• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Газиз Гобәйдуллин

    ТАТАРЛАРНЫҢ КИЛЕП ЧЫГУЫ ҺӘМ АЛТЫН УРДА

    I

    Моннан мең ел элек чакларда, хәзерге Русиянең җәнүбендә, Дон, Идел, Кубань, Днестр елгаларының түбәнге агымында бик киң сахралар бар иде; инде хәзер бу сахра-ларда калалар салынган, күбрәк урыс халкы тора. Ул заманнарда исә аларда куман яисә кыпчак аталган төрек җенесеннән, безнең татар теленә бик якын булган бер тел белән сөйләшүче бер халык торадыр иде. Бу халыклар башта бу сахраларга килгәндә күршеләре урыс белән сугышып торсалар да, соңра XII йөзнең башларына таба тәмам татулашып, хәтта бер-берсе белән кода булышып та беткәннәр иде. Болар күбрәк кырларда күчеп йөреп, мал асрап көн күрсәләр дә, уңайлы урыннарга килеп торсалар, бәгъзе вакытта иген дә чәчеп таплыйлар; күбрәк тары игәләр иде. Боларда бик яхшы атлар булып, хәтта кайсы елларны сиксәнешәр мең елкыны һиндстан чикләренә илтеп саталар, үзләре дә ул җирләрдән дә күршеләре урыслар, болгарлар, Кара диңгез буенда торучы сәүдәгәр италияле вә румнарга саталар, шулай итеп алыш-бирешкә дә катышалар иде. Бу халык күбрәк ыруг-ыруг булып яшәп, барысы бер кырыклап ыругка җитәләр; һәр каю ыруг үзенең ыруг башлыгы (патриарх — аксакал) тарафыннан идарә кылынадыр иде. Бу куман яисә кыпчаклар барысы җыелып, бер падишаһлык вә дәүләт ясый алмаганнар иде. Куман халкы нәкъ башка төрек-татар күчмә халыклары шикелле батыр вә гайрәтле һәм сугышны бик сөяләр, таларга бик яраталар, талап әсир итеп алып кайткан кешеләрне Кара диңгез буйларындагы сәүдәгәрләргә малга алмаштыралар. Алар да Азия, Африка вә Европаның төрле җирләренә илтеп саталар иде. Кыпчаклар тиредән камзол вә чикмән кияләр, башларына җәй көне киездән эшләпә кияләр иде. Менә шушы кыпчак яисә куман халкы XII йөзнең башындагы җәнүби сахраларның хуҗалары иде.

    Бу заманда Днепр елгасының урта вә югары агымында, Идел елгасының иң югары агымында, Мәскәү елгасы, Клязьма, Волхов сулары, Чуд күле буйларында урыс халкы вак-вак князьлекләргә бүленеп көн күрәләр иде. Иделнең вә Каманың урта агымнарында исә болгар халкы сәүдә, игенчелек, мал асрау, төрле нәрсәләр эшләү белән гомер итәләр иде.

    Болгарлардан өстә урыслардан көнбатышына таба озын сакаллы, урта буйлы, сары тиреле яңаклары чыгып торган финнәр игенчелек вә җәнлек ату, бал корты асрау белән кәсеп кылып торалар иде.

    Менә шулай торганда XIII гасырның икенче яртысында бу Шәркый Яуропада торучы халыкның башына бер читенлек килеп, аларның яхшы гына тыныч торган гомерләрен борчыды...

    Болгарның Урал таулары буена куелган сакчылары шаһәри Болгарга чабып кайтып тузан тузгытып, буран уйнатып, алдан яшьләре атка атланып, арттан малларын әйдәп, хәтсез күп бер халык Азиянең кыргыз сахрасыннан килеп чыгып, Урал тауларын үтеп килгәннәрен белдерделәр. Бу халыклар исә монгол халкының командасында килгән төрле җенестән гыйбарәт төрек-татар урдасы иде.

    Кайдан килеп чыкты бу халык, аларны әүвәле белмиләр идемени соң? Менә без хәзер шушы татар исемле халыкның ! килеп чыгуын вә аларның безнең кыпчак, болгар йортына килеп җитеп, алар белән катышып татар исемле бер халыкның килеп чыкканын сөйләп карыйк.

    II

    Ерак Кытайның чигендә, Байкал күленең асты тарафына киткәч элек ямь-яшел кырлар соңра сусыз киң сахра башлана. Менә шушы сахраларда борынгыдан бирле бер-берсенә бик якын тел белән сөйләшүче, бер төрле тормыш белән торучы ике халык мал асрап, көтү көтеп, кымыз эчеп һәм җәнлекләр тотып көн күргән. Боларның берсен төрекләр дип, икенчесен монголлар яисә кара татарлар дип йөргәннәр. Менә бер вакытта бу халыкларның саны XII йөзнең ахырларында бик артып киткән, җирләре боларны туйдыра алмаслык була башлаган. Чөнки мал асрап, көтү көтеп көн күрер өчен зур далалар кирәк була. Икенче яктан XIII гасырларга таба бу сахраларда бик көчле корылык башланган: яңгырлар яумаган, сахрадагы печәннәр, үләннәр кипкән-корыганнар, мал ачлык вә сусызлыктан үлә башлаган. Шушы фәкыйрьлеккә гаҗиз булган монгол-та-тар вә төрек халыклары кайсысы көнчыгыш тарафларында торучы, игенлекләре күп, бай, сәүдәгәрле, калалары булган Кытай мәмләкәтенә күчәргә теләгәннәр; кайсысы исә кояш чыгышы ягындагы хәзерге Сибирия вә Төркстан далаларына күчәргә теләгәннәр. Ләкин кытайлар аларны кертмәгәннәр; аларга каршы зур гаскәрләр белән каршы торганнар; далаларда исә тагы шул ук халыкларның кардәшләре кыргыз вә башка төрле исемнәрдә йөри торган төрек халыклары болар берәм-берәм күчеп килә башлагач, боларга каршы килеп сугышып һәлак итә торган булганнар. Монгол-татарларның картлары бу хакта бик күп мәртәбәләр җыелып киңәшеп караганнар, ахырдан бу фикергә килгәннәр: болай берәм-берәм, аерым-аерым гаиләләр, кар-дәш-ыруглар белән генә икмәкле җирләргә күчеп булмый икән; әгәр бу коры сахраларда ачка үлмик дисәк, берләшеп җыелып, коралланып күчәргә кирәк, дигәннәр. Менә XII йөзнең ахырында шуның өчен монголлар да берләшеп, бер хөкүмәт ясауга омтылулар килеп, туган; әле берничә ыруг берләшеп бер кабилә ясап, берничә кабилә берләшеп караган, әле икенчесе. Ләкин монгол халкы тәмам җир азлыктан, мал туйдырырга печәнлекләр, җанвар атарга дала вә кырлар азлыктан тәмам гаҗиз булганчы берләшә алмаганнар. Шулай итеп XII * йөзнең башына кадәр монголлар бер җыелып, бер аерылып торганнар. Җитмәсә тагын шушы фәкыйрьлек өстенә монголлардан Кытай хөкүмәте һаман салым алып йөдәтүен куймаган. Шуның өчен XII ** гасырның башында монголларда берләшүгә омтылу ифрат дәрәҗәдә көчәйгән. Бу кирәклек эшнең башында торучы кешене дә китереп чыгарган; ул кеше исә Ясугәй баһадир исемле бер кара татар исемле монгол кабиләсенең аксакалы булган. Инде 1175 елда ул үлгәндә монголлар көчәеп китеп, Кытайны санламый башлап, аңарга салым түләмәс булдылар; монголларның бик күбесе җыелып Ясугәй баһадирның ыругы кул астына кергәннәр иде. Ясугәй баһадирдан соң аның хатыны Тәкәһәм, углы Темучин шул җыелган ыругларның башына менсәләр дә, ярлырак вә Ясугәй заманында изелгән ыруглар аңарга каршы чыгып сугьща башладылар. Ләкин бер кулга җыелгач яңа җирләргә күчеп китү, Кытайны барып талау уйлары өскә чыктылар. Озакламый бөтен монгол халкы вә Монголиядәге төрекләр бер зур күчмә дәүләт ясадылар. Кытайны алдылар һәм Урта Азиядән Иранга таба китә торган сәүдә юлында яткан «Хәрәзм шаһы»лар мәмләкәтен җимерделәр. Менә бу кадәр зур җирләрне Монголиядә торып кына идарә итеп булмаганга күрә Темучин (инде аны «Чыңгыз» дип йөри башладылар) үләр алдыннан 1229 елда дүрт улына бүлеп бирде. Шулардай Җүҗи атлысына кояш батар яклардагы!

    * Текстта шулай. Дөресе — XIII йөз булырга тиеш. (Ред.) ** XIII гасыр булырга тиеш. (Ред.)

    Сибирия сахралары һәм хәзерге Яуропа русе бирелде һәм аңарга да 27 меңләп монгол гаскәре тапшырылып, башкорт, болгар, рус, кыпчакларны алырга боерылды... Менә шул гаскәр белән Җүҗинең углы Батыр * болгар. Русия, башкорт вә кыпчак җирләрен алды, шулай итеп 1240 елларда хәзерге Русиянең көньягындагы халыклар монголлар кулына керделәр дә андагы төрекчә сөйләшә торган халыклар Чыңгызның ыругы исеме белән «татар» дип атала башладылар.

    Шуннан соң «Алтын Урда» дигән бер мәмләкәт килеп чыкты.

    III

    Хәзерге Царицын, Саратов вә Әстерхан губерналарындагы Идел суы кырыйларындагы Алтын Урданың зур-зур шәһәрләре салынды. Боларның кайсысы яңадан салынды. Иске шәһәрләр дә төзәтелде. Зур шәһәрләрдән Үкәк, Сарай, Яңа Сарай, Көстан ** вә Әстерхан иде.

    Бу шәһәрләр кырыйларыннан үр белән әйләндереп алган булып, үрнең тышыннан биек койма белән чолганган иде 3. Янә шәһәрнең урта бер җирендә койма белән әйләндереп алган урында ханнар, түрәләр тора торган бер җире бар иде. Моның эчендә зур-зур кирпеч вә ак таштан салынган зур йортлар, бакчалар бар, йортларның эчләре ялтыравыклы ташлар, төрле бизәкле үрнәкләр төшергән чынаяк мичнеке төсле кирпечләр белән зиннәтләнгән иде. Эчләрендә һәртөрле алтын, көмештән савытлар, төрле ефәк, парча материаллардан ясалган өенә кирәк нәрсәләре белән тулып ятадыр иде. Бу йортларда ханнар вә түрәләр үзләренең хисапсыз күп хатын-кыз, бала-чага вә хезмәткәр-коллар'ы торалар; татар вә чит халыкларны талап җыйган маллар белән рәхәтләнеп, кымыз вә шәраб эчеп, туйганчы симез ит ашап, рәхәтләнеп симереп яраталар *** иде; шәһәрнең бу кисәген үткәч, татар байлары йортлары башланып, болар таш, кирпеч вә агачтан ясалган булып, эчләре вә тышлары төрле бизәкләр белән зиннәтләнгән буладыр иде. Шәһәрнең бу кисәгендә зур мәчетләр вә башка милләтләрнең чиркәү вә гыйбадәтханәләре салынган буладыр иде; соңра шәһәрнең уртасында киң мәйданда базар булып, базарның һәрбер тарафында чит халыклар, сәүдәгәр вә һөнәрмәндләрнең мәхәлләләре булган; бу һәрбер милләтнең мәхәлләсе, румныкы, итальянныкы вә Урта Азия халыкларыныкы аерым койма белән әйләндерелеп алынган булып, һәрбер мәхәлләнең аерым таза капкасы булып, кичләрдә һәм шәһәрдә тынычсызлык чакларында бу капкалар бикләнә торган булганнар. Моннан кала шәһәрне әйләндереп алынган ныгытмалар артында фокара вә эшче халыкның мәхәлләләре башланып, аларның йортлары балчык вә начар ташлардан ясалган кечкенә генә өйләрдән гыйбарәт булган. Байларның алтын, көмеш вә чынаяк табак-савытлары төрле асыл, ефәк кием вә зиннәт нәрсәләре урынына боларның гади чүлмәк савытларыннан вә тире туннарыннан, төрле нәрсәләр ясый торган корал вә станокларыннан башка нәрсәләре булмаган.

    * Текстта шулай. Бату булырга тиеш. (Ред.) ** «Гөлстан> дип язылырга тиеш иде. (Ред.) *** «Яталар» дип укырга кирәктер. (Ред.)

    Шәһәрләр корырак сахралар өстенә салынса да, читтәге чишмә вә елгалардан, җир астына күмелгән чүлмәк трубалар буенча сулар китерелгән булган. Мунчаларда вә байлар йортларында һәм хан вә түрәләр сарайларындагы бакчалардагы фонтаннарга сулар килеп аттырып тора торган булганнар.

    Алтын Урданың бу шәһәрләрендәге рәсем ясаучы, бизәкләр төшерүче осталарның имлялары бик нәзек булып, матурлыкны бик яратканнар. Болар рәсемнәр төшергән чакта куе, ачык төстәге буяулар белән ясамаганнар. Яраткан төсләре сыек зәңгәр, сыек яшел вә сары, ал вә ак төсләр _бул-ган. Төрле чүлмәкләр вә чынаяк кирпечләр өсләренә татар осталары төрле кыр хайваннары, боланнар, бүре, төлкеләр сурәтләре һәм чәчәк атып торган гөл агачлары өстенә кунган сандугачлар ясарга тырышканнар.

    Сыек күк чынаяк кирпечләр өстенә төрле бәетләрне ма-тур-матур гарәби хәрефләр белән бүрттереп язарга сөйгәннәр. Татарлар музыканы да бик сөйгәннәр. Тыныч вакытларда сахраларда, озын төннәрдә киез өйләрдә яисә шәһәрләрдәге йортларда учак тирәсенә җыелып борынгы батырларны хәтерләп, үткән заманнарда булган зур сугышларны искә төшереп махсус җырчы картлар җырлаганнар.

    Кулларына дүрт кыллы думбра алып, яисә авызларына курай кабып уйнап торганнар. Сугыш алдыннан да татарлар шул думбраны чиртеп, гайрәт кертү өчен җырлап уйнарга сөйгәннәр.

    Шәһәрләрдәге мәдрәсәләрдә меңләп шәкерт дәрес укып, боларны хәзинә туйдырган һәм зур мәҗлесләргә чакырып сыйлый торган булган. Мәдрәсәләрдә укытучы галим хәлфәләр зур китаплар язганнар; татар шагыйрьләре шигырь •белән китаплар язып торганнар.

    Алтын Урданың бу шәһәрләрендәге халыкның киеме ничек булган соң? — дип сорасагыз, аңарга да җавап биреп узыйм: бик мәгълүм нәрсә ләбаса, байлар белән ярлылар, гаскәрләр белән мондый халыкның киемнәре белән бер төсле булмый.

    Алтын Урданың хан вә аның тирәсендә йөрүче кешеләр •сугыш булмаган чакларда башларына кыйммәтле тиреләрдән ясаган очлы, ике кырые кайтарылып тора торган то-мык кигәннәр; өсләренә исә чит илләрдән килгән ефәк, би-касәп, әдрәс вә сукнолар да хәзерге татар агайның кыска җиңле камзолы өстеннән җилән кигәннәр дә, суык вә кышларда хәзерге муллаларның Кама тоткан намаз туннары төсле һәйбәт җәнлек тиреләреннән тун киеп куйганнар. Сәүдәгәрләр дә шулай ук байлыкларына карап киенгәннәр. Фәкыйрьләр, күчмә кешеләр һәм татарның игенчеләре исә шул ук бүрекне киездән һәм сарык тиресеннән кигәннәр, өсләренә дә әлеге камзолны, куй тиресеннән тегеп йонлы ягын эчкә калдырып, җиләннәрен исә шул ук тиредән йонлы ягын тышка калдырып кигәннәр. Әлхасыйль, хәзерге борынгы камзол, җилән һәм чапан һаман да әле татарның борынгы киемедер.

    Хатыннарның киеме ирләрнекеннән тегелү рәвеше ягыннан бик аз аерылган. Ләкин аларныкы озынрак булу белән бергә, төрле бизәкләр белән бизәлгән булган. Башларына к|ия торган ^әрсәләре исә тутый кошы вә башка шуның шикелле матур кош канатлары белән бизәлгән булган. Хатын-кыз кулларына беләзекләр, балдак, йөзекләр, муеннарына төрле ташлар асарга яратканнар.

    Борынгы татарларның ирләре чәчләрен алдан колакка кадәрен алып, артта калган чәчләрен кытайлар шикелле үреп салындырып яисә баглап йөргәннәр; хатын-кыз булса чәчләрен алмаганнар, озын килеш йөртеп, бик күп толым итеп үреп, төрле якка салындырганнар.

    Сугыш киемнәре татарларның шулай булган: башларына сөңге очы төсле очлы түгәрәк тимер такыя кигәннәр; бу такыяның артыннан көбәдән ясаган каплавыч муеннарына салынып төшеп, муеннарын кылыч җәрәхәтеннән саклаган; сугыш чагында теге тимер бүрекнең алдагы ягын каплау өчен бер тимер төшереп куйганнар. Өсләренә көбәкүздән авыр кием кигәннәр, чалбарлары да кайсы вакыт көбәкүздән, кайсы чакта калын тиредән булган. Сул кулларына түгәрәк тимер калкан тотканнар. Байларның бу калканнары төрле язулар вә рәсемнәр белән бизәлгән булган; бәгъзе чакларда калканнары өстенә асыл ташлар да утыртып ясалган булган. Сул якка салындырып кәкре кылыч асканнар, яннарына җәя һәм ук тага торган савыт такканнар. Кулларына озын, нәзек сөңге тотканнар. Татарларның гаскәре күбрәк атлы булган. Иярнең артына сарык тиресеннән ясалган капчык асканнар, әгәр су аркылы чыгарга туры килсә, шуны өреп тутырып, башын бәйләп өстенә утырып йөзеп чыкканнар. Иярләренә сөттән ясаган корт тутырып бер капчык асканнар; ашыйсылары килгәндә шуны суга яисә шулпага катып эчкәннәр.

    Татарларның ашый торган нәрсәләре күбрәк иттән булган. Алар иттән шулпа пешереп, шуны эчкәннәр, итне ашаганнар. Бәгъзе вакытта эченә ит тыгып пилмән яисә пәрәмәч шикелле нәрсә дә пешергәннәр. Ләкин һәрхәлдә оннан булган ашны аз ашаганнар. Күбрәк эчкән нәрсәләре сөт вә кымыз булган. Кымызның кара кымыз дигәннәрен бик каты әчетеп исерткеч урынында истигъмаль кылганнар.

    Менә Алтын Урдада тормыш шундый булган.

    IV

    Алтын Урда дәүләтендә, алда берничә мәртәбә әйтелеп киткәнчә, халык байлык җәһәтеннән бертигез булмаган.

    Иң югары баскычта хан вә аның нәселе торган: болар мәмләкәтнең бөтен малы, бөтен көче белән файдаланганнар; ханнан башка болар хуҗаны бер дә танымаганнар. Бөтен хәзинә белән теләсәләр ничек болар файдаланганнар.

    Болардан кала торган җир хуҗалары, зур алпавыт вә кабилә башлыклары торганнар. Болар гаскәр башы булып та, зур түрәләр булып та хезмәт иткәннәр. Боларны үзара тагын дәрәҗәгә бүлеп, иң зурларын бәкләр, әмма түбәнрәк вә ярлыракларын «мирза» дип атаганнар. Болар да хәзинәгә бер нәрсә дә түләмәгәннәр. Боларны «аксөякләр» дип йөргәннәр. Болардан кала тагын бер зур дәрәҗәле гөруһ халык булып, аларны «тарханнар» дип йөргәннәр. Бу тарханлыкны теләсә кемгә, байлык, хезмәтенә карап хан гына «ярлык-фәрман» язып бирә алган. Болардан калган халыкны «карасөякләр» дип йөргәннәр, алар хөкүмәткә салым-ясак түләгәннәр. Ләкин болар да байлыкларына карап төрле сыйныфларга аерылганнар. Шулар эчендә зур бай сәүдәгәрләр булганы шикелле урта дәрәҗә һөнәрчеләр булган һәм ярлы хезмәтчеләр дә булган.

    Барысыннан да түбән дәрәҗәдә коллар торганнар. Коллар чит илдән әсир төшкән кешеләр вә байларга бирәчәкләре тәкабеленә үзләренең ирекләрен саткан кешеләр булганнар. Боларның бер төрле дә маллары, җир-сулары, йорт-җирләре булмаган. Болар ат, сыер, кәҗә шикелле хуҗаларның малы хисапланганнар. Боларны базарларда аяклы мал алып саткан шикелле алырга һәм сатарга мөмкин булган.

    Алтын Урдада бөтен халык, гаскәр хисапланган. Шуның өчен бөтен ил кеше саны белән бүленгән булган: ун кеше ун башына, ун башлары йөз башына вә йөз башлары мең башына, мең башлары ун мең башына буйсынганнар да соңгылар ханга турыдан-туры буйсына торган булганнар. Хан җыелырга әмер иткәч тә, башлыклар үзләренә буйсынган кешеләрне җыеп тәгаен кылынган урынга килеп җитә торган булганнар. Ләкин күп вакытта йөз, мең, ун мең башлыклары ыруг вә кабилә башлыклары булганлыктан, аксөякләрдән булганнар.

    Алтын Урда мәмләкәтенең башында аксөякләрнең башлыгы хан булган. Хан гадәттә шул бабалары Чыңгыз хан нәселеннән килә торган аксөякләрнең җыенында сайлана торган булган. Ләкин бу ханнар күп эш белән маташмаганнар, күбрәк кәеф-сафа белән мәшгуль булып, биюче кызларны биетеп, кымыз эчеп утырганнар. Шуның өчен илне карап, эшләр башкару өчен бер мөәссәсә булып, аны «зур мәхкәмә» (диван әлмәгзәм) дип йөргәннәр. Анда аксөякләр эш кылганнар. Мәмләкәтнең төрле җирендә башта хан тарафыннан аксөякләрдән куелган баскак яисә даругау дигән бәк торган. Кайсы җирләрдә исә кабилә башлыклары эш башкарып торганнар, хөкем кылганнар, салым җыеп сарайга җибәргәннәр, мәмләкәтләрен дошманнар һөҗүменнән саклаганнар.

    Бөтен Алтын Урда мәмләкәте хәзерге губерналар шикелле «өлешләр»гә бүленгәннәр. Мәсәлән, «Болгар», «Кырым», «Русия», «Башкортстан» аерым өлешләр хисапланганнар. Хөкүмәт расходларын каплар өчен төрле җирләрдән салымнар алынган, һәркем үзенең малының ун кисәгеннән берсен бирергә тиеш булган. Мәсәлән, ун сарыктан бер сарык шикелле. Шуның өстенә амбарларда мал тоткан өчен, күпердән чыккан өчен, тегермән тоткан өчен акча ала торган •булганнар. Бу салымнарның күбесе кара халык хисапланган ярлыларга төшә торган булган. Ләкин хәзинәнең иң күп килә торган малы «тамга» булган: һәрбер чит илдән мал китергән кешеләрнең малларын баскаклар карап торып, өстенә ханның исемен язган мөһер, яисә «тамга» сугып, шуның бер кисәген хәзинәгә ала торган булган. Кара диңгез вә Каспий һәм Идел буендагы шәһәрләргә Италия, Греция

    вә мөселман җирләреннән бик күп сәүдәгәрләр хисапсыз мал китереп торганга, мондый «тамга акчасы» бик күп җыела торган булган. Русиядә болгар шикелле Алтын Урдага буйсынып та, аерым өлешләр хисаплана торган җирләрдән башта салымны алда әйтелгән баскаклар аркылы; җыйдырганнар. Ләкин соңра бара торгач, хөкүмәт шул җирләрдән җыелырга тиешле малны аерым зур байлардан (әрмән, персиян, яһүд байлары) алып, аларга теләсәләр никадәр шул илләрдән салым җыярга рөхсәт биргән. Ләкин бу эш халыкка бик авыр булып төшеп, халык кузгалгач бу гадәтне бетергәннәр.

    Алтын Урдада акча сугу гадәте дә булган. Акчаны бакыр, көмештән вә бәгъде вакытта алтыннан да суга торган булганнар. Акчаның бер ягына кайчан сугылуы вә кайсы җирдә сугылуы язылып, икенче ягына да шул заманның ханының исеме языла икән. Алтын Урдада тагы хәзерге кәгазь акча шикелле күннән сугылган акча да булган. Ул акча шул хәзерге вак акча урынына йөргән. Хәзерге балалар, бакыр акчаның бер ягын «күн ягы» дип йөридер. Менә-шул сүз борынгы заманнан калган.

    VI

    Алтын Урда мәмләкәтенең иң көчле чаклары унөченче йөзнең уртасыннан, ундүртенче йөзнең ярымына кадәр иде. Бу заманда Шәрекътан мал килә торган иң зур юл Алтын Урда аркылы үткәнгә мәмләкәт бай, шуның өчен көчле булган. Бу заманда Алтын Урда Яуропаның кояш чыгышы ягында иң зур патшалык хисапланган Яуропа патшалары, Рум императоры аларга бүләкләр җибәреп торган, Русия дә Алтын Урда кулында булган. Ләкин ундүртенче гасырның икенче ярымында мал йөри торган юл үзгәрде; шуның өстенә дә госманлы төрекләре Кара диңгезгә керә торган Дарданеллны алып, Италия сәүдәгәрләренең керүләренә комачаулый башлады. Шуның белән теге «тамга акчасы» аз җыела башлады. Менә ярлылык башланып, хәзинә ярлылангач, мәмләкәттә башбаштаклык туды. Шуның аркасында Алтын Урда зәгыйфьләнде. Шул ук заманда Русия дә көчәеп китеп, Алтын Урда кулыннан ычкынды. Шулай итеп Алтын Урда мәмләкәте вак-вак кисәкләргә буленеп, Кырымда, әүвәлге Болгар урынындагы Казан өлкәсендә һәм Әстерханда аерым ханлыклар килеп чыкты. Сәүдә беткәч, теге шәһәрләр бушап калдылар; йортлар искерде, сугышлардан шәһәрләр бозылды, ватылды, таланды. Шулай итеп күп заманнар Алтын Урда кечкенә генә бер мәмләкәт булып калып тора торгач, ниһаять, XVI йөзнең башында бөтенләй югалып китте.

    Идел буе өчен көрәш тарихыннан

    Шәрекъ вә Гаребне бергә тоташтыручы Идел елгасы өчен көрәш гасырлар буенча килгән тарихи бер вакыйгадыр. Бу Идел буе өчен коелган кан, истигъмаль ителгән акыл вә хәйләнең иге-чиге юк.

    X гасырдагы Хәзәр дәүләтенең1 норманнар вә урыслар белән көрәше, болгарларның шулар белән үк тартышлары, Алтын Урданың элек удел Россиясе, соңра Мәскәү Россиясе белән көрәше, аннан соң Казан ханлыгының Мәскәү белән тартышы, ниһаять, Казан төшкәннән алып 1557 елга кадәр дәвам кылган татар вә башка гайри рус ның Мәскәүгә каршы кузгалышлары — һәммәсе дә шушы эпопеянең тарихка мәгълүм булган бер кисәкләре генә. Табигый, бу көрәшнең тарихтан элек заманнарда ук башлануында шик вә шөбһә юк...

    Менә шушы тартышның бер кисәге XVI гасырда башланган Төркия — Кырым 2 вә Мәскәү Россиясенең чарпы-Шуыдыр. Дөрес, бу көрәшнең идеология җәһәте заһир күренештә ике төрле булып күренде: бер яктан, Төркиянең вассалы Гәрәйләр Казан вә Әстерханны үз җирләре, йортлары дип хисаплап, Иделнең урта вә түбән агымына Мәскәү Россиясенең тәгаррызын Гәрәйләр сәлалясенә каршы килү, аларның кулларыннан «йортларын» тартып алырга омтылу Һәм тартып алу, дип карадылар.

    Казан тәхетенә Сәхиб Гәрәй3 чакырылмас борын ук, Кырым Казанны үз йортыбыз дип карый башлады. Иван Грозныйның атасы заманында 1521 елда Сөләйман' кануни тәхеткә утыргач Төркиягә җибәрелгән Мәскәү илчесе Третьяк Губин дигән кешегә бирелгән тәгълиматта бу мәсьәләне аңлатучы шундый сүзләр бар:

    Безнең ишетүебезчә Мөхәммәтгәрәй хан Солтанга хат язып Казан җире безнең йортыбыз дигән имеш тә Казан тәхетенә безнең дошманыбыз Шаһгалине, урыс патшасы хан итеп җибәргән. Анда христиан чиркәүләре салырга, безнең мәчетләребезне ватарга әмер иткән, кыңгыраулар асарга кушкан диелгән имеш дигән. Соңында тәгълиматта бик озын итеп Казан ханнарын Мәскәү патшалары куеп килүләре тарихын бик озын итеп сөйләп, Шаһгалине «сәедләр, угъланнар, бәкләр һәм бөтен Казан җире халкы Мәскәү патшасыннан сорап» китерделәр дияргә кушып, Казанның һич тә Кырым йорты булмаганлыгын исбат итәргә кушылган иде. Казан тәхетенә Гәрәй сәлалясеннән булган Сәхиб Гәрәй менүе белән исә филвакыйг Казан вә Кырым берләшкән, шуның аркасында Идел буеның югарыгы агымы госманлы империясе кулына кергән иде. Сәхиб Гәрәй энесе Сафа Гәрәйне Казанда хан итеп калдырып киткәч, Россиягә ультиматум биреп, Казан өстенә йөрмәвен таләп кылды да, шушы сүзләрне гыйлавә итте: «Без хәзер сезнең өстегезгә әүвәлге шикелле коры татар гаскәре белән генә бармабыз; минем үземнең Тупчыларымнан башка төрек солтанының йөз мең атлы гаскәре бар. Син уйлама ки, мин Мөхәммәт Гәрәй шикелле коры гаскәр (голая рать) белән генә барырмын дип, юк, хәзер минем көчем аныкыннан күбрәк барачак. Казан җире минем йортым, Сафа Гәрәй хан минем борадәрем... *

    Вакыйгән Мәскәү хөкүмәтенең Казан өстенә барырга хәзерләнгәнен ишеткәч тә, Кырымда хан булып алган Сәхиб Гәрәй, төрекләр, нугайлар һәм әстерханлылар белән берләшеп, Россиягә һөҗүм итте**. Ләкин бу вакыйга зур нәтиҗә бирмәде. Әмма төрекләр белән Кырыйчыларның бергә хәрәкәт итүләре һәрхәлдә бер зур вакыйгадыр.

    Мәскәү, Бакчасарай һәм Истамбулның Идел буе өчен XVI һәм XVII гасырлардагы тартышларына, ул заманның дипломатиясе дин фиркасын киерттеләр. Шуның өчен Иван Грозный Казанны алуның төп сәбәбе итеп:

    «Не могу терпеть гибели христиан, вверенных мне, хо-чу страдать за веру православную до последнего издыха-ния. С упованием на Бога, на его пречистую матерь и на великих чудотворцев идем в путь!»***—дигән кмеш.

    1554 елдан алып 1566 елга кадәр Кырымда хөкүмәт сөрүче Мөхәммәтгәрәй бине Сәламәтгәрәй исә Россия белән сугышны дини идеология калыбына салу юлында үзенең Алексей Романовка язган ярлыгында: «Синең вилаятьлә-реңдә булган мөселманнарны тоттырып, аркаларыннан каеш чыгарып минем динемә кер дип сөкөнҗәләр итеп кә-ләме шәриф вә мәсҗед, мәдрәсәләрен ябып мондай олуг гөнаһ иттегез...» диде****.

    Ләкин бу көрәшнең әсасендә, бер яктан, Кырым — Ис-танбулның һәм Мәскәүнең Иделнең урта вә түбәнге агымы шикелле икътисади яктан мөһим җәгърәфй мәүкыйгны алырга омтылулары, икенче яктан, Төркиянең V гасырдагы Рум империясе шикелле дошманы Ираннан үтмичә Шәрык белән сәүдә мөнәсәбәте Идел буе Каспий аркылы ясарга тырышуын һәм, өченче яктан, Кырымның Идел буен бәһанә итеп Мәскәүгә һөҗүм итеп торып кол күбәйтү, мал талау, Мәскәүдән «тиеш» (бүләк һәм хираҗ) алуга өметләнүеннән башка нәрсә юктыр. Сәхиб Гәрәйне Казанга хан итеп кую, Иделнең урта агымын Төркия кулына кертү дигән сүз иде. Соңра Гәрәйләр Казаннан куылгач, Казанда Мәскәү тарафдарлары көчәя башлагач, Төркия хәзер Идел елгасы мәсьәләсенә катышты. Ләкин бу заманда Төркиянең Иран сәлалясе Сәфәвиләр 4 белән сугышы вакыты булганлыктан, ул бу мәсьәләгә ачыктан-ачык катыша алмады. Шулай булса да 1552 елда Төркия хөкүмәте Солтан исеменнән нугай морзасы Йосыфка хат язып:

    «Ераклык Азак һәм Казанга булышчылык итәргә миңа комачаулык китерә. Кырым ханы белән нык берлек ясагыз. Мин аңар Әстерхан әһалисе булган бөтен кешеләрне өйләренә кайтарырга куштым. Мин Әстерханга тизлек белән патша да җибәрермен. Казанга да Гәрәйләр ыруыннан башлык бирермен. Аңар кадәр сез Казанның мөдафә-гычысы булыгыз...»* — диде. Шул ук заманнарда Россиянең Кырымдагы сәфире Мәскәү хөкүмәтенә язган язуында Төркия хөкүмәтенең нугайларга язган хитапнамәсен (бу хитапнамә рус телендә'сакланып калган) шул рәвештә күчерә.

    «Безнең мөселман китапларының язуына караганда, урыс князе Иванның елы килеп җитте. Мөселманнар өстендә аның кулы югары, инде миңа да ул күп уңайсызлыклар ясады; сахраны, бөтен елгаларны минем кулымнан алды, Донны минем кулдан алды. Азакта бөтен ирекне бетерде, Доннан су эчәргә дә ирек бирмәсләр. Кырым халкына да зур начарлыклар кылалар. Перекопка һөҗүм итте. Урыс казаклары Әстерханны бастылар; Иделнең ике як ярын алдылар һәм сезнең волостьларыгызны да сугышып алырга телиләр. Сез ничек итеп үз мәнфәгатегезне мөда-фәга итә алмыйсыз? Казанга хәзер ничек итеп һөҗүм итәләр, Казанда да безнең мөселман дине ләбаса! Без, бөтен мөселманнар, сүз беркеттек, урыс ханына каршы берләшеп мөдафәга кылабыз» **,— диде.

    Бу нугайларны кулда тотарга тырышу, шуның аркасында Идел буенда иң сугышчан вә күп санлы бер гонсырны кулда итәргә омтылу сәясәтен моннан алда да Төркия хөкүмәте йөртә иде. Шул ният белән Төркия дәүләте 1549 елда да Йосыф морзага хат язган, зур бүләкләр җибәргән, хәтта «хат Һөмаюнендә» аны «әмир эл ом ара» шикелле, ул заманда мөселман дөньясында иң зур исем белән атаган иде *. Мәскәү хөкүмәте исә бу эшкә борчыла һәм нугайларны үз ягына аударырга тырыша иде. Нугайлар белән дуслык саклау нияте белән Әстерхан тәхетеннән Төркия — Кырым яклы ханны төшереп, нугай яклы Дәрвишне дә хан итәргә ярдәм итте. Йосыфның кызы Сөембикә мәсьәләсендә, ягъни аның элек Мәскәү яклы Җангалигә 5 бирелүе, Җангали үтерелгәч, Сөембикәне Гәрәйләр сәлаля-сеннән Истанбул вассалы Сафагәрәйнең6 алуы, Сөембикә Мәскәүгә озатылгач, Иван Грозныйның аның үзенең ялчысы Шаһгалигә7 бирүе вакыйгаларында шул ук Идел буе өчен Мәскәү һәм Кырым — Истанбул көрәшенең бер сәхифәсен күрәбез. Вакыйган ике көрәшче якның да нугайларга таянуы шактый мөһим бер нәрсә иде: чөнки бу чакта нугайлар Иделнең түбән агымында шактый зур көч булып тордылар8. Йосыф морзаның Иван Грозныйга язган бер хатында мәгълүм булуына күрә, нугайларның 300 мең гаскәр куярга куәтләреннән килгән. Казанга соңгы патша итеп нугай морзасы Ядкарьне кую шушы бабта Төркия депутациясенең җиңүе иде.

    XVI гасырда әллә ничә вак феодаль әмирлекләргә бүленгән Иран шигый мәзһәбендәге сәфәвиләр сәлалясе кул астында зур бер дәүләт булып китте. Димәк, Якын шәрекъ-та бу гасырларда иң куәтле булган сәяси гамил Төркиягә бер мохасим артты: Сәлим вә Сөләйман заманыннан9 алып туктаусыз сугышлар башланды. Шуның нәтиҗәсендә шә-рекътан килә торган мал Иран аркылы үтеп килмәс булды. Бу хәл Төркиянең хәзинәсенә начар тәэсир итте. Шуның өчен, бер яктан, Идел буен Төркия кулына кертү белән Иранның артына төшү, икенче яктан, Төркиягә малны Хәзәр, Идел, Дон, Азак, Кара диңгез юлы белән китерү мөмкин булачагын хәтергә алып, Төркия Идел буе эшләренә катыша башлады. Кырымлылар да Россия белән сугышып, алардан әсир (тотсак) алып кайтып сату, «бәдәл җәзья»-сен алу «тыеш» һәм Россияне куркытып, хан вә бөтен аристократиягә бүләкләр алу өчен Идел буе эшләренә әһәмият биреп, аны бер сәбәп итеп тотып Россиягә бәйләнеп тордылар. Бу мәсьәләгә даир Кырым ханы -Иван Грозный-ның илчесе Нагойга турыдан-туры: «Татария любит того, кто ему больше даст, тот ему и друг», — дигән иде.

    Идел буе өчен Мәскәү вә Төркия — Кырым көрәше 1552 елда Казан алыну белән генә бетмәде. Дөрес, Казан алыну вакыйгасы Шимали Яуропр:, Урта һәм Шимали Азия өчен бөек бер вакыйга булды! Шәрекъның капкасы, Яуропа вә Азиядәге төрек-татар мөстәкыйль дәүләтләрнең җеп очы булган Казан, Россия самодержавиясенең империализмысына вә горур Яуропаның колонизаторлык сәясәтенә юл ачты. Казан алыну белән җепнең очы табылгач, аны сүтү өчен тартасы гына калды һәм вакыйган да аннан соң мөстәкыйль татар дәүләтләре бер-бер артлы сүтелделәр. Шуның өчен Россиянең дәүләтче мөәррихе Соловьевның тантаналы рәвештә: «До сих пор, пока сущест-вовала Казань, до тех пор дальнейшее движение русской колонизации на восток по Волге, поступительное движение Европы на Азию, было невозможно», дигән сүзе дөрес. Ләкин тәкрар әйтәбез. Идел өчен көрәш трагедиясе катгыян, Казан алыну белән генә бетмәде.

    Татарларның вә гайре русларның XVI гасырның уртасындагы кузгалышлары, шул ук гасырның 80 елларындагы чирмеш кыямы бер җирле халыкның истикъляле өчен генә көрәше түгел, бәлки Шәрекъның Гареб империализмына каршы көрәшәдер. Ләкин Казан алынмас борын бу көрәш бәйнәлмиләл бер төс алып китмәде, бәлки Казан дәүләтенең истикъляле өчен көрәш төсле генә булып торды. Мәсьәләнең тәгаррызе көчәя төшкәч (?) Казан халкында Кырым — Төркия белән якынлашу сәясәтендәге кешеләрнең күбәюе, Сәхиб Гәрәйне чакырып хан итүләре заманы бу көрәшнең иң көчәйгән чагыдыр. Ләкин бу вакыйгаларның Сәхиб Гәрәйдән элек тә булган икәнлеге мәгълүм. Бу вакыйга турында урыс мәнбәгъләрендә мәгълүмат бик аз булганлыктан, Хөсәен Әмирхановның 10 «Тә-варихы Болгария» исемле әсәреннән шушы вакыйгага даир ганганәви бер материалны кыстырып китәбез:

    һәрвакытта һәр халык ганганәсендә булганы шикелле бу ганганәдә дә анахронизм вә ялганнар бар, аларны алып ташлаганнан соң шактый мәгълүмат кала (...)

    Әлегә бу хәбәрнең мәнбәгъләрнең дөреслеге тикшерелмәгән. Ләкин һәрхәлдә көрәшче Сәхиб Гәрәй заманында тулы бер төс алып, аннан соңгы заманнарда дәвам кылып, Казан алынгач мөгайян бер төскә керәдер. Сәхиб Гәрәй вә Сафагәрәйләр заманында Казанның Мәскәү белән низагы шушы көрәшнендбер кисәгедер. Бу мәсьәләнең иң кызган чагы Казан вә Әстерхан Мәскәү кулына кергәч булды.

    Казанны алу белән Мәскәү дәүләте Кырымга булган мөнәсәбәтен үзгәртте. Царь язган хатларында үзен төрле ләкабләр белән атаганда, «Казан патшасы» дигән сүзне арттыра башлады. Табигый бу эш Кырымга каршы турыдан-туры перчатка ыргыту дигән сүз иде. Кырым ханнары үзләренең урысларга язган ярлыкларында үзләрен әүвәлге Алтын Урданың варисы дип хисаплап, «дәште кыпчакның вә сансыз күп татармын,» патшасы дип йөртәләр иде. Казан алынганнан соң Иван Грозный тарафыннан Кырымга җибәрелгән урыс илчесе Нагойга бирелгән тәгълиматта да әгәр хан вә аның хөкүмәте Казан хакында сүз чыгарса, шулай боерылган иде:

    «Если станут спрашивать о Казани, то отвечать: О Ка-зани что и говорить! Казань во всей государевой воле, церкви в городе и по уездам многие поставлены, в городе и на посаде все русские люди живут и многий земли роз-дал государь княжатам и детям боярским в поместья...»

    Әгәр инде Кырым татарлары Иван Калита11 һәм Үзбәк 12 заманнарын искә төшереп Мәскәүнең татарларга буйсынганлыгын сөйли башласалар, шулай кырт кисеп:

    «Такие разговоры к доброму делу нейдут, то дело было невзгодою государя нашего прародителей, а теперь бо-жею волей Узбеков юрт у когу в руках? Сами знаете, из-вестно от кого на том юрте пасланники и воеводы си-дят...» * дип әйтергә кушкан иде.

    Кырым ханлыгының Идел буе мәсьәләсенә катышуы бер катгый хаст хәрәкәткә буйсынмады. Шулай ук XVI һәм XVII гасырларда Кырымнан Казан — Әстерхан мәсьәләләрендә катгый сәясәт өмет итү дә юк эш. Кырымның татар булмаган халкы җәнвәз, рум һәм караимнарның тормышы сәүдә вә зирагать белән булса да Кырымның төп әһалисе татарлар һаман да күбрәк күчмә хәят сөрәләр, тамакларын күбрәк сугыш ганимәте белән туйдыралар. Кәфа вә Азак шикелле сәүдә мәркәзләренә күбрәк әсир әйдәп алып килеп кол итеп сатарга тырышалар. Кырымның, Польша һәм Россия белән дипломатия мөнәсәбәтенә даир булган язулары да күбрәк алардан «тиеш», «помин-ка» һәм бүләк, хираҗ сораудан гына гыйбарәт булып кала. Бары тик бәгъзе чакта гына шул нәрсәләр өстенә исламият идеологиясен китереп чыгаралар: ләкин бүләк, хи-раҗ алу белән бу идеологияне яңадан оныталар. Әлха-сыйль, борынгы һуннарның Византия белән, борынгы төрекләрнең Кытай империясе белән булган" дипломатия мөнәсәбәтләрендә нәрсә күрсәк, кырым татарларында да ул заманнардан мең еллар үтүенә карамыйча, шундый ук мөнәсәбәтне күрәбез. Моның сәбәбе та-бигый икътисади хә-ятта булып, һәрбер күчмә халыкта /шуны очратып була. Ләкин Кырым ханлыгы үзенең идеологиясен урыслардан ала торган «бәрчә» (парча), берничә «карын тун», «төлке бүрек», -«сәмур» (соболь), «кырмызы җука» (кызыл сукно) бәрабәренә алмаштырырга никадәр рази булмасын, аны артында төртеп торучы бер гамил бар *. Ул да булса Кырымның сюзерены Госманлы империяседер. Бу империя инде бер катгый сәясәт тәгъкыйб кыла, Сәлим заманыннан башлап үзен исламиятнең хамисе һәм хәлифә итеп күрсәтергә тырыша. Шул буяуга буяп үзенең Идел буе мәсьәләсенә даир сәясәтен тәггъкыйб кыла иде. Төркия-не бер яктан, алда сөйләнгән әсаси икътисади мәнфәгатьләр этсәләр, икенче яктан, Идел буеннан килгән шикаятьләр аны Идел буе эшләренә катышырга ашыктыра иделәр. Мәсәлән, Кырымдагы урыс илчесе Нагой 1563 елда Иван Грозныйга язган хатында: «Төрек патшасына чиркаслар, Әстерхан, нугай һәм Казан кешеләре, Әстерханга солтан гаскәр җибәрсен, без һәммәбез дә аның ягыннан хәрәкәт кылырга әзербез. Әстерхан татарлары бары төрле кешеләрнең килүен генә көтеп торалар һәм /шәһәрне алырга хәзерләр...»**— дип язган иде. Берничә вакыттан соң Нагой Мәскәүгә шулай дип язды: «Кырымга нугайлардан илчеләр килделәр, килешергә теләгәнлекләрен белдерделәр. Әгәр хан Әстерханны һәм Казанны алырга барырга теләсә, нугайларның да бергә барачакларын белдерәләр. Нугай илчеләре белән бергә Кырымга Казан кешесе Коштиелей угълан килде. Ул нугайлар белән Мәскәүдә булганлыгын, анда кыр чирмешләреннән Лаеш һәм Ламбизди белән кү-решкәнлеген, аларның хан Казанга килсен, яисә ханзадәләрне җибәрсен, бөтен чирмеш аларның килүен көткән-лекләрен, әгәр килсәләр, барчасы аның (Кырым ханы) ягына чыгачакларын һәм бергә Казанны алуда хәрәкәт кы-

    * Соловьев. 6 т., 5 бүлек, 215 б. :* Шунда ук.

    ла башлаячакларын белдерделәр» *, ди. Шул ук Нагой 1565 елларда яңадан шундый хәбәр җибәрде: «Татарлар- . дан ике. казанлы килеп, татарлар һәм чирмешләр Кырым ханына булышырга хәзер икәнлекләрен һәм, сугыш була калса, чирмешләрнең 60 мең кеше бирәчәкләрен белдерделәр»,— диде. Ике елдан соң шул ук илче тагын хәбәр җибәрде: «Яз көне (1567) төрек солтаны ханга фәрман җибәрде. Солтанга Хива һәм Бохарадан сәфирләр килгәннәр, алар аркылы ** Мәккәгә баручылар булганнар. Алар •солтаннан үтенгәннәр: Мәскәү князе мөселман йортларын, Казан һәм Әстерханны алды, мөселманлыкны һәлак итте һәм христианлыкка әйләндерде. Башка бик күп мөселман йортлары белән сугыша: Әстерханга төрле яктан кораб •белән мал килеп тора. Көненә Әстерханда аңар тамга акчасы гына мең алтын килә»***,—диде.

    Ләкин Кырымның Төркияне Идел буе эшләренә туры-дан-туры катыштырасы килмәде. Моның сәбәбе исә үзенең истикъляленең бетүеннән куркуыдыр. Әгәр Төркия туры-дан-туры Казан вә Әстерханга баш булса, ул чакта Кырым уртада калып, Төркиянең бер вилаятенә әйләнеп китәчәк, төрек аристократиясенең роле, аның икътисади мәнфәгате тапталачак, алар урынына төрек чиновнигы команданы — пашасы, вәлие баш булачак, шуның аркасында Кырымның болай да бетә язган ярым истикълялия-те бетәчәк иде. Шуның өчен дә Мәскәүне һаман госманлы белән куркытучы хәйләкәр Дәүләтгәрәй, әгәр Төркия ши-малдә хәрәкәт кыла башласа, «Кырым дәхи илемездә калмаз!» **** дигән имеш. Шулай булса да Россиянең Әстерхан өчен көрәше заманнарында 13; Кырым ханының бу ханлыкны яклап җибәргән гаскәре эчендә «янычар» гаскәре вә госманлы тупчылары булганы мәгълүм булуы - шикелле мәсьәләләр, Кырымның үз мәнфәгатенә туры килгән чакларда госманлы кылычы белән файдалануын күрсәтәләр.

    Ниһаять, Госманлы империясенең Идел буе мәсьләсенә катгый керешүе XVI гасырның 60 нчы елларында булды. Кырымдагы Мәскәү сәфире Нагой 1563 елның ноябрендә Иван Грозныйга язган хатында шулай сөйләде: «Төрек ханкире» (солтаны) Дәүләтгәрәйгә махсус чуаш күндереп, язга азык хәзерләргә, атларны туйдырып куярга һәм яз көне Әстерханга китәргә кушты.

    * Соловьев. 1 т., 216—217 б.

    Шул заманнан бераз гына соң Казан өлкәсендә бик зур чирмеш кузгалышы булганлыгы мәгълүм. ** Ягъни Төркия аркылы. *** 6 т., 219 б. **** Смирнов. История Крымского ханства, 433 б.

    Солтан хан белән бергә үзенең угылларын һәм янычар гаскәрен җибәрәчәген белдереп, туплар төятер өчен мең данә арба хәзерләргә кушты. Шуннан соңында гаскәрне һәм тупларны төяп Дон елгасы белән Пилогюль * елгасына кадәр, аннан тупларны, арбаларны вак көймәләргә төяп Җәрәяча елгасына кадәр, әмма Җәрәяча елгасы белән Идел елгасына кадәр, аннан Әстерханга барачакларын белдерде» диде. Шул ук Нагойньщ хәбәренә бинаән, Дәүләтгәрәй исә бу эшне кирегә сөреп, гаскәр җибәрмәскә димләп солтанга шулай язган имеш: «Әгәр син Әстерханны олуг князь кулыннан алсаң, барыбер аны кулыңда тота алмассың, тагы олуг князь кире алыр. Бары тик кеше генә тәләф кылып калырсың,» — дигән имеш. Хан үзе дә шул ук вакытта Иванга махсус кеше җибәреп, солтанның Әстерханга таба барасы килгәнен, Дон белән Иделнең якын килгән урынында бер шәһәр салырга, Иделнең шул Донга якын урынында икенче шәһәр салып, Әстерханны алып, аның янында яңа шәһәр салырга теләгәнен, әмма ханның Төркия солтанын бу эштән кире сөрергә тырышуын язды. Иван да Дәүләт Гәрәйгә күп бүләкләр җибәрде. Кырым тагы шул бүләкләр өчен сатулаша башлады. Ниһаять, андый бүләкләрне Польша күбрәк биргәч, Дәүләт Гәрәй Мәскәүнең дошманы белән берләшеп, Рязань тирәләренә һөҗүм итеп, бик күп әсир алып кайтты. Шул ук вакытта хан Мәскәүдән яңадан Казан вә Әстерханны кире кайтарып бирүен һәм Иваннан угълы Гаделгәрәйне Казанга хан итеп куюын таләп кыла башлады. Әмма илче Нагой бу эшнең мөмкин түгел икәнлеген исбат кылып, алда сөйләнгән Мәскәүдән бирелгән тәгълиматта әйтелгән дәлилләрне китерә башлады:

    «Как тому статься? В Казани, в городе и на посаде и по селам государь наш поставил церкви, навел русских людей, села и волости раздавал детям боярским в поместья,. а больших и средних казанских людей — татар всех вы-вел, подавал им в поместья села и волости в московских городах, а иным в новгородских и псковских; да в Казан-ской земле государь поставил семь городов...» **.

    Шул ук Казан һәм Әстерханны таләп кылып килүче Кырым илчеләренә Мәскәү хөкүмәте бу эшнең ахыры яхшы булмаячагын белдерде. Шушы вакыйгадан соң хан күп гаскәр белән 1565 елда Россия чикләренә һөҗүм кылды. Ләкин Мәскәүдән зур һәм көчле гаскәр килгәнен белеп, кире Кырымга кайтып китте.

    **Иловля елгасы булырга мөмкин. (Ред.) Смирнов. История Крымского ханства, 216 б.

    Шуннан соң хан яңадан Мәскәүгә илчеләр җибәреп, Казан вә Әстерханны һәм бик күп бүләкләр бирүне таләп кылды, ләкин Мәскәү хөкүмәте моңарга тәхкыйранә җавап кайтарды. Шул вакытта Кырым хөкүмәте Казан вә Әстерхан мәсьәләсендә җитди уйлый башлады. Кырымның гаскәри сыйныфлары да Казанга Гадел Гәрәйне хан итеп куярга булышачакларын белдерделәр. Бу хакта илче Нагой Мәскәүгә шулай хәбәр бирде: «Ханзадәләрдә киңәш мәҗлесе булды; ханзадәләр, Карачилар, бәкләр, морзалар һәм бүтән ил вәкилләре җыелып киңәштеләр, король (Польша) белән килешергә карар иттеләр. Соңра хан янына киттеләр дә: король белән килеш, әмма син падишаһ белән (Иван Грозный морад) килешмә, ул (Иван) мөселман йортын һәм немецларны (Ливония морад) алды... Ул хәзер сиңа бүләкләр җибәргән була; аның мо-рады синнән корольне кыйнаттыру, аны җиңгәч сиңа да нәүбәт җитә; ул башта казанлыларга да туннар биреп торды, ләкин син ул туннарга кызыкма: шуннан соң ул Казанның үзен алды, диделәр» *— ди. Шуның соңыннан хан Нагойны' чакырып алып, Мәскәү белән килешмәячәген белдереп, үпкәләрен сөйләгән соңыннан: «Миңа аның белән (Иван белән) килешергә ярамый, ул ике мөселман йорты булган Казан һәм Әстерханны алды. Хәзер Терек (Кавказда) елгасы буенда кала сала һәм безнең белән күрше булырга тели»,— дип Мәскәүнең Кырымны алырга омтылачагы ихтималын белдерде.

    Бу хәбәр Мәскәүгә килгәч, царь, боярлар белән киңәшкәннән соң, шулай җавап бирергә булды: Казан вә Әстерханны бирмәскә... Әгәр бик тели икән, хан угълын җибәрсен, аңарга Шаһгалинең кызын бирәм һәм Касимга хан итәм» дип. Бу җавап Кырымга ирешкәч, хан илчегә шулай җавап бирергә кушты:

    — Мин патшагыздан Казан вә Әстерханны сорадым, ул миңа аларны бирми һәм Касимга хан итеп ханзадәмне чакыра. Миңа ул кирәкми; әле минем улымны туйдырырга хәлемнән килә: әгәр Казан вә Әстерханны миңа бирми икән, бар да бер аны төрек солтаны алыр».

    Вакыйгән, Төркия инде 1567 елда бу мәсьәләгә чынлап әһәмият бирә башлады; Кырым ханына фәрман җибәреп, бу яз көне угылларың белән Әстерхан өстенә йөр; минсина Кырымгәрәй атлы ханзадәне җибәрдем, шуны Әстерхан тәхетенә утырт,— диде; шушы ук вакытта илче Нагойга хан әйтте:

    * Смирнов. История Крымского ханства, 218 б.

    «Сезнең патшагызның мөселман йортларын алганлыгы өчен бөтен мөселман дәүләтләре аңар каршы күтәреләләр»,— диде. Хан Төркиянең Идел буе эшләренә катышуыннан курыкты; шуның өчен бу ел җәй Әстерханга барып булмаганын, сусыз урыннар күп булганлыгын, кыш җиткәч Әстерхан тирәсенең суык булганлыгын, төрек гаскәренең салкынга чыдый алмаячакларын, шуның белән бергә Кырымда яман ачлык хөкем сөреп, запас алып булмаячагын белдерде. Яз көне угыллары белән бергә үзенең Әстерханга сәфәр кылуы мәгъкульрәк булуын, Әстерханны ала алмаган тәкъдирдә дә иске шәһәр ягында Кырым ягында шәһәр салырбыз, дип язды. Шуның өстенә дә хан Төркияне шулай куркытты.

    — Миңа җибәрелгән хәбәрләргә караганда, урыс патшасы Әстерханга 60 мең гаскәр җибәрә икән, әгәр бергә барып та аны ала алмасак, синең өчен хурлык булыр, әгәр инде Мәскәү белән сугышасың килә икән, минем белән бергә Мәскәү патшасының чикләренә һөҗүм кыл; гәрчә шәһәрләр ала алмасак та һич булмаганда җирләрен талап, хафа салырбыз...— дип мал талау, әсир алып кайту шикелле үзенә икътисади файдалырак бер тәкъдим ясады. Кырым ханы үз тарафыннан Мәскәүгә илче күндереп, Казан вә Әстерханны яхшылык белән бирүне таләп кылып, «без төрек гаскәренең [безнең йортымызга] юл салуларын теләмәдек, шуның өчен (төрекне катыштырмый гына бетерү хакында) сезгә әйтергә җибәрдек», — диде. Иван Грозный исә тагы рәд җавабы бирде.

    Бу мәсьәләдә коры дипломатия язышуларына 1560 елда хитам бирелде. 17 меңлек госманлы төрек армиясе Кырымдагы Кафа [шәһәренә килеп тимер салды. Бу гаскәрнең команданы Кафа] пашасы (губернаторы) чиркас Касим Паша булып, ул Донга таба хәрәкәт кылырга тиеш иде. Аннан соң Касим Идел белән Донның бер-берсенә иң якын килгән җиренә җитеп, анда кала салып, ике елганы бергә кушу белән мәшгуль булырга тиеш иде. Дөресен әйткәндә бу ляихә алдан ук хәзерләнеп килде. Солтан икенче Сәлимнең (1556—1574) вәзире Җәлил Мөхәммәт паша солтанга Иранның артына төшү өчен Дон белән Иделне бергә кушып, Истамбулдан Каспийга кадәр су юлын ачарга кирәклеген сөйләп ышандырды. Шушы эш өчен башлык итеп дәфтәрдар (канцлер) чиркас Касим бай тәгаен кылынды. Бу кеше мәсьәләне алдан тикшереп, Төркия хөкүмәтенә ифрат читен булса да, мөмкин икәнен белдерде *. Шулай итеп эш башланды. Кырым хөкүмәте дә 20 мең гаскәр хәзерләп чыкты. Гаскәрләрне көймәгә төяп, Азак шәһәреннән кузгалып, Дон елгасы белән менеп киттеләр.

    Августның яртысында Донның Иделгә якын җиренә җиттеләр. Ике елганы бер-берсе белән кушарга теләп канал казый башладылар. Ләкин бу эш мөмкин булмаганга, Касим гаскәрен көймәләрдән төшереп, көймәләрне коры җирдән тартып алып китәргә кушты.

    Кырым ханы Дәүләт Гәрәйнең бу эшкә разый булмаганын һәм Төркияне эшкә катыштырасы килмәгәнен алдан ук сөйләгән идек. Шуның өчен татарлар терек армиясе эченә төрле куркынычлы хәбәрләр сөйләп агитация ясый башладылар. Бер яктан, шундый хәбәр тараттылар: Әстерхан вилаятендә җәй көне шәфәкъ батмый, кыш көне бер дә кояш чыкмый, ул «диярзолмат»; димәк, бер туктамый, бер намаз кылып барырга кирәк; ул җир өчен сугышуда файда юк. Икенче яктан, әгәр Идел белән Донны бергә кушсаң... бер диңгезгә әйләнәчәк тә, Кара диңгез тагы да дулкынлы булып, Азак диңгезендә бары сайда йөри торган көймәләр генә йөри алганга, анда йөрүе куркыныч булачак. Ниһаять, янә бер дәлил табылды: әгәр ике елга бергә кушылсалар, шул елга буенча «кәфирләр»... мөстәкыйль илләреннән килеп Кара диңгез буйларына һөҗүм итеп торачаклар.

    Шушы агитациядән соң төрек гаскәре арасында нәра-зыйлык күбәйде. Шул вакытта Әстерхан татарларыннан илчеләр килеп, көймәләрне коры җир буенча тартып азапланмыйча тизрәк килеп, Әстерханны Мәскәү кулыннан алырга кирәклеген сөйләделәр **.

    Сентябрьдә төрек гаскәре Әстерханга якынлашкач, Касим иске шәһәр урынында кала салып, Дәүләт Гәрәйне Кырымга кайтарып җибәреп, үзе госманлы гаскәре белән шунда кышларга уйлады. Төрек гаскәребез дә Дәүләт Гәрәй белән кайтабыз, безнең ачлыктан үләсебез килми, дип фетнә чыгарды. Шушы вакыйгадан соң икенче төндә Россиядән зур гаскәр килеп җиткәнлеген һәм Төркия ягына чыкканлыкларын белдерделәр. Моны ишеткән Касим паша яңа гына ясаган агач ныгытмаларны ягып, хан белән бергә Әстерханнан армиясе белән качты. Юлда терек хөкүмәтеннән шунда кышларга әмер килсә дә кайтуда дәвам кылдылар.

    * Смирнов. История Крымского ханства, 432 б. ** Соловьев. 5 т., 220 б.

    Дәүләт Гәрәй исә Төркияне Идел буе кешеләренә катыштырмасын өчен, юлсыз җирләрдән, Кавказ кырыеннан ерак юлдан алып китте. Димәк, Дәүләт Гәрәй үзенең Максудына иреште, бу хакта ул Мәскәүгә илче җибәреп, Мәскәүне Төркия һөҗүменнән коткарганлыгын белдереп, шуңарга компенсация (бәдәл) итеп, Казан һәм Әстерханны сорады, бүләкләр таләп кылды. Ләкин Иван хөкүмәте бу шәһәрләр мәсьәләсен тагы рәд итте, Мәскәү-дә янгын булганлыктан, күп итеп бүләкләр дә җибәрә ал-маганлыгын белдерде.

    Мәскәүнең хәле бу чакта бик авыр иде: бер яктан Ли-вония белән сугыш барганга Балтик буенда гаскәр тотарга мәҗбүр булса 13, Кырым һөҗүменнән саклау өчен Ока елгасы буенда зур көч асрый. Төркиядән куркып Әстерханда да куәтле гарнизон тотарга мәҗбүр иде. Төркиянең Әстерханга һөҗүме исә бөтен Идел буе татарларын Россиягә каршы аякландырасы булганлыктан, бу эш бик әһәмиятле иде. Шуның өчен хөкүмәт Кырымның сораган бүләкләрен җибәрергә разый булуы белән бергә, Төркиягә дә илче җибәрде. Илченең Вазыйфасы итеп татар-мөсел-маннарның кысылмаганлыклары турында Төркия хөкүмәтен икънаг итәргә тырышу куелды. Истамбулга барган илче Васильевка бирелгән тәгълиматта Иван III и һәм Василийлар 15 һәм Грозный заманындагы Мәскәү вә Казан мөнәсәбәтен сөйләп бөтен гаепне татарлар өстенә ташлаган соңында шулай әйтергә кушкан иде:

    — Государь наш за такие неправды ходил на них ратью и за такие их неправды Бог над ними так и учинил. А которых Казанские люди государю нашему правдою слу-жили, те и теперь в Государьском жалованьи по своим местам живут, а вот веры государь не рушит, вот теперь государь наш посадил в Касимове городке царевича Саин-Булата, мизгеть (мәчетләр) и кашени (кяшанеләр) велел устроить, как ведется в бусурманском законе, и не в чем у него воли государь не отнял; а если бы государь наш бу-сурманский закон разорял, то не велел бы среди своей земли в бусурманском законе устраивать *.

    Солтан илчедән Әстерхан юлын ачуны һәм аның аркылы теләгән кешене җибәрүне Кабардада сала башлаган каланы ватуны таләп кылды. Соңра Иван Грозный Истамбулга илче җибәреп, Әстерхан юлын ачканын һәм теге Кабардадагы Терек елгасы буендагы каланы ватарга боерганын, әгәр инде Әстерхандагы мөселман зияратын вату,

    *Соловьев. 222—223 б.

    мәетләрне талау мәсьәләсен китереп чыгарсалар, ул эшләр царьның әмереннән башка, казаклар һәм бояр куллары тарафыннан эшләнделәр, дип әйтергә кушты; Төркия белән дуслашып, аның дошманнары Польша, Рум императоры һәм чех короленә каршы бергә сугышачагын белдерергә кушты. Ләкин Төркия хөкүмәте һаман да Әстерхан һәм Казанны кире кайтарып бирүне, хәтта бөтенләй царьның Төркиягә табигъ булуын таләп кылды.

    1570 ел Мәскәү өчен бик куркынычта үтте. Яз көне 120 меңлек Кырым гаскәре Россиянең җәнүбеннән һөҗүм итте. Майның 24 ендә Мәскәү янына җитеп андагы бөтен бистәләрне яктылар, ләкин Кремльне ала алмадылар. Шушы вакыйга Дәүләт Гәрәйнең Кырымда авторитетын арттырып «тәхет алган» дигән ләкабне бирде*. Бәгъзе хәбәрләргә күрә, бу вакыйгада Кырым ханы әсир алып кайтып китте. Иван Грозный Мәскәүдән читкә качкан иде, Дәүләт Гәрәй аңарга шундый хат язып калдырды:

    «Ягам, бөтен Россияне яндырам: барысы Казан һәм Әстерхан өчен, алланың олуглыгына таянып, бөтен дөньяның байлыгына исем китми. Мин синең өстеңә килдем, калаңны яктым, синең башыңнан таҗыңны алырга теләгән идем, ләкин син килмәдең һәм безнең каршымызга сугышырга чыкмадың, әмма үзең Мәскәү патшасы дигән булып мактанган буласың! Әгәр синдә оят һәм горур булса иде, безгә каршы сугышыр идең, әгәр безнең белән чын ихластан дус буласың килсә, безнең йортыбыз Әстерхан һәм Казанны бир; мин хәзер синең йортыңның юлын өйрәндем, белдем!»

    Димәк, Иван бу вакыйганың тагын тәкрар ителәчәген сизә һәм Төркиядән дә курка иде. Шуның өчен ул әүвәлге ноктасыннан чигеп, Дәүләтгәрәйгә язган хатында шулай ди:

    — Әгәр син Казан һәм Әстерхан өчен ачулансаң, без сиңа Әстерханны бирергә хәзер, ләкин бу эшне тизләтеп эшләп булмый...

    Шул ук чакта Мәскәү хөкүмәте Кырымдагы илчесе Нагойга язып, Әстерханны татарларга биргәндә кырымлыларның анда патша итеп кемне куячакларын белергәбоерып:

    — Әстерханга ханның үз угълын куеп, Касимдагы шикелле хан янында безнең боярыбызны булындырырга ярамасмы? ** Әстерханда да безнең кешеләрне көчләү булмасын

    * Кәлибен ханән, Хәлимгәрәй, 21 сәхифә.

    ** Касимда бу «боярин голова» дип атала булган. Бу кеше билфигыль Касим өлкәсенең, хуҗасы булган, Мисырдагы Хидья янындагы инглиз комиссары күк иде һәм безнең дәүләтебезгә юл да ачык булсын иде, безнең исемнән ханның угълын Әстерханда хан итәргә мөмкин булмас микән?

    Әстерхан хакындагы тәкъдимгә каршы хан Мәскәүгә шулай җавап бирде:

    — Әстерханны биреп тә Казанньп бирмәвең безгә ошамый: бер үк елганың башы синдә булып, ахыры миндә булсынмыни?

    Шуның белән бергә тамгыкяр башка ханнар .шикелле гадәт буенча, бик күп бүләкләр сорады. Ләкин аннан соң Иван аңар шул мәфһүмдә җавап бирде:

    — Сугыш хакында язасың да язуын, кылыч ул вакытлы гына яхшы чаба, әгәр күп чаба башласаң, үтмәсләнә, хәтта кайчакта йөзе бөтенләй ватылып төшә. Казан — Әстерхан мәсьәләсендә сөйләшергә кирәк. Ул тиз генә эшләп була торган нәрсә түгел, шулай ук күп мал да җибәреп булмый, әле генә хан үзе илне талап китте, без фәкыйрьләнеп калдык...

    Шуның өстенә Кырым ханнарының малга бик хирыслыкларын белепме Нагойга:

    — Әгәр кырымлылар (аристократия) Казан — Әстерхан мәсьәләсен оныта торган булсалар, сораганнарын бирергә дә яраганлыгын аңлатты.

    Дәүләт Гәрәй 1572 елда 120 мең гаскәр белән Мәскәү чикләренә басып килде. Ләкин бу юлы Мәскәү хөкүмәте хәзерләнеп көтеп алып, татар гаскәре каты каршылык күреп кайтып китте. Шушы вакыйга Дәүләт Гәрәйне вә ул таянган аристократияне йомшатты. Хәзер ул Россиянең кулында болай да калалар булганлыгын белдереп, Мәскәү хөкүмәтен канәгатьсезлектә гаепләп: — Казан вә Әстерханны бирмәсә бирмәсен, ичмасам Әстерханны гына бирсен, миңа терек солтаны алдында хурлык! — дип язып, Иван шуны үтәсә, гомеренә Мәскәү белән сугыш ясамаячагын вәгъдә итте. Ләкин Иван да бу галәбәсеннән соң башка төрле сөйләшә башлап, Дәүләт Гәрәйгә язган хатларында аны хурлый башлады.

    Озакламый 1572 елда Дәүләтгәрәй үлеп китте. Төрек солтаны Сәлим икенче дә ике елдан үлде. Инде Төркия империясенең куәте кими башлаган заман иде. Сәлим үлгәч бу көчсезлек тагы да арта башлады. Кырым тәхетенә утырган симез Мөхәммәтгәрәй (1577—1584) чери башлаган чыңгызиларның 16 актык дәүләтләренең иң черек бер организмы иде. Ул хәтта атка да атлана алмый, бары арбага алты ат җигеп кенә сугышка йөридер иде.

    Башка җирләрдәге муаффәкыятьсез сугышлар белән XVII гасырның башында «смута» дип аталган ихтиляль бик аз вакытта Мәскәүдәге хөкүмәтнең тиз-тиз алмашып торуы шикелле нәрсәләр вакытлы гына булса да Идел буе мәсьәләсен оныттырдылар.

    Теркиннең зәгыйфьләнүе, аның тәҗавези сәясәтенең үзен саклау сәясәтенә әверелүе дә Идел буе мәсьәләсен икенче, өченче сафка күчерде. Кырым да бу чакта әле Теркин белән, әле хөдүдтә көчәеп килә торган казаклар брлән маташып, Дәүләт Гәрәй заманындагы шикелле катгый сәясәт тәгкыйп итә алмады. Ләкин тәртипсез вә гайре мәшгуль, чери башлаган Госманлы империясе дә Идел буена аз әһәмият бирә башлаган иде. Шуның өчен Иван Грозныйның соңгы көннәрен күрсәткән мәнбәгъләрдә бу мәсьәлә бер дә очрамый.

    Бу дәвердә һәм царь Федор 17 заманында Идел буйларына ныгытмалар салына башлады. Бу эшнең нәтиҗәсен бик соң аңлаган, моңарчы Мәскәүгә садыйк булып килгән нугайлар да Теркиягә мөрәҗәгать кыла башладылар. Ул замандагы нугай башлыгы Урыс мирза, Төркиягә хат язып, казакларның кысуларын белдереп Әстерханга гаскәр җибәрүне үтенде, ләкин Теркия моны эшли алмады; Иран вә Европа белән сугышлары комачаулык иттеләр. Ниһаять, нугай мирзасы Урыс Мәскәү ягына чыкты һәм төрек хөкумәтенә.

    Шулай булса да бәгъзе нугайлар Кырым һәм Төркиягә илче җибәреп, рус түрәләреннән зарланып, үз кул астыгызга алыгыз, дип тордылар.

    Россиядә мөдһиш Иван үлеп, зәгыйфь Федор тәхеткә утыргач та, Россиядән куркып торды. 1589 елда Истам-булга бик тарелка тотып сөйләшер өчен илче җибәрелеп шуңарга бирелгән тәгълиматта: «Россиядә мөхәммәдилек-кә бер дә кысынкылык юк, Касим ханлыгында мәчетләр бар һәм анда Мостафагали дигән кеше хан булып тора,— диергә кушылды. Ләкин бу заманда Төркия кулында булган Кара диңгезнең кырыйларына рус казакларының һөҗүм кыла башлаулары дипломатия мөнәсәбәтләрендә мәүзыйгъ бәхет булып китеп, Казан — Әстерхан мәсьәләсе икенче урын тота башлады.

    — Миңа һәм башка нугай мирзаларына силтап үщү0^0 мәсен, без Мәскәү князе ихтыярына бирелдек: Әстерхан, Идел, Җаек кемнеке булса, нугай урдасы да шуныкы-мөгайян бер сәясәт буенча Кырым татарлары фиркаләре смута заманында Идел буена килеп, талап, яндырып йөр-гәләделәр.

    Шуның өстенә дә ялган Дмитрийның Маринкадан 18 туган угълын Россия тәхетенә китерү өчен Заруцкийның 19 да Кырымны Россия өстенә өстерү юлын тотып Кырым ханы Җайбикне чакырганлыгы мәгълүм*. Тушин карагы дип мәшһүр, үзен Иван Грозныйның угълы дип йөрүче кеше Мәскәү янында җиңелгәч, янә Шәрекъка таянып эш кылу юлына төшкән иде, шуның өчен дә ул:

    — Миңа хәзер бары өмидне төрекләргә һәм татарларга гына багъларга калды! — дип әйткән имеш**. Вакыйгаң инде аның тарафдарлары Әстерханга җыелып, Әстерханны Россиядән аерып, Мәскәүдән мөстәкыйль бер хөкүмәт ясамак телиләр иде. Монда эш күргән ихтиляльчы Заруцкий Иран белән дә мөнәсәбәткә керде. Казанда исә, шул ук Шәрекъка таянып, Идел буен Мәскәүдән аеру эшен смута заманында Шульгин дигән кеше эшләмәкче булды. Бу ике кешенең дә фикерләре гайре руска таянып, Иранга ышыкланып Урта вә Түбән Идел буен Россиядән аеру иде ***. Димәк, XVII гасырда Идел буе мәсьәләсенә яңа бер гамил — Иран катышкан иде.

    1613 елда Мәскәүгә Романов сәляләсе патша булгач та, Кырымның Идел буена катышы бетмәде: Кырым һаман әле әгәр «мөяссәр улырса» «фәтех» итәргә уйлый иде. 1613 елда Мәскәү хөкүмәте борынгы гадәт буенча яңа патшаның тәхеткә менүе хакында хәбәр итәргә һәм Кырым ханына вә мирзаларына бүләкләр илтергә Амвросий Лоды-женский дигән кешене башлык итеп илче һәйәте күндерде. Бу илченең төп максаты Әстерханда әле һаман да дәвам итеп килгән, Заруцкийның Маринка угълын тәхеткә китерүгә һәм Шәрекъка таянып Идел буенда аерым хөкүмәт ясауга Кырымны катыштырмаска тырышу иде, әгәр Кырым хөкүмәте Кырым вә Әстерханны бирүне шарт итсә, шулай әйтергә кушкан иде:

    — Борынгыдан бирле Казан һәм Әстерхан рус царьла-рыныкы һәм ул өлкәләр Мәскәү дәүләте белән бергә һәм дуслыкта; безнең патшабыз Михаил Федоровичка бу җирләрдә торучы руслар крест үптеләр, әмма мөселман шәригатендәге кешеләр һәр төрлесе шерт (ант) иттеләр...

    * Посольство Лодыжинского в Крым 1613 году, Сергеев (Изв. Тав. Арх. Ком., № 5, 1913), 13 б.

    ** Загоскин. Казанский край в смутное время, 186 б.

    *** Загоскин. Казанский край в смутное время, 237 б.

    Әгәр инде:

    Казан һәм Әстерхан борынгыдан бирле мәңгелек мөселман патшалыклары иде, әмма хәзер сезнең патшагыз кулында, сез аларны кайтарып бирегез * дисәләр, тәгълиматта шулай җавап бирергә кушылган иде:

    — То дело не достаточное и говорить о том не пригоже**,— дип әйткән соңында Казан вә Әстерханның борынгыдан бирле Россия кулында булганлыгын сөйләп, анда ханнарны рус царьлары утырта торган булганлыкны һәм Ядкархан һәм аның кешеләре (тарафдарлары) Мәскәүгә буйсынмый башлаганлыкларыннан гына Иван Грозный Казанны алырга мәҗбүр булганлыгын сөйләргә кушылган иде. Соңра бу сүзне дәлил белән исбат өчен шулай әйтергә кушылды:

    — И ныне в Астрахани и в Казани устроены наши православные крестьянские греческие веры митрополиты и архиепископы и монастыри и церкви многих и живут в тех городах люди русские, и вот о том говорить не пригоже...

    Монда күрелә ки, Кырым дәүләте XVII гасырның башында да Идел буе мәсьәләсен онытмаган, һаман да Мәс-кәүнең зәгыйфь чагында моны мәүзыйгъ бәхәс һәм Россиягә бәйләнү өчен бер сәбәп итеп тоткан. Безнең кулда бу хакта Михаил Романов заманындагы вакыйгаларга даир мәнбәгъ булмаса да, Алексей Романов дәверендәге мөнәсәбәткә даир шундый материал бар:

    Алексей заманында Кырым ханлыгы яңа бер сәяси кризисны үткәрә башлады. Кырымның иске дусты «Ләһ короле» (Польша — Литва короле) белән Мәскәү сугыша башлап, аны берничә мәртәбә җиңде; әүвәлдә Польша кулында булган казаклар да Польшага каршы баш күтәрделәр, икенче яктан, болар Кырым җирләренә һөҗүм кыла һәм Запорожец казаклары исә Кара диңгез буенда иркенлеп талап йөри башладылар. Шул ук заманда казакларда Россиягә кушылу омтылуы туды. Шуның нәтиҗәсендә Кырым белән Россиянең арасы тагын бозылды, Кырым Россия хө-дүдләренә һөҗүм кыла башлады.

    Менә шушы чакта Кырымның үзенең һөҗүмен аклар өчен XVI гасырдагы шикелле Казан вә Әстерхан мәсьәләсенә тотынганын күрәбез. Моны күрсәтүче мәнбәгъләр-нең берсе Кырым ханы Мөхәммәт Гәрәйнең (1610—1622) карт һәм хәйләкәр дипломат вәзире Сәфәргазыйның

    * Бәхәрфи тәрҗемә кылынды. ** Сергеев. Посольство, 36, 37, 38 б.

    Алексей Романовка язган хатыдыр. Бу язу Мәскәү хөкүмәтенең ни өчен безнең гаскәребезне кырдыгыз, дип язган нотасына җавап хаты. Бу хатта сүз арасында Сәфәр-газыйның Идел буе мәсьәләсенә даир шундый сүзләре бар:

    — Гаскәрегез ни сәбәптән кырылдыдыр булсаңыз, йөз ел вардыр Казан, Әстерхан баба вә дәдәләрегездән бире сезнең илейездәдер, бу замангача анда булган мөселманга кыен булган юк ирде, падшаһңыз баба вә дәдәсеннән гакыллы булып мәсҗед вә мәдрәсәләрен якды, тәңре тәгаләнең каләмен атәша якдыңыз, ул сәбәпле гаскәрегез кы-рылмыштыр вә икенче һәр ел сезүк алтмыш-етмеш тутсак-күз (әсир) җылуга күндерәләр арканча бәйлиләр ирде, сездә бер ишә тутсак төшсә җылуга вә бер мәен кыен каты кыйнау белән христиан итәсез, аның белә христиан күп булмастыр, бездә дә христиан күпдер, көч белән мөселман итмибез, көч вә кыен берлә христиан итмәк вә мөселман итмәк лаек түгелдер. Сездән тутсаккүз бу сәбәпле кырыл-мыштыр. Бездән тутсак төшсә бирмәйдер, христиан итәдер, диеп язганнар. Хан Кирмән (Касим) солтанын сәясәт итеп, көч белән христиан итеп мондай ошаусыз эш итәдер дип мондай сүз әйткәннәрдер.

    XVII гасырда Мәскәүнең дошманы Польша белән Кырым союзда баралар. Шул иттифакның бер мотивы итеп тә кырымлылар Казан вә Әстерхан мәсьәләсен алалар. Мәсәлән, Мөхәммәт Гәрәй хан Сәламәт Гәрәй углы ханның 1055 (1655) елда (Ләх короле) Ян Казимиргә язган ярлыгында шул ук нәрсәне очратабыз:

    Сездән соңра киләчәк корольләр дәхи бу нинең үзәрендә дуслык, кардәшлек идәчәкләренә вә Москва үзәринә гаскәр чигеп хак тәгалә хәзрәтләре ләтыйф вә ихсан идеп һәр нә заман фәтхи насип улдыкта Әстерхан вә Казан вә төрек-туар вә һәр нә кадәр мөселман вилаятьләре вә татар, нугай халкы вар исә, сез кардәшемезлә бәкләре ка-рышмыеб безем улачагына... дип Мәскәү чикләреннән «ләх короленә» гареб, әмма Кырымга Идел, шәрекъ Россия вилаятьләрен алу хакында шарт ясала. Моннан соң Сәламәтгәрәй угълы Исламгәрәй (1644—1654) хан заманында Кырым ханы Польша канцлерына язып, тагы да югарыда сөйләгән мәсьәләне ачыграк итеп бәян кыла:

    — Бу кыш үткәнендә килүегезне күреп инша алла яздан ук бу тарафтан без вә ул яктан сез поход ясасагыз, бер сүздә (союз ясап) булып каршы барырбыз. Алла тәгалә кулында: кальга һәм дәүләт керсә хөрмәткә ия булырсыз. "Икебез дә бу дәрәҗәгә йөз ел ирешкәнебез юк иде. Әстерхан һәм Казанны алу сезнең галиҗәнаб корольга лаеклы эш булыр. Шуңа күрә гайрәт күрсәтерсез. Бу форсат бер кулда да булганы юк һәм сез шул уңышның иясе булырсыз.

    Бу XVII гасырда инде Төркиянең империализм гасрә-те шактый сүнгән булса да, ул әле Идел буе мәсьәләсен бөтенләй онытып бетермәде. Мәсәлән, безгә мәгълүм бер мәнбәгъдә шундый бер вакыйганы очратырга мөмкин:

    1682 елда Төркиягә Мәскәүдән илче килә. Садыре Әгъзам белән сөйләшеп утырган чакта Кытай хакында сүз булып, шул арада вәзир сүзне башкага борып: «Алатырь татарлары белән Казанныкылар бер үк халыкмы?» — дип сорый. Рус дипломаты хәзер сүзнең кай якка барганын сизеп алып:

    — Казанских и Астраханских татар осталось немного, излюбили православную веру и многе крестились, такде в Алаторе татар немного, да и городок этот маленький и не-значительный!

    Шуның соңында илче дә вәзирдән үзе сорый:

    — Мине гаҗәпләндерә: кайдан сезгә бу кечек шәһәрнең татарлары мәгълүм?

    Вәзир исә:

    — Ишеткәнем бар иде! — дип җавап бирә.

    Әмма илче шушы вакыйганы язганда, мин аны беләдер идем, юри сорадым ди дә, шушы сүзләрне гыйлавә кыла:

    — Алаторские татары перед тем были в Царьграде (Истамбул) с челобитьем, что-бы им из под державы цар-ского величества свободными быти .

    Димәк, XVII гасырның тамырында Идел буе мәсьәләсен Төркияне ишгал-ь итә һәмг аның татарларының бәгъзе сыйныфлары да Төркиягә искечә шикаять кылуда дәвам кылалар. Ләкин Кырым да Төркия дә тәҗавези сәясәт йөртерлек көчне югалтканнар иде.





    ← назад   ↑ наверх