән мыштырдап кереп килүче Зәйтүнә кортка белән бәрелеште.

    — Нишлисең син, Фатыйма? Күзең чыкканмы әллә? Бәреп үтерәсең бит инде…

    — Ай Аллам!.. Харап булдым, көлкегә калдым. Бер җирең дә авыртмадымы, Зәйтүнәттәй? Кая, сыпырыштырыйм булмаса…

    — Сыпыртты ди… Бер гөнаһсыз тәнемә кагылыр идең бугай. Ахирәткә барырга җыенганда…

    Ишек катында пыр тузынган карчыкны Фатыйма чак кына тынычландыра алды. Тегесе, яңгырда чыланган өстен салып, берара тын алгач, керүенең сәбәбен сөйләргә кереште:

    — Эшемне ташлап йөрмәс тә идем. Торна Хәйридән сак булыгыз, дип кенә кердем. Бая сездән килеп чыкты бит… Чынмы бу, әллә күземә генә күренәме?

    Фатыйма барысын да аңлап алды. Зәйтүнә карчыкка Газиз карт янында торып торырга кушты да, өстенә аннан-моннан гына бөркәнеп, тышка чыгып йөгерде…

    Шул китүдән ике-өч сәгать йөреп кайтты ул. Зәйтүнә карчык авыру яткан түшәк яныннан бер адым да читкә китмәде. Газиз карт исә, исенә килгән саен, бер үк сүзне тукыды:

    — Җанбалык… Җанбалык…

    Зәйтүнә карчык:

    — Нинди җанбалык ул, Газиз балам? Ни сөйлисең син? — дип төпченеп караган иде, тегесе, авырлык белән генә күз кабакларын күтәреп, усал карап куйды. Зәйтүнә карчыкка өшкеренеп, сыпырынып утырудан башка чара калмады…

    Яңгырда манма булып кайтып кергән Фатыйма карчыкның кулларында ләмгә, балчыкка пычранып беткән кәрәкә балыгы ята иде. Ул аны, күкрәк баласы тоткан кебек, сак кына куенына кыскан, сөйләшүе дә бала имезгән аналарныкы кебек:

    — И-и, сабыем минем! Әллә кайда югалып йөргән бит ул… Хәзер юынып, капкалап алабыз...

    Эшен бетереп, кулларын сөртә-сөртә олы якка чыккан Фатыйма карчыкны Зәйтүнә кортканың аптыраулы йөзе каршы алды. Әмма бу йөз авыз ачып берни сорамады.

    Газиз карт йокыга киткән. Ике як чигәсеннән берничә бөртек тир бәреп чыккан. Сулышы тигез. Йөзе тыныч. Димәк, авыру узган. Яшәү үлемне җиңгән. Гомер дәвам итә…

    Ниһаять, бүген күргән галәмәтләрдән телсез, аңсыз калган Зәйтүнә карчыкның “теле ачылды”.

    — Ни кыланып йөрисең си-и-ин? Нинди балык у-у-ул?.. Берәр зәхмәт кагылмагандыр бит үзегезгә?

    — Бернинди зәхмәт тә түгел. Балык ул. Чып-чын балык. Газиз Күәштән тотып кайтты. Җәйдән бирле бездә яши. Нәрсәсе бар инде аның — кеше мәче тота, эт тота. Ә менә бездә — балык… Газиз шулай теләде.

    — Әстәгъфирулла… Балык та асрыйлар икән алайса…

    — Асрыйлар шул…

    — Теге юньсез алып чыгып киткәнме?

    — Алып чыгып киткән… Табак төбендәге көмеш акчаларга кызыккандыр инде. Берочтан балыгын да эләктергән. Ләкин алып кайтып җитә алмаган. Урамдагы ләмгә төшеп калган. Шуны эзләп йөрдем. Газиз бик борчылды. Тапмыйча кайтмадым…

    — Балалар акылы керде микәнни үзенә? Газизҗанга, дим… Балык дип инде…

    — Юк-юк, үз акылында ул. Шул балыкны тотып кайтӘканнан бирле авырганы юк. Сихер бар кебек, адәм җаннары бар кебек аңарда. Бу җан Газизнең җанына кардәш җан кебек, билләһи! Аның гомерен озайтып тора сыман, чын менә…

    — Әстәгъфирулла… Нинди көфер сүзләр сөйлисең син, Фатыйма?

    — Бер дә көфер түгел, Зәйтүнәттәй… Әнә бит теге хөрәсән шул балыкны алып чыгып киткәч, ничек өзгәләнде мескенем, түшәккә калды, җаны җәфаланып, гомере өзеләм-өзеләм дип торды. Ә балык табылгач, хәле тагын яхшырып китте…

    — Әттәгенәсе!.. Шулай булды шу-у-ул… Туктале, кызым, тыңлале. Шайтан эше булмагае бу. Күлдән тоттык, дисезме әле? “Тымык күлдә шайтан уйный” дигән сүз бар бит… Шайтан шулай кеше бутап, җан ирештереп йөри, ди… Ышанып бетмәгез әле бу хәлгә. Догаларыгызны укып торыгыз…

    — Укымаган кая инде. Гел укып, Ходайдан бәхиллек сорап кына торабыз. Намаздан да калдырмыйбыз. Ходайның үзе белән, фәрештәләр, изге рухлар белән бәйләнмәгән микән ул балык дип уйлыйм, аптыраӘгач…

    — Шулай гына була күрсен берүк. Изгелек теләсә нинди җан бөртеге булып килә ала, ди бит… Барыбер сакланыгыз. Изгелеккә явызлык ияләшүчән…

    — Куркытмале, Зәйтүнәттәй…

    — Тәүбә-тәүбә, Ходай күрсәтмәсен, исән-имин яшәгез берүк. Ярый, мин чыгыйм әле, болай да сездә ярты көнем узды…

    Зәйтүнә карчык чыгып китте, ә аның авыр уйлары торып калды. Фатыйма карчык алар белән нишләргә дә белмәде, тегендә сугылды, монда бәрелде, әмма күңеленә кереп оялаган шомнан котыла алмады: “Бу балык кем, нәрсә — изге фалмы, әллә берәр бәла иясеме?”

    5

    Уянгач, Газиз картның күңеленә килгән беренче уй үлем хакында иде. “Үлем — котылгысыз…” Ләкин аның күңелендә бер тамчы курку юк. Уйның очы юк, диләр. Бая уйлый башлаган уйның да дәвамы бар икән: “Үлем — котылгысыз, шуңа күрә аннан куркырга ярамый…” Ахыр чиктә, үлү дә яшәү мизгеле бит.

    Газиз карт кичә булган хәлләрне күңеленнән кичерергә тырышып карады. Кинәт егылды ул… Нәрсәдер булды аңа… Нәрсә икәнен анык кына әйтә алмый, әмма ул “нәрсә” дигәннең балык белән, дөресрәге, Җанбалык белән бәйләнгән булуын төгәл белә…

    Газиз карт, авырлык белән генә торып, мичкә таба китте. Ишек яңагына тотынып хәл алды, аннары ышанычлы, нык адымнар белән мич артына юнәлде.

    Балык үз табагында тыныч кына йөзеп йөри иде. Газиз карт пәйда булуга, ниндидер якын, газиз туганын сизенгән кебек, койрыгын чәпелдәтеп, боргаланып-уйнап алды.

    — Исәнме-саумы, Җанбалык?..

    — Исәнме, Газизҗан…

    Карт сискәнеп китте. Нинди тавыш бу? Нинди серле аһәң? Җанбалык исәнләшәме шулай? Юк, бу тавыш каяндыр өстән, күктән килә… Ходай катыннан… Авыру галәӘмәтедер инде. Бөтен дөньясы авырудан котылып килгән чак бит. Ни булмас… Ни ишетелмәс…

    — Менә авырып киттем бит әле, Җанбалык… Үлә яздым…

    — Үлә яздык…

    — Бәй-бәй, син сөйләшәсеңмени?

    — Мин сөйләшәм…

    — Балыклар да сөйләшәмени?

    — Юк, балыклар сөйләшми…

    — Ә син ник сөйләшәсең?

    — Мин бит балык түгел, мин — Җанбалык…

    — Анысын беләм, Җанбалык…

    Газиз карт сөялгә каткан учларын суга төшерде. Җанбалык шундук йөзеп килеп җитте. Менә ул, картның бармакларына ышкыла-ышкыла, алтынсу тәңкәләрен елкылдатып, әйләнә-тулгана башлады. Ниндидер серле-сихерле йола биюе башкара иде ул. Учында иркәләнеп, йөзеп йөргән балыкны тою Газиз картның үзенә дә рәхәт иде.

    — Син мине ташламассыңмы, Җанбалык?

    — Ә син мине, Газизҗан?

    — Мин ташламам. Үзем исән чагында сине беркемнән дә рәнҗеттермәм, әй Җанбалык! Ышанасыңмы миңа?

    — Ышанам… Тик син шундый көчсез! Син бит кеше. Сез, кешеләр, бөтен нәрсәдән куркып яшисез. Һәр яшәү мизгелегезгә курку, шом сеңгән. Ә менә Ходайдан курыкмыйсыз… Ходайдан куркырга кирәк… Сез барыгыз да аның катына барачаксыз…

    — Җанбалык, мин Ходайдан куркам. Мин кеше түгелмени?

    — Юк, син Ходайдан курыкмыйсың, син үлемнән куркасың. Болар бер үк түгел…

    — Җанбалык, әйт әле, теге дөнья бармы?

    Балык бу юлы дәшмәде. Койрыгын салмак кына боргалап йөзеп китте.

    — Ник дәшмисең, Җанбалык?

    — Мин… ни дияргә дә белмим.

    — Ник? Ни өчен? Бармы соң ул ахирәт дөньясы?

    — Белмим…

    — Беләсең син, Җанбалык. Әйтергә генә теләмисең. Димәк, юк?..

    — Мин сиңа “юк” димәдем. “Бар” да димим. Кеше бу хакта төгәл белергә тиеш түгел. Кешегә бу хакта төгәл белергә кирәк булса, Ходай Тәгалә аңа ул дөньяны бер күрсәтеп алган булыр иде. Кешеләрнең рухы тотанаклы түгел, күңелләре зәгыйфь. Ахирәт дөньясын күргән кеше өчен бу дөньяның кадере бетәчәк, яшәүнең мәгънәсе югалачак. Шуңа күрә Ходай Тәгалә бу хакта ым-ишарә бирә, әмма төртеп күрсәтми… Шуны гына әйтәм: кеше ул дөньяга әзерләнергә тиеш. Үлемгә түгел, Ходай катына, ахирәт җәннәтенә барырга әзер булырга тиеш.

    — Рәхмәт, Җанбалык.

    — Рәхмәт? Ни өчен?

    — Син минем сорауга җавап бирдең.

    — Ә син — минем сорауга…

    Шапылдап ишек ябылды. Газиз сискәнеп, айнып киткәндәй булды. Ләкин кулларын табактан тартып алмады.

    — Мин китим инде, Җанбалык. Әллә ничек, буыннар йомшарып тора. Сау булып тор… — Газиз карт табак өстенә уң колагын куеп тыңлагандай итте. Бернинди тавыш та ишетелмәгәч, сорап куйды: — Ник дәшмисең, Җанбалык?

    — Кем белән сөйләшәсең син, ка-а-арт? Ни булды сиңа-а-а? Әллә саташасың инде?

    — Юк, болай гына, карчык. Үз-үзем белән сөйләшеп торам. Үз-үземне сүгәм. Бигрәк тиз бирешә башладым әле бу чиргә…

    — Үз-үзең белән сөйләшү кирәк, бик кирәк, карт. Шик-шөбһәләрдән котылу өчен кирәк ул. Анысы ярый. Ату курыктым. Мәйтәм, авыру зәхмәт булып килдеме әллә, дим…

    — Дөресен генә әйткәндә, шушы балык кисәге белән сөйләшеп тордым. Ниндидер серле мәгънә бар бу җан иясендә. Искәргәнең юкмы?

    — Бар, ник булмасын?! Теге исерек Торна алып чыгып киткәч, түшәккә егылдың бит, хәтерләмисеңмени?

    — Шулаймы, карчык?

    — И-и, үзең дә инде!.. Шул балыкны эзләп, ике сәгать буе урам таптадым, өстемдә чыланмаган җеп калмады. Чәбәләнеп, үзенең кайда икәнен күрсәтмәсә, мәңге табарлык түгел иде…

    — Язмышы шул булыр иде…

    — Нинди язмыш хакында сөйлисең син, карт? Ул харап булса, син дә мантымас идең… Һаман аңламыйсыңмыни шуны?

    — Юк, аңламыйм.

    — Синең сәламәтлегең, гомерең шушы балыктан тора хәзер, белдеңме?!

    — Ничек инде?

    — Үзең шулай дидең бит. Түшәккә егылгач: “Җанбалыкны карагыз”, — дидең. Син бит моны: “Минем авыру шул балык белән бәйле”, — дип әйткән кебек әйттең. Исеңдә юкмы?

    — Юк… Бу ни дигән сүз инде, карчык?

    — Бумы? Бу… Бу балык — синең җаның дигән сүз…

    — Ә?..

    6

    Салкыннар башланды. Әле кышның ныклап килеп җиткәне юк, ә көз инде китеп бара. Табигатьнең йокымсырый башлаган мәле. Иртәләрен күлләр, сулыклар юка гына элпә белән капланса да, төшкелеккә көзнең тыйнак кояшы әлеге серле җәймәне шундук ялап та ала…

    Газиз картларда яшәүче кәрәкә балыгы да тынгысызлана башлады. Йокы шаукымы шулай тынгысызлый, ахры, аны. Әнә бит табакның төбенә төшеп яткан була да, эзләгән ләмен таба алмагач, өскә атылып чыга, табактагы суны бөтен идәнгә чәчрәтеп бетерә…

    Әйе шул, кәрәкәгә ләм кирәк. Кышка ул ләмгә күмелеп ята, берничә айга йокыга тала, язын су өстеннән бозлар арчылгач кына, кабат тормышка кайта. Газиз карт моны гына аңлый, әлбәттә. Тик берни дә эшли алмый…

    Балаларда пәйгамбәр акыллары бар, диләр бит. Балыкны нишләтергә икәнен күрше малае Рөстәм әйтте:

    — Киле күленә илтелгә киләк аны, — диде ул, — әнә бит ничек бәлгәләнә…

    Газиз карт малайдан оялып, кыенсынып куйды. Ә бит бу аның башына да килмәгән иде. Үзе якын-тирәдә хөрмәтле кеше булган булып, Якын бабай булып йөри…

    Рөстәмнең күптән кергәне юк иде. Сагынган. Якын бабасын да, Якын әбисен дә сагынган. Җанбалыкны да сагынган. Шунда ук аның белән уйнарга кереште. Тегесе генә бик шаярырга, уйнарга теләмәде. Рөстәм аңа күмәч сыныклары да, балыклар өчен махсус сатыла торган җимнәр дә биреп карады. Кәрәкә балыгы төпкә үк төшеп ятты да, бер тамчы да кузгалмыйча, моңсу күзләрен мөлдерәмә тутырып, өстәге адәм балаларына карап торуында булды.

    Балыкны кайнар чәй эчеп, “эчтән киенеп алгач” илтергә булдылар. Рөстәмнең әнисе шулай ди. “Эчтән киенеп йөр” ди. Урамга кайнар ризык ашап чык, дигәне аның. Хәзер каникуллар бит, кайтып кергәне дә юк. Эчтән киенмәсәң… хәзер мышкылдап чыгасың…

    Өстәл артында әллә ни сөйләшмәделәр. Һәркемнең үз уе. Ләкин бу уй өчесендә дә бер үк иде: “Дөрес эшлиләрӘме алар?”

    Моңсу, бик моңсу, хәтта ямансу иде күңелләренә. Балык хакында сөйләшмәделәр. Мич ягына ялгыш та күз ташламаска тырыштылар. Бик сәер күренеш бу. Гаепле кешеләр кебек, борын асларына гына карап чәй чөмергән бу өч җан дүртенче бер җанның язмышын хәл итәргә тиеш иде. Ә бәлки… киресенчәдер? Күлгә күчүе белән, Җанбалык бу Хода бәндәләренең хәләл язмышларын хәл итәдер? Гомерләрен озайтадыр? Яисә кыскартадыр?

    Балыкны икәүләп илттеләр. Газиз картка иптәшкә Рөстәм иярде. Саз ерып барасы юк — җир туңып өлгергән. Әмма каты, тайгак сукмактан бару рәхәт түгел. Картның аяк буыннары арыгач, балыклы чиләк Рөстәм кулына күчте. Малай аны үтә бер горурлык белән күтәреп барды. Бик мөһим эш эшләгән кеше кебек, олы-олы атлап, алданрак барды, күлгә килеп җитәрәк, җитди кыяфәт чыгарып, Якын бабасын тукталып көтеп алды.

    Бу мөһим йоланы Газиз карт үзе башкарырга тиеш иде. Рөстәм моны гына аңлый. Шуңа да дәшми, сорашып, төпченеп, Якын бабасын җәфаламый. Читтән карап кына тора.

    Газиз карт, балыкны күл читенә төшереп җибәргәнче, аңа бик озак карап торды. Эченнән генә дога укырга кереште. “Әгүзү-бисмилла…”дан башлап киткән иде, әллә нинди әфсеннәргә барып чыкты, шулай да күңелендәге ихлас теләкләрен, чын мөэмин-мөселманнарча, Коръән догасы белән очлап куйды.

    Кәрәкә балыгын боз элпәсе белән каплана башлаган күл читенә куйгач та тынычланмады Газиз карт. Җанын өзеп калдырган кеше кебек кыланды:

    — Ишетәсеңме мине, Җанбалык? Ачуланма, яме. Мин сине үз кулларым белән салкын суга салдым. Салмас та идем, шулай кирәк. Син бит табигать баласы, синең гомер бишегең, туган илең — шушы күл. Синең белән бергә мин үземнең дә бер газиз өлешемне салам, шуңа күрә син ялгыз түгел. Синең дә бер өлешең миндә кала. Мин моны сизәм, тоям, беләм. Исән-сау тор, син исән булсаң, мин дә исән булырмын. Язын тагын очрашырбыз. Сөйләшербез… Йә, хуш, Җанбалык…

    Балык һаман шул бер урында торды. Нишләптер күл төбенә төшеп китәсе килмәде аның. Газиз карт моны нәрсәгә юрарга да белмәде. Ләкин үрелеп кире алмады. Балыкка карап тагын бер мәртәбә башын иде дә, Рөстәмне җитәкләп, кайту сукмагына чыкты.

    Җанбалыкны күлдә калдырып кайткач, Газиз карт тиз генә өйгә кермәде әле. Юк эшне бар итеп ишегалдында йөрде, абзар-кураларны, амбар-келәтләрне барлап чыкты, бакчага кереп утырды. Барыбер тынычлана алмады. Шул тынгысыз хәлендә Фатыймасы янына керергә туры киләчәк аңа. Бәлки… бергә гомер иткән карчыгы янында тынычланыр аның ярсынган күңеле?

    Юк, тынычланмады. Җан-рухыннан мәхрүм калган кеше кебек, тавышсыз-өнсез генә өйгә керде дә, башын күтәреп тә карамыйча, мыштым гына өстәл артына барып утырды.

    — Чәй ясап биримме, атасы? — дип, өтәләнеп мич артыннан килеп чыккан Фатыйма карчык аны танымады. “Атасы” дип, үтә дә ягымлы чагында, картның күңелен күрәсе килгәндә генә әйтә ул. Әмма бу юлы Газиз картка шушы мөлаем сүз дә тәэсир итә алмады.

    Фатыйма карчык аны борчымаска булды. Янәшә намазга басканда да дәшмәде, соңыннан намазлыкларын төреп, шүрлеккә алып куйгач та сөйләшмәде. Күзлеген киеп, “Мөселман календаре” карарга тотынган карты аңа бик тә кызганыч булып күренде. Йөзе агарыбрак киткән, күзләре эчкә баткан, бу күзләрдәге нур балкышы да җуелган кебек тоелды. Өши, ахры, ул. Әнә бит сырма камзулына кадәр киеп куйган, аның өстеннән иске шәл бөркәнгән. Югыйсә өй дә җылы бит…

    Газиз карт, чынлап та, гомердә булмаганча, өшеп-туңып утыра иде. Мал карап кергән Фатыйма карчык:

    — Суытып җибәрде бит әле, әнә чиләктәге сулар туңган, сыер асты да шакыраеп каткан, ай-һай, иртәләде бу кыш, — дип, түшәк читендә бөркәнеп, ябынып утырган картының хәленә кермәкче булды.

    Карт дәшмәде.

    Фатыйма карчыкның кайнар чәе дә ярдәм итмәде. Аптырагач, градусник куеп карадылар. Юк, температура тәртиптә. Шулай да Газиз карт ничек киенгән шул килеш, өстенә тагын ике кат юрган ябынып ятарга булды.

    Суык китмәде. Тәненә җылы үтмәде. Җанында да бер тамчы җылы юк иде. Гүя бу җан урынында ниндидер ачыклык, бушлык ыржаеп калган, шул бушлык аша салкын җил ыжгырып тора…

    Газиз карт та, Фатыйма карчык та бик яхшы аңлыйлар — бу авыру түгел, бу — суык, бу — күңелдәге бушлык, бу — югалту, бу — билгесезлек… Моннан соң кыен булачак, хәтта бик кыен булачак. Һәм бу кыенлыкны Газиз карт үзе сорап алгандай алды…

    Төне буе йоклап йокы булмады. Газиз карт туңып-калтыранып чыкты, Фатыйма карчык та керфек какмады. Иртәнге якта гына икесе бер-берсенә сыенып йокыга киттеләр.

    Таң атып, көн ачылгач, чылтырап капка келәсе күтәрелде, шыгырдап өйалды ишеге ачылды, бу тавышлардан соң, озак көттермичә, суык болыты ияртеп, ишектән әлеге дә баягы Рөстәм килеп керде. Кулында — чиләк. Чиләк эчендә — бозлы су... Үзе еламый гына: — Якын әби! Якын бабай! Җанбалык өшегән!.. Боз булган... Нишлибез инде?.. Ничек терелтәбез?.. Без кичә калдырып киткән урында торган да торган, шуңа туңган ул... Менә алып кайттым...

    Рөстәм чиләк эченнән яртылаш бозга каткан балык гәүдәсен тартып чыгарды. Ай-вай килеп, Фатыйма карчык мич артыннан таныш табакны алып чыкты. Балыкны җылымса суга җибәрделәр. Боз калын түгел иде, тиз эреп бетте. Җанбалык берәр сәгатьләп хәрәкәтсез ятты да, судагы боз кисәкләрен аралый-аралый, салмак кына йөзеп китте. Иң сөенгәне Рөстәм булгандыр. Газиз карт дәшмәде — аптыраган кыяфәттә башын кагып тик торды. Ә менә Фатыйма карчык бу вакыйгадан олы мәгънә чыгарды.

    — Менә ни өчен өшегәнсең син…

    7

    Тагын өчәүләп яшәп киттеләр. Рөстәм күл төбеннән ләм казып алып кайтты. Бу ләмне табак төбенә җәеп, аны камыш кыяклары белән бастырып куйдылар. Су тынчымасын өчен, көмеш кирәк иде. Мәңге исерек Торнадан теге тәңкәләрне кире кайтарып ала алмадылар. Күрше Зәйтүнә кортка ярдәмгә килде, яшьлегендә чәченә тагып йөрткән көмеш чулпыларын кертте. Юк, сорамадылар да. Үзе кертте. “Көмеш-көмеш” дип өзгәләнүләрен ишетеп калгандыр инде.

    Җанбалык җаен тапты. Алып кайтканның икенче көнендә үк, камыш кыякларын аралап керде дә, сыртына ятып, ләмне кыйный башлады. Табакта кечкенә давыл-гарасат купты. Ләм су төбенә утырганда, балык, ләм астында калып, күренмәслек булган иде инде. Ул шулай бөтен кеше күз алдында кышкы йокысына китеп барды, ә Газиз карт белән Фатыйма карчык бераз тынычланып калгандай булдылар. Әмма чоланның караңгы почмагында торган балык хакында онытмыйлар: көненә йөз мәртәбә чыгып карыйлар. Чоланда су туңмый, гел генә йөреп торылгач, өйдән ургылып чыккан җылы һава салкынны өркетебрәк тора. Балык яткан табак суына юка гына элпә каплап куйды, ул калыная башласа, шундук ватып алалар. Суыклар булмады түгел, булды. Мәсәлән, Яңа ел алдыннан каты салкыннар башлангач, Фатыйма карчык белән Газиз карт, сак кына кыланып, табакны өйгә кертеп тордылар.

    Тормыш дәвам итте. Балык мәшәкате белән үзенең авыруын да, башка аһ-зарларын да тиз онытты Газиз карт. Фатыйма карчык кына тынычланып бетә алмады. Балык өчен ул аеруча нык өтәләнде. Чөнки картның гомере шушы су асты кошы белән бәйләнгән булуын ул Газиз картның үзенә караганда да ныграк төшенгән иде.

    Шулай дип уйлавы белән Фатыйма карчык нык ялгышты. Кеше-кара күрмәгәндә, Газиз карт, чоланга чыгып, үзенең Җанбалыгы белән сөйләшеп йөри башлады. Әйтүемчә, бу хакта хәтта аның үз карчыгы да озак вакытлар белми яшәде. Ә беркөнне түбән оч Сәвияләргә кич утырырга дип чыгып киткәч, онытып калдырган кул эшләрен алыр өчен өйгә кергәндә, чоланда ут күреп, коты ботына төште. Җаны чыга дип тора! Ә анда!.. Карты теге балык белән сөйләшеп тора!

    — Минем яшисем килә, Җанбалык… Юк, артыгын сорамыйм. Кеше өлеше кирәк түгел миңа. Үземә тигәне дә җитә. Беләм, миндә бик каты авыру бар… Син булмасаң, күптән үлгән дә булыр идем инде… Тагын бераз яшисем килә, Җанбалык… Бер ай, ике ай, ярты ел гына гомер бир миңа, ялварып сорыйм… Әй, ишетәсеңме, Җанбалык?

    — Ишетә-ә-әм… Яшә, Газизҗа-а-ан…

    Әллә каян, дөнья төпкеленнән ишетелгән тонык аваз Фатыйма карчыкны күтенә утырта язды. Ул, ишек яңагына сарылып, сулыш алырга да куркып, баскан урынында катып тора бирде. Газиз карт сүзен дәвам итте:

    — Гөнаһларым да бар минем, беләм. Ләкин мин һәрвакыт биргән сүземә тугры калдым. Кешегә зыян салмадым, алдамадым, хыянәт итмәдем, иман алыштырмадым, догадан ваз кичмәдем…

    Тик… мин… утыз сигезенче елда, колхоз басуыннан бер капчык бодай урлап, туганнарымны үлемнән саклап калдым… Кырык икенче елда, атакага барганда, дошман пулясыннан читкә тайпылып, исән калдым; ул пуля янәшә барган Хәбибрахманның җанын кыйды… Илле җиденче елда элеккеге мәчет бинасыннан дуңгыз абзары ясадым... Алтмыш биштә, ураза вакытында, исерек Торна коткысына ияреп, авызыма хәмер каптым... Җитмеш тугызда, сабантуйдан кайтканда, Фатыймага авыр сүз әйттем... Арба күчәре сынуда аның бернинди гаебе дә юк иде бит... Беләм анысын, Ходай Тәгалә җәза бирми, ул бәндәләрен куркыта гына... Шул куркуымның бер өлешен генә булса да үзеңә алсаң иде, Җанбалык… Курку гомерне кыскарта бит…

    Ишек катында сөялеп торган Фатыйма карчык түзмәде, сулкылдап елап җибәрде. Юк, күзеннән бер бөртек яшь тә чыкмады аның, ул күзләре белән еламады, күңеле белән елады. Аның мышкылдавын Газиз карт та ишетте, ахры, тиз-тиз генә җыенып, ишеккә таба килә башлады.

    — Карчык, синме бу?

    Фатыйма дәшәрлек хәлдә түгел иде. Ул күз төпләренӘнән булмаган яшен сыпырып булашты да, эш кырган кеше шикелле, ян сәкедә торган сөт чиләгенә барып ябышты.

    Газиз карт барыбер нидер сизенә иде. Шуңа күрә тагын сорады:

    — Бер-бер хәл булмагандыр бит, карчык? Әллә елыйсың инде?

    — Юк-юк, әтисе… Менә сөт аертасы бар икәне искә төште дә кире кайттым әле. Кергәндә, гөнаһ шомлыгы, ишеккә кулым кысылып китте… Шул авыртуга күңелем җебеп алды… Ә болай барысы да әйбәт, атасы. Әйдә инде, керик… Хәзер чәй куеп җибәрәм…

    8

    Яз иртә килде. Быел яз белән җәй бергә килделәр. Март аенда ук җир арчылып, апрельдә, офыктан офыккача, бөтен дөньяны яшеллек каплады. Табигать уянды, кошларга, җәнлек-җанварларга, бөтен җан ияләренә җан керде. Чынлап та, “җанвар” дигәндә, “җан бар” дигән мәгънә бар бит, “җәнлек” сүзе дә баштарак “җанлык”, ягъни “җан урыны” булып йөргәндер. Ә “җан иясе” сүзеннән мәгънә эзләп торасы да юк. Үзе үк кычкырып әйтеп тора.

    Ә күлләрдәге, сулыклардагы балыклар? Язгы кояш җылысын тоеп, алар уянмыймыни? “Балык” сүзе дә шулай ук нур, балкыш белән бәйләнгән. Борынгылар нурны, балкышны гади генә “балык” дип йөрткәннәр. Шул ук борынгылар өчен “нур” — “җан” дигән сүз. Нур — җанның күзәнәге, асылы бит. Димәк, “балк” һәм “балык” сүзләрендә дә “җан” мәгънәсе бар. Шуңа күрә балыклар уяну — сулыклардагы җаннарның, җан ияләренең уянуы дигән сүз…

    Газиз картларда яшәүче кәрәкә балыгы да, үз вакытын белеп, кояшлы, нурлы дөнья барлыгын исенә төшерде һәм, ләмле суны болгатып, өскә калыкты. Ә өстә аны бу дөньяның ике өлкән кешесе зарыгып көтеп тора иде. Яннарында бер малай да бар. Менә шул өчәү, Җанбалык су өстендә күренүгә, шундый куандылар, хәтта елмаеп, көлеп җибәрделәр. Балык та елмайган кебек булды. Әмма аның кешенеке кебек матур күзләрендә ниндидер моң-сагыш бар иде. Бала баккан ана шикелле, Фатыйма карчык авызын бөрештереп сөйләнә башлады:

    — И-и, җанкисәгем минем, тордыңмы, уяндыңмы? Тамагың ачкандыр, якты дөньяны сагынгансыңдыр… Әйдүк, төкле аягың белән рәхим ит безнең арага…

    Шунда Рөстәм әйтеп куйды:

    — Балыкның аягы була димени, Якын әби?

    — Була, ник булмасын. Аның аягы — канатлары.

    — Алайса, безнең кул-аяклал канат буламы?

    — Артык күп сорау бирәсең син, балакай. Күп сорау могҗизаны үтерә ул.Үскәч барысын да белерсең әле, ә хәзер балыкны карарга, ашатырга кирәк… Каяле, китеп тор…

    — Җанбалыкны… — Газиз карт карчыгын төзәтеп куйды.

    Фатыйма сискәнеп китте, шундук картына күтәрелеп карады. Газиз картның күзләрендә ниндидер билгесез моң, гамь бар иде. Бу гамьле караш балык күзләрендәге моңсу карашка бик тә, бик тә охшаган иде.

    Җанбалыкның суын алыштырдылар, күп итеп ризык бирделәр, Рөстәм суда үсә торган үләннәр табып алып кайтты. Табакны тәрәзә каршына, кояш нуры төшә торган урынга куйдылар. Аңа шул гына кирәк булган да. Тәрәзәдән балкып кояш күренә башлауга, табак читенә йөзеп килә дә, авыз-борынын өскә чыгарып, нидер әйтмәкче була, шулай кояшны, көнне сәламли кебек ул.

    Яшәү күңеллеләнде. Газиз карт белән Фатыйма карчык тормышында ниндидер яңа мәгънә барлыкка килде. Бу балыкның язмышы аларның язмышына ныклап бәйләнеп өлгергән иде инде. Аларга гына түгел, Зәйтүнә кортка белән күрше малае Рөстәм язмышында да бар бу балык. Дөресрәге, Җанбалык!

    Бердәнбер көнне бу Хода бәндәләренең язмыш сукмаклары бөтенләй башка якка борылып кереп китте. Бөтенесенә дә Зәйтүнә карчык сәбәпче булды. Көтү кугач, Фатыйма карчык янына сугылып чыга торган гадәте бар аның. Бу юлы кергәч, табактагы балыкка озак кына карап торды ул. Аннары бөтен яшәешнең асыл мәгънәсен ачып бирә торган сүзне әйтте:

    — Балыкларның хәзер нәсел арттыра торган вакытлары…

    Барысы бердәм бер-берсенә карашып алдылар. Ләкин Газиз карт та, Фатыйма карчык та, хәтта Зәйтүнә кортка да балыкларның ничек парлануын, ничек кавышуын, кайчан уылдык чәчеп, ничек гаилә коруын белмиләр иде. Шуны гына беләләр — һәр табигать баласы кебек үк, балыклар да язын нәсел калдыралар, язын тормыш коралар, гомерләрен озайталар.

    Шулай итеп, Җанбалык, чоланнан өйгә кергәч, берничә атна гына яшәп калды. Бу юлы да аны күлгә Газиз карт белән Рөстәм илттеләр. Суга төшерер алдыннан, Газиз карт балыкка багышлап дога укыды, аны судагы тормышына бәхилләде.

    Җанбалык, карт әйткәннәрне аңлаган кебек, койрыгын болгап, канатларын уйнатып, кагып торды. Табактан күлгә күчергәч тә, шушы сәер йоланы башкаруын дәвам итте ул. Әмма, көзге көндәге кебек, яр буенда озак юанмады, адәм балалары ягына тагын бер мәртәбә карап алды да, ук кебек атылып, төпкә төшеп китте. Аның шул китүе белән, Газиз карт күңелендә ниндидер бер мөһим кыл өзелгәндәй булды… Ул, янында басып торган Рөстәмнән дә кыенсынмыйча, балык киткән якка кул болгады:

    — Сау бул, Җанбалык… Озак гомер яшә…

    Шул вакыт күлдән ниндидер серле, иңрәүле, әмма ап-ачык тавыш ишетелде:

    — Сау бул, Газизҗан… Озак гомер яшә…

    Рөстәм дә ишеткән бу тавышны.

    — Нәлсә бу, Якын бабай? Нинди тавыш бу?

    — Бу — Җанбалык шулай безнең белән саубуллаша.

    — Балыклал сөйләшми бит, Якын бабай!

    — Балыклар сөйләшми, ә җаннар сөйләшә.

    — Ә синең җанналны күлгәнең балмы, Якын бабай?

    — Бу хакта сорарга ярамый, олан. Син дә сорама. Хәтта сөйләшергә ярамый. Җанны Ходай Тәгалә бирә, Ходай Тәгалә ала… Шуңа күрә җаннар — аның карамагында гына…

    — Минем бит шуны гына беләсем килә: кешеләл җан балык булып яши ала микән? Яисә кош булып? Яисә беләл җәнлек, хайван булып?

    — Белмим, олан. Шуны гына әйтә алам: дөньядагы тереклек белән кеше арасында җан багланышы бар. Шул җан кешенең асылын, тәртибен билгели. Ул зәгыйфьләнсә, кеше дә гарипләнә, хәтта кешелеген югалта… Мин шуны гына әйтә алам… Сиңа бу хакта белергә иртәрәк әле, олан. Әйдә кайтыйк инде. Фатыйма әбиең югалткандыр…

    — Якын әби…

    — Нәрсә-нәрсә?

    — Якын әби ул миңа, Фатыйма әби түгел…

    — Һе, якын дисең инде алайса?

    — Якын шул. Сез миңа ошыйсыз…

    — Син дә миңа бик ошыйсың, Рөстәм балам. Игелекле, иманлы бала булып үс. Син бездән соң да каласы кеше. Якын бабаң белән Якын әбиеңне онытма, яме. Безнең белән сөйләшеп тор…

    — Үлгән кеше белән сөйләшеп буламыни?

    — Була, балам, була. Аларның җаннары кала бит…

    — Җан үлмимени, Якын бабай?

    — Юк, җан — мәңгелек ул. Чөнки ул — Ходай Тәгалә ихтыярында…

    — Ә синең җан кайда булыл соң, Якын бабай?

    Газиз карт, күлгә карап, бераз уйланып торды. Аннары, Рөстәмгә борылып карамыйча, моңсу гына әйтеп куйды:

    — Шушы урында булыр…

    — Шушындамы? Әллә?.. Әллә… Җанбалык — синең җанмы, ә, Якын бабай?

    Газиз карт бу юлы җавап бирмәде, авыр сулап куйды да кайту ягына кузгалды. Кулындагы чиләген шалтырата-шалтырата, Рөстәм аның артыннан иярде.

    9

    Сабантуйлар җитте. Авыл күзгә күренеп ишәя башлады. Газиз картның да улы кайтып төште. Марат дәү әтисен бик сагынган. Ләкин үпкәсе дә бар: “Нигә дип инде теге балыкны кире җибәргәннәр? Өйдә бернинди кызык калмаган…” Рөстәмне күргәч кенә тынычланды. Рөстәм аңа Җанбалык белән бәйле бөтен тарихны сөйләп бирде… Сөйләп бетергәч, Маратның колагына борынын төртеп: “Ул балык Якын бабайның җаны, белдеңме?” — дип пышылдады.

    Тегесе аңлап бетермәде бугай, шәһәрдән алып кайткан машинасы белән уйнарга кереште. Рөстәм Җанбалыкка караганда уенчык машинасын өстенрәк күргән бу шәһәр баласына бераз сәерсенеп карап торды да, ярар, синеңчә булсын алайса, дигән кебек, өйләренә үз уенчыкларын алырга йөгерде.

    Балыкның юклыгын белгәч, Фәһим дә, Гүзәл дә, нәрсәгәдер риза булмаган кебек, кашларын чөеп, борыннарын җыерып куйдылар. Аларның да бик күрәсе килгән икән Җанбалыкны. Соңыннан Фәһим басынкы гына тавыш белән:

    — Һәр җан иясенең үз дөньясы, үз иле, үз тормышы булырга тиеш. Дөрес эшләгәнсең, әткәй, — дип әйтеп куйды.

    Яулык очларын бөтереп, күзләрен сөртеп торучы Фатыйма карчыкны киленнәре Гүзәл кочаклап ук алды:

    — Әнкәй, әллә елыйсың инде? Шул балык өченме?

    — Балык кына түгел иде ул, кызым… Кеше карашлары, кеше акыллары бар иде аңарда. Шуңа да бик жәл. Нык күнегешкән идек… Бала караган кебек карадым мин аны… Нигә еламаска?! Елыйм, балам. Ул да җан бит. Җанбалык…

    Газиз карт сүзгә кушылмады. Ул эченнән елый иде. Күңелендәге бетмәс сызлавык, тамак төбендәге үтмәс төер аңа бушанып, ачылып китәргә һич ирек бирми торалар иде…

    Картның хәлен сизгән кебек, тәмле телле Гүзәл сорап куйды:

    — Безнең әткәйдән дә матур кеше юк, әйеме, әнкәй? Әнә ул ничек түгәрәкләнеп, шомарып киткән безнең! Аллага шөкер, авыруы да үткән… Бүтән авырмыйсыңмы инде, әткәй?

    Газиз карт елмаеп җибәрде. Тамагындагы теге төер эреп юкка чыкты. Күңелендәге сызлавык та басылгандай булды.

    — И-и, кызым, бер дә авырмас идем, хәлемнән килсә… Бу арада бик әйбәт торам әле, сөбханалла-иншалла…

    — Балыгы шулай терелтеп китте аны. Бу сихергә ышанмас җиреңнән ышанырсың, билләһи!

    Барысы берьюлы ишек катына, дөресрәге, шул яктан килүче тавышка борылып карадылар. Анда, кулларына бер өем коймак күтәреп, Зәйтүнә кортка басып тора иде.

    — Менә кунаклар кайтуын ишеттем дә бәйрәм ризыгы алып кердем әле. Авыл коймагыннан авыз итегез, балалар… Быел минем Хәлим берничек тә кайта алмый. Шуңа күрә аның өлеше сезгә тия…

    Барысы бергә җыелып чәй эчтеләр. Күчтәнәч коймактан авыз иттеләр. Менә хәзер иң мөһим сүз башланырга тиеш. Һәркем шул сүзне көтә. Ул сүз быел аеруча авыр булачак…

    Бу төбәкләрдә сабантуйлар бик җанлы, күңелле үтә. Аның башка авылларда булмаган кызык яклары бар. Бәйрәм буласы көнне бөтен ир-ат, ачы таң белән торып, Күәш күленә, аның тирәсендәге инешләргә балык тотарга төшә. Сабантуйдан соң, офыкка кичке эңгер-меңгер эленә башлагач, берничә урында олы казан асыла, анда балык шулпасы пешә… Авыл халкы, нәселләп тә, урамлап та, әнә шул казаннар тирәсенә җыелалар, табын җәяләр, “бер утырудан бер гомер” ясыйлар…

    Балык Газиз дә гомере буе үз урамнарын балыкка кинәндереп яшәде. Сабантуй көннәрендә бигрәк тә. СоңӘгы берничә елда гына, авырып балыкка йөри алмый башлагач, урам халкы аның сыеннан авыз итә алмады. Аның урынына Фәһим төште. Кечкенәдән әтисе янында йөреп, балык тотуның бөтен серен белә ул.

    — Әткәй, иртәгә дүртләрдә кузгалабызмы?

    Балык тоту хакында бер сүз әйтелмәсә дә, нәрсә турында сүз барганын һәркем төшенеп алган иде. Барысы да дәррәү Газиз картка күтәрелеп карадылар.

    — Дәү әти, мине дә ал әле!..

    Маратны беркем дә ишетмәде. Газиз карт, карашларын чынаягыннан алмыйча гына, чәй эчүендә булды.

    Фәһим түземсез иде. “Балык” мәсьәләсенә ул башка яклап килергә булды:

    — Мин яңа кармаклар алып кайттым…

    — Юк!

    Газиз карт гомердә булмаганча кычкырып җибәрде. Барысы да шым булды. Ни уйларга да белмәделәр. Чөнки әле берни дә әйтелмәгән иде. “Юк…” Нәрсә юк? Яңа кармаклармы?

    — Юк, беркая да бармыйбыз. Сез дә беркая бармыйсыз! Балык тоту бетте. Күәшкә юл ябылды…

    Барысы да аңлашылды… Бөтенесенә дә Күәштә йөзеп йөргән Җанбалык “гаепле” иде. Газиз карт шул балыкның харап булуыннан курка. Ул харап булса, үзенә дә кыенлык киләчәк бит… Менә кайда ул хикмәт! Менә кайда ул гөнаһ шомлыгы!

    — Ярар, балалар, мин чыгыйм әле, — дип, тиз-тиз генә амин тотты да Зәйтүнә кортка, чыгып шылды. Аңа рәхәт, чыга да котыла. Ә менә өйдәгеләргә нишләргә? Ничек чыгарга бу кыен хәлдән?

    Бу кыен хәлдән коткарса да, ана кеше генә коткарырга мөмкин иде. Фәһим дә, Гүзәл дә әнкәләреннән акыллы сүз көттеләр.

    — Атасы, бүтәннәр тотмас дисеңме?

    — Бүтәннәр тотсын, аларга сүзем юк. Ә без тотмыйбыз. Безнең… Хакыбыз юк…

    — Атасы, Сабантуй балыксыз булмый бит инде. Гомер булмаганны…

    — Башкалар янына сыенырсыз… Ләкин күлгә үзегез төшмисез. Бу минем соңгы сүзем.

    — Ярар, әткәй, төшмәбез. Мин шулай уйлыйм. Гомер буе кешегә балык ашаттык, быел гына безне карарлар әле…

    Ана кеше соңгы ноктаны куйды:

    — Ярар, балалар, хуш иттек. Иртәгә ял түгел, иртәгә — бәйрәм. Әзерләнә башларга кирәк.

    Шуның белән сүз бетте. Һәркем тынычланып, күңеленнән инанып калды: бәла урап узар әле, иншалла…

    10

    Бәла урап узмады.

    Газиз карт аңардан ничек кенә тайпылып калырга тырышса да, булмады. Булмады!..

    Бәла әйбәт кеше белән начар кешене аермый шул. Бу мөхтәрәм карт та авылларындагы сабантуй көнне, бөтен кеше бәйрәм иткәндә, авыр сынауларга дучар иде.

    Ходай Тәгалә белән аралашкан вакытында, намазга баскач башланып китте ул. Газиз карт аның төгәл вакытын да чамалап калды. Беренче рәкәгатьнең икенче сәҗдәсеннән соң күкрәк чәнчеп-чеметеп алган кебек булды. Ләкин бик тиз үтеп китте бу авырту. Икенче рәкәгать тыныч кына узды. Икенче сәҗдәне кылгач, Газиз карт утырып әттәхиятне укыды, аннан соң салават укыды, аннан соң, як-якка карап: “Әс-сәламу галәйкүм үә рәхмәтуллаһ, — диде. — Аллаһы Тәгаләнең сәламе вә рәхмәте булсын”, — дип, үзебезчә дә әйтеп куйды.

    Ләкин намаз да, догалар да Газиз картны тынычландыра алмады, теге бәла дигәннәре баштарак шом булып, аннары хәлсезлек, ару булып бәгыренә төште…

    Ул, карчыгын чакырып, таянып тору өчен урын-җир әзерләргә кушты. Сабантуйга чыгу өчен күлмәк сайлап йөрүче Фатыйма карчык туктап сагаеп калды. Шундук, караваттагы җәймәне ачып, мендәр йомшартырга кереште.

    Нәрсә булды соң? Нигә шулай кинәт буыннары йомшап китте соң әле? Хәле бетте, сулышы кысылды… Каян килеп керде бу афәт? Нигә бүген килде? Нәкъ менә бүген…

    Белә… Белмиме соң?! Газиз карт барысын да аңлап алган иде инде. Җанбалыкка нидер булды… Җанбалык ниндидер бәлагә очрады… Шуны тоя ул… Җанбалыкның зар елаганын тоя…

    Ап-ак түшәктә чумып, күмелеп яткан Газиз карт карчыгын, балаларын янына җыйды. Ягымлы гына елмаеп сүз башлады:

    — Барыгыз, мәйданда йөреп керегез. Минем өчен бер дә борчылмагыз, кичкә үтә ул. Дулкынланыбрак киттем бераз, йөрәк җилкенеп алды… Барыгыз. Миңа да балык ашы алып кайтыгыз. Яме, Марат?

    — Карт, әллә калыйммы? — дип, Фатыйма кат-кат әйтеп караса да, Газиз карт аны куып чыгарган кебек чыгарып җибәрде.

    Барысы да чыгып киткәч, ялгызына озак ятарга туры килмәде, күршедәге Рөстәм керде. Кулында — камчы.

    — Якын бабай, авылыйсыңмы әллә?

    — Юк, олан. Хәлем генә авыраеп тора.

    — Авылмагач, әйдә. Минем ничек атта чапканны калалсың…

    — Бүген атта чабасыңмыни, Рөстәм балам?

    — Әйе, Шакил бабай үз атына утылта.

    — Балыкта чабасыңмы?

    — Әйе. Исеме матул, әйеме? Чапканда балыкка охшый ул. Шуңа шулай кушканнал…

    — Кызык икән… Канатлары бар инде алайса?

    — Бал. Үземнең күлгәнем юк. Кешеләл бал диләл…

    — Беренче булып кил, яме.

    — Беленче киләсе килә анысы… Беленче килсәм, нәлсә биләсең, Якын бабай?

    — Иң әйбәт кармагымны бирермен.

    — Юк, калмак киләкми миңа. Мин моннан соң балык тотмаячакмын. Алал… Алал кешеләл кебек… Жәл…

    — Алайса, нәрсә бирим соң?

    — Миңа белнәлсә дә киләк түгел. Үлмә генә, Якын бабай. Үлмәссең бит? Үлмәсәң генә беленче улынны алам…

    — Ярар алайса үлмәм…

    Малай чыгып киткәч, Газиз карт үзалдына елмаеп куйды. Бу сабый акыллы бала белән шаяртып сөйләшеп алу хәл кертеп җибәргәндәй булды. Тәне изрәп, җанын йокы баса башлады. Күз кабакларын төшереп, черем итеп алырга гына уйлаган иде, ишек катыннан Зәйтүнә кортканың карлыккан тавышы ишетелде:

    — Хәлең ничек, Газизҗан балам?

    — Әйбәт түгел шул, күрше. Нишләптер буыннар йомшап китте әле.

    — Мәйданга чыкмыйсың инде алайса?

    — Чыкмыйм.

    — Балык шулпасыннан да авыз итмисеңме?

    — Безнекеләр алып кайтыр әле. Бу хәлдә үзем барып йөри алмам, күрше… Менә син дә бармагансың бит әле…

    — Балалар кайтмады… Алар булмагач, бер бәйрәмнең дә кызыгы юк… Ярар, чыгыйм әле, әллә кайтып та килерләр… Терел, яме. Җанбалык турында уйлама. Язмышыңа язылганы булыр…

    — Туктале, Зәйтүнә күрше, каян син Җанбалыкны искә алдың әле?

    — Алмыйча ни. Торна Хәйри бөтен Күәш күлен аркылыга-буйга сөзеп бетергән, ди. Бик күп балык эләккән, ди. Шулпа пешереп, балык ите белән бөтен авылны сыйламакчы була, ди… Аракысыннан гына өлеш чыгар…

    — Шулай икән…

    — Сау бул, Газизҗан…

    — Сау бул, күрше…

    Газиз картның Зәйтүнә кортка белән мәңгелеккә саубуллашуы иде бу. Бу минутта аның күңелендә бер генә түгел, мең кыл өзгәләнеп ята иде.

    Ялгыз калгач, күңел авыртуы көчәйде, озакламый бу авырту тән газабына күчеп, аның бөтен җире кызыша башлады… Бу хаста хәлдән котылу өчен, нинди дә булса рухи таяныч, рухи көч эзләп җәфаланды карт. Хәтерендә бер хәдис яңарды: “…Аллаһны искә алучы һәм Аллаһны искә алмаучы — тере һәм үле кешеләргә тиң…”

    Газиз карт та бу авыр минутларда Ходай Тәгалә хакында уйлады. Аның мәрхәмәте хакында… Миһербанлылыгы, шәфкатьлелеге хакында… Ул белгән бөтен догаларын укып чыкты. Ялварды. Нидер таләп итте. Теләкләр теләде. Бәхиллек сорады…

    Хәле яхшырмады. Ниһаять, Газиз карт төшенеп җитте: ул үләчәк. Ләкин үлгәнче әле күп уйланачак… Үләр алдыннан бик күп уйларга кирәк икәнен белә ул. Уй үлемне җиңеләйтә, үлемгә алып баручы юлны озайта…

    “Их Җанбалык! Җанбалык… Син дә коткарып кала алмадың бу үлемнән… Аның каршында кеше генә түгел, җан да, рух та көчсез шул. Ләкин сиңа бер үпкәм дә юк. Син минем гомеремне озайтырга тырыштың. Бу елымны син бүләк иткән гомер белән яшәдем. Рәхмәт…

    Әй Җанбалык! Минем хәлләр шулайрак. Синең хәлләр ничектер инде… Кайсы гына сөзгечтә ятасың икән? Кайсы гына кармакка барып каптың икән? Хәлеңне аңлыйм… Үзем дә шул чамадарак…

    Әй Җанбалык! Ишетәсеңме мине? Син миңа ачуланасыңдыр инде… Ачуланма, Җанбалык. Күлеңә кабаттан изге ният белән җибәрдем бит мин сине. Үз суында яшәӘсен, нәселен озайтсын, дидем…

    Нәсел хисе, нәсел көче — кешедәге иң зур хис, иң зур көч бит ул. Минем дә оныгым үсә. Ул минем нәселемне дәвам итәчәк… Сине күлгә җибәргәндә, мин шул хакта уйладым… Ә менә ничек килеп чыкты. Рәнҗемә миңа, Җанбалык.

    Әй Җанбалык! Күңелем сизә, син барыбер исән калырсың. Җан үлми бит ул. Җан бер рәвешеннән икенче рәвешенә күчә генә. Мин үләрмен, җәсәдемне салкын җир куенына урнаштырырлар, ә син мәңгелектә калырсың. Аерма бар шул: мин мәңгелеккә калам, ә син — мәңгелектә… Кайда, кем булып калырсың? Анысын син үзең дә белмисеңдер… Аны бер Ходай гына беләдер…

    Әй Җанбалык! Мине онытма, яме, җан үзенең иясен онытырга тиеш түгел. Син дә ияңне онытма. Без синең белән соң очраштык, ләкин бик иртә аерылышабыз… Мин синең белән яшәгән бер мизгелем өчен дә үкенмим, кылган бер гамәлем өчен дә оялмыйм…

    Әй Җанбалык! Минем бер өлешем, кадерле өлешем якты дөньяда яшәп кала. Син аңа игътибарлы бул, мәрхәмәтле бул, игелекле бул. Ул минем беренче һәм соңгы мәхәббәтем иде. Баламның газиз анасы, оныгымның дәү әнисе — ул минем Фатыймам. Исеңдә тот...

    Әй Җанбалык! Яшисе иде дә бит… Ачлык та юк, сугыш та юк… Дөньялар тынычлангач, бөтенәйгәч кенә китәргә туры килә. “Дәү әти” булып, “Якын бабай” булып яшисе дә яшисе иде әле… Шул балаларны ияртеп, балыкка йөрисе дә йөрисе иде…

    Әй Җанбалык! Беләсеңме күпме балык тоттым мин үз гомеремдә?! Әллә… Әллә шуның белән үземә гөнаһ алдым микән? Балык бит ул гади җан иясе генә түгел. Балык ул — җан үзе! Күпме җан кыйганмын бит мин, күпме гомер өзгәнмен… Ходай Тәгалә өлешенә кергәнмен…

    Әй Җанбалык! Әйт әле, бармы ул теге дөнья? Мәңгелек дөньясы. Беләм, бу хакта әйтергә ярамый. Син дә әйтмә. Мин барыбер сизәм, хәтта беләм: бар ул, бар… Мәңгелек иленә китеп барсам, син минекеләрне онытма. Миңа алар хакында хәбәр итеп тор. Ә аларга — минем хакта…

    Әй Җанбалык! Ходай каршында, Язмыш каршында да, синең каршыңда да күңелем, намусым чиста минем. Шулай да синең алда гаебем бар: саклап кала алмадым… Рәнҗемә миңа, Җанбалык…”

    Сабантуйдан кайтып кергән Фатыйма карчык, түшәгендә саташып, ниндидер балык белән сөйләшеп ятучы картына тап булды. Шундук, ах-вах килеп, аның тирәсендә бөтерелә дә башлады.

    — И-и, картлач, “бар-бар” дигән була бит әле. Тагын нәрсә генә булды икән үзенә? Нинди әшәке җил кагылып үтте икән? Суык җил генә булса ярар иде, анысыннан терелеп була, зәхмәт җиле булмасын берүк...

    Өй бетереп, ялгызы үзалдына сөйләнеп йөрүче карчыкны Газиз картның иңрәүле авазы сискәндерде.

    — Җанбалык… Рәнҗемә миңа… Саклап кала алмадым…

    Әһә! Менә нәрсәдә икән хикмәт! Җанбалыкта! Аларның өенә шомлы сер яисә серле шом булып кергән күл балыгында!

    Фатыйма карчык, көтелмәгән ачышыннан буынсыз калып, ишек тупсасына утырды. Аның йөрәгендә ниндидер тонык сызлавык барлыкка килде. Юк, бирешергә тиеш түгел ул. Ул да бирешсә, картын кем карар, кунакларны кем тәрбияләр?

    Ай Җанбалык, Җанбалык… Тотылган, хараплар гына булган икән… Ай-яй-яй, нинди олы бәла килде аларга, нинди кайгы килде…

    Ичмасам, бу балалары да каядыр китеп югалды. Чакыртып алырга иде дә… Кирәк чакта җибәрергә кешесе дә юк бит аның!.. Башка вакытта гел шушында бутала иде — Рөстәме әллә кая олакты! Кайда булсын — сабан туендадыр… Әнә бит бөтен авылга таныш ис таралды — учак исе, пешкән балык исе, сабантуй исе… Халык яланда табын кора башлаган икән инде…

    Шул вакыт Газиз картка хәл кергәндәй, юк-юк, җан кергәндәй булды. Ул, бермәл күз кабакларын тетрәндереп, беренче мәртәбә күргәндәй, өй эчен җентекләп, бөртекләп карап чыкты. Карашлары идән уртасында басып торган Фатыймасының гаҗәпләнү катыш куркулы карашы белән очрашкач кына, сискәнеп, туктап калды. Аннары, бөтен булган хәлен җыеп:

    — Фатыйма… Җанбалыкны күлгә җибәрегез, — диде дә, керфекләрен тибрәндереп, күзләрен йомды.

    Фатыйма карчык берни дә аңламады. Әмма картының әйткәннәрен ипләп, пөхтәләп хәтер төбенә салып куйды.

    Шулай авырлык белән көн үтте. Улы белән килене көлешеп кайтып кергәндә, Газиз карт һаман уяулы-йокылы ята иде. Фәһимнең билендә — затлы сөлге, кулында — заманча тузан суырткыч, Гүзәл исә кулына коштабак тоткан. Куанычлары эчләренә сыймый — Фәһим көрәшеп батыр асты калган, Гүзәлгә сабантуй күчтәнәӘче — бөтен килеш шулпада пешерелгән кәрәкә балыгы тәтегән…

    — Әнкәй, алып куй әле шушы балыкны. Теге сәрхуш Хәйри бар бит. “Торна” дип тә йөртәләр. Шул бирде. “Атагызга алып кайтып ашатыгыз, теге вакыттагы хәлләр өчен ачу сакламасын”, — диде. Аракы да сорамады хәтта. Ул бәндәгә дә акыл керсә керер икән…

    — И-и, кирәкмәс иде, балалар. Шул Хәйри кулыннан бер тәгам ризык алмам дигән сүзем бар иде. Әле ярый әткәгез белми ята. Белсә, балыгыгыз-ниегез белән куып чыгарыр иде, билләһи. Атагызның җанына күп тоз салды ул юньсез…

    — Кеше биргәч, йөзенә бәреп булмый бит, әнкәй. — Гүзәл, киеренкелекне йомшартырга теләп, җайлы сүзләр эзләде. — Уянгач әткәй рәхмәт әйтә-әйтә ашар әле, менә күрерсең. Кем биргәнен без аңа әйтеп тә тормабыз, шулаймы, әнкәй?..

    — Шулай дисәң генә инде…

    Сәер тынлык урнашты. Бераздан Фатыйма карчык әйтергәме-юкмы дигән кебек уйланыбрак торды да тәвәкӘкәлләп сүзен дәвам итте:

    — Әткәгез бик нык авырып китте бит әле, балалар.

    — Нәрсә булды, әнкәй? — Фәһимнең тавышында шомлы аһәңнәр яңгырап китте.

    — Белмим… Белмим…

    — Берәр сүз әйткәндер бит?

    — Әйтте-әйтте…

    — Нәрсә диде?

    — “Җанбалыкны күлгә җибәрегез”, — диде.

    Фатыйма карчык коштабакны тутырып ятучы балыкны түр өстәл башына илтеп куйды да, алъяпкыч итәге белән күзләрен сөртә-сөртә, мич арасына кереп китте.

    “Берни дә аңламыйбыз” дигән кебек, бер-берсенә карашып торган Фәһим белән Гүзәлне урамнан кереп килүче балалар тавышы айнытып җибәрде.

    Ишектә иң беренче Рөстәм пәйда булды. Менә ул килеп тә керде, ук кебек атылып, түр караватка барып та капланды:

    — Якын бабай, Якын бабай, мин беленче килдем! Уян инде, мин җиңдем бит. Ник калалга килмәдең?

    Бу шау-шуга йөгереп килеп җиткән Фатыйма карчык малайның авызын тиз япты:

    — Тавышланма, чукынчык малай! Авырып китте әле Якын бабаң. Чәпчеп йөрмә. Синең кайгың юк аңарда…

    Кәефе китсә дә, Рөстәм сер бирмәде, берничә адым артка чигеп, өстәл башында туктап шым булды. Шунда ул пешкән балык салынган коштабакны күреп алды. Бала бала инде. Бу юлы да түзеп кала алмады:

    — Ә бу балык каян? Якын бабайгамы?

    — Әйе, Якын бабаңа җибәргәннәр. Ашыйсың килсә, кабып кара.

    — Ялыймы?

    — Ярый-ярый, Якын бабаңа калдырырга онытма.

    — Абау! Теле балык бит бу! Әнә теп-теле күзләле белән калап тола!..

    — Ни сөйлисең син, Рөстәм балам. — Бу юлы да өтәләнеп Фатыйма карчык килеп җитте.

    Рөстәмнең сәер сүзе башкаларның зиһененә дә барып иреште, ахры. Фәһим белән Гүзәл, алар артыннан Марат та, сүз куешкан кебек, пешкән балык торган өстәлгә барып ябырылдылар…

    Ә бит чынлап та шулай! Торна Хәйри биреп җибәргән бу балык, җан балкытып торган тере күзләрен томрандырып, якты дөньяга багып ята!

    Беренче булып Фәһим исенә килде:

    — Карале! Җанбалык бит бу! Әткәйнең балыгы!

    — Шул балыкмы? — Сүзгә дәртләнеп Гүзәл кушылып китте: — Әнкәй җаным, шәһәргә кайткач та тынгылык бирмәде синең малаең… Төнлә уятып та шул балык хакында сөйли иде…

    Фәһим хатынына җәелеп китәргә ирек бирмәде. Хәл бик җитди иде шул.

    — Әнкәй, әткәй нәрсә диде әле?

    — “Җанбалыкны күлгә җибәрегез” — диде.

    — Әнкәй! Әнкәем! Шушы балык хакында әйткән бит ул! Әнкәй! Аны тизрәк күлгә илтергә кирәк. Әнә бит күзләрендә җаны бар әле аның… Бу күзләр исән булганда, әткәй дә үлмәячәк… Әнкәй! Гүзәл! Аңлыйсызмы? Төрергә берәр нәрсә бирегез әле… Тиз булыгыз!

    Фәһим өстәлдәге балыкны кулына эләккән беренче чүпрәккә төрде дә сак кына күкрәгенә кысып чыгып йөгерде. Аңа Рөстәм белән Марат иярделәр. Иң ахырдан Гүзәл чыгып чапты…

    Фатыйма карчык өй уртасында ялгызы басты да калды. Аның зиһене бу вакыйгаларны һич кенә дә кабул итәргә теләми иде. Гүя бу өйдә ниндидер моңсу әкият бара… Яисә төш… Бер дә чынлыкка охшамаган бу тормыш. Ниндидер балык… Җанбалык… Аның серле күзләре… Тик торганнан гына, кайдадыр ниндидер балыкны тотканга гына авырып киткән карты…

    Ә авыруы чын… Әнә бит йөзләренә бөрчек-бөрчек тир бәреп чыккан. Күз төпләренә караңгы боҗралар яткан… Битендәге җыерчыклары тирәнәйгән, йөз-чырае тагын да ябыгып калган…

    Фатыйма карчык:

    — Карт, хәлләрең ничек? — дип, үрелеп сорап куйды.

    Газиз карт дәшмәде.

    — Атасы, берәр нәрсә кирәк түгелме?

    Газиз карт дәшмәде.

    — Газизҗан, ник дәшмисең инде?.. — Фатыйма карчык, карты өстенә капланып, үксеп елап җибәрде. Бушанып, туарылып елады. Юк, кычкырып еламады ул, басылып кына, кысылып кына яшь түкте… Пәйгамбәребез: “Елау — киң күңеллелектән, ә кычкырып елау — шайтаннан”, — дигән бит. Фатыйма карчык бу хәдисне белми. Аңа моны белү кирәк тә түгел. Ул болай да изге, киң күңелле кеше. Аның бу күңеленә дөньяның шатлыгы да, кайгысы да сыйган, менә картының авыруы да бөтенләе белән кереп беткән аңа. — Атасы, дим, ташлама мине… Ташласаң, синсез ничек яшәрмен мин?!

    Шул вакыт Газиз картның йөз җыерчыклары калтыранып куйгандай булды. Карчыкның борчулы күзләӘреннән тамган кайнар яшьләр уятып җибәрде бугай аларны. Җыерчыклар артыннан ук күз кабакларына, аннары картның иреннәренә җан керде:

    — Бәхил бул, карчык… Озак яшә… Тыныч күңел белән китәм… Чөнки… синнән алдарак китәм… Бәхетле яшәгез…

    Газиз картның йөзе, кашлары тагын бер мәртәбә калтыранып куйгандай булды. Ул тагын бер мәртәбә авыр сулап алды да аһылдап җан тәслим кылды…

    Фатыйма карчык, картының тәненнән очып чыгып баручы җан кошын тотып калырга теләгәндәй, кочагын җәеп, түшәк өстенә капланды…

    Бу вакытта Фәһим күлгә якынлашып килә иде инде. Малайлар да, Гүзәл дә шактый артта калдылар. Сабантуй яланыннан балык шулпасы ашап кайтып килүче кешеләр аларга сәерсенеп карап калалар, әмма туктатып сорарга кыймыйлар.

    Фәһим бөтен көченә йөгерә. Буыннары катып, аягы тыңламый башлады, тыны-сулышы кысылды, әмма ул йөгерүеннән туктамады. Бөтен уе куенындагы балыкта иде. “Ничек тә өлгерергә, өлгерергә, өлгерергә, өлгерергә… Җаны бар чагында күлгә илтеп җиткерергә, үз дөньясына чумдырып җибәрергә, җибәрергә, җибәрергә, җибәрергә…”

    Фәһим белми, Җанбалык үлгән инде. Үлеп, гап-гади балыкка әверелгән. Күзләрендәге илаһи нур сүнгән. Җаны да каядыр күчеп киткән яисә бөтенләй күк катына ашкан…

    Ул йөгерә дә йөгерә… Кайгыдан качкан кеше кебек йөгерә. Кайгыдан йөгереп кенә качып булса икән! Ләкин йөгергән чакта, өмет кала әле. Фәһим шулай йөгергән килеш калсын, ә мин үз юлым белән китәм. Карты гәүдәсе өстендә зар елаучы Фатыйма карчык янына да кереп тормыйм. Яланда аракы чөмереп, уха ашап, акырып-бакырып утыручы Торна Хәйриләрне дә урап узам. Бу авылдан тизрәк чыгып китәсе килә! Кемгәдер, нәрсәгәдер ачу чыга… Тик мин беркемне дә бернәрсә өчен дә ачулана алмыйм. Хакым да юк. Пәйгамбәребез әйткән бит: “Ачу килерлек урында да тыелып калган кешенең күңеленә тынычлык һәм ышаныч тулыр…” — дигән.

    Ноябрь, 2002

  • Ике дус һәм ак бабай хакында кыйсса (Хикәя)
  • Өндәге төш (Новелла)
  • Очрашу (Хикәя)
  • Тәртипсез малай (Хикәя)
  • Ясимә ятимә түгел (Хикәя)
  • Уен (Антихикәя)
  • Кыска хикәяләр (Цикл)
  • Илаһи көн (Тарихи хикәя)
  • Төнге кош (Хикәя)
  • «Педагог» (Хикәя)
  • Хак чишмәсе (Хикәя)
  • Туй котлавы (Хикәя-диалог)
  • Саташу (Хикәя)
  • Битлек (Новелла)
  • Чуар колак (Хикәя)
  • Кубарылу (Хикәя)
  • «Алтылы» (Тормыштан алынган хикәя)
  • Минем янга атлар килде... (Хикәя)
  • Туган көнсез малай (Хикәя)
  • Туй төне (Новелла)
  • Жан сурәте (Хикәя)
  • Сукыр язмыш (Хикәя)
  • Тамга (Хикәя)
  • Күзләр хакында хикәят (Фронтовик хатирәсе)
  • Степан рухына дога (Тормыштан алынган хикәя)
  • Үч хәтере (Хикәя)
  • “Сезгә хатын-кыз кирәкме?” (Хикәя)
  • Юл читендәге авыл (Хикәя)
  • Сынау – сыналу ул... (Хикәя)
  • Пәйгамбәрләр күпме яши? (Хикәя)
  • Кара төн (Кыйсса)
  • Өченче ишек (Хикәя)
  • Карындаш (Хикәя)
  • Йөрәк чире (Хикәя)
  • Кара каз (Әгерҗе ягында ишеткәннәр буенча)
  • Ходай бүләге (Бәян)
  • Дөнья чигендәге очрашу (Хикәя)
  • Күн итек кыйссасы (Хикәя)
  • Яшел тутый (Новелла)
  • Әнизәр (Хикәя)
  • Борылыш (Хикәя)
  • Җир астыннан юллар бар (Хикәя)
  • «Нимес» (Хикәя)
  • Тәкъдиргә юл (Хикәя)
  • Тәкъдирдән узмыш (Новелла)
  • Алдакчы тукран (Балаларга шигырьләр)
  • Күңелем сурәте (Шигырьләр, җырлар)
  • «Сәгадәт» бәхет дигән сүз (Хикәя)
  • Чәчәк сатучы егет (Хикәя)
  • «Похоронка» (Хикәя)
  • Йодрык (Хикәя)
  • Йолдыз (Новелла)
  • Лифтта (Хикәя)
  • Сөйгәнемнең исеме сиринә (Новелла)
  • Җир астындагы язмышлар (Хикәя)
  • Йорт иясе (Хикәя)
  • Гомер боҗрасы (Моңсу хикәя)
  • Кияү киче (Новелла)
  • Төнге күбәләк (Хикәя)
  • Шаһит (Хикәя)
  • Албастылар (хыялый кыйсса)
  • Оча торган кешеләр (бәян)
  • Язмышның туган көне (Повесть)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Бөкре (Бәян)
  • Шартлау (Повесть)
  • Табылдык хатлар (Повесть)
  • Тимерче (Кыйсса)
  • Аллалар кайда яши? (Бәян)
  • Бала хакы (Бәян)
  • Сагышың булса, суга сал (Повесть)
  • Эт елы (Бәян)
  • Соңгы сугыш (Бәян)
  • Әткәйнең сугыш көндәлеге (Повесть-хатирә)
  • Җанбалык (Повесть)
  • Күрәзә (Повесть)
  • Фәрештә (Повесть)
  • Мөсәллим карт догалары (Хикәя)
  • Гөлләр дә елый (Хикәя)
  • Күңел күзең күрәме? (Хикәя)
  • Артист (Хикәя)
  • 1 нче июнь (Новелла)
  • Авылдаш (Хикәя)
  • Алтын кыйссасы (Хикәя)
  • Бүреләр һәм Иоһанн Себастьян Бах (Хикәя)
  • Балта остасы (Новелла)
  • Бәхет юлда яши (Хикәя)
  • Булат нигә йокламый? (Моңсу хикәя)
  • Ана сүзе (Хикәя)
  • Исемең ничек, Гадел? (Повесть)
  • Тозлы яңгыр (Гыйбрәтле кыйсса)
  • Хак (Бәян)
  • Әрем исе (Хикәя)
  • Гомер эзләү (Новелла)




  • ← назад   ↑ наверх