• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 41. ДӘҮЛӘТ БЕЛӘН ИДАРӘ ИТҮ ҺӘМ ИҖТИМАГЫЙ ТӨЗЕЛЕШ

    Казан ханлыгы көнчыгыш тибындагы урта гасыр феодаль дәүләте булган. Дәүләт башында әүвәлге Җучилар нәселеннән килгән хан утырган. Алтын Урда заманнарындагы кебек үк, Казан ханлыгында һәм бүтән татар ханлыкларында җучилы (джучид) булмаган кеше хан тәхетенә утыра алмаган. Билгеле булганча, ханнар да, императорлар, корольләр, патшалар, шаһлар кебек үк, мирас буенча гына тәхеткә утыра алганнар. Дөрес, нәселдә мирасны алырлык варис булмаганлыктан, династиясенең аерым бер тармагы тукталган яисә хаким үз варисы хакында васыятен әйтә алмыйча үлеп киткән очракларда монархны билгеләп, хәтта сайлап кую хәлләре дә тарихта булган. Дәүләт чуалышлары, сарай фетнәләре, төрле төркемнәрнең хакимлек итү өчен көрәшүе нәтиҗәсендә король, патша яки ханның тәхеттән төшерелүе яки куылуы, хәтта үтерелүе кебек очраклар да булмаган түгел. Теге яки бу дәүләтнең үзенә бәйлелектә яшәүче ил эшләренә катнашуы юлы белән хакимнәрне тәхеттән алып ташлаулар да кабатланып торган. XV йөз азагында һәм XVI йөзнең беренче чирегендә Казан ханлыгы Мәскәүгә сәяси бәйлелеккә эләккәч, Казан ханнары белән дә шуңа охшашлы вакыйгалар булып үткән. Без ул мәсьәләне алдарак, Казан ханлыгының сәяси тарихын өйрәнгәндә аерым карап үтәрбез.
    Казан ханы каршында, башка һәр татар ханлыгындагы кебек үк, диван, ягъни дәүләт идарәсе эшләгән. Бу диван составына Алтын Урда чорларыннан ук килә торган Шырын, Барын, Аргын, Кыпчак нәселләреннән чыккан атаклы карачы биләр, җир биләүче аксөяк түрәләр, танылган гаскәр башлыклары һәм югары дин әһелләре кергәннәр. Карачылар арасында олуг карачы Булат Шырын (рус елъязмаларында ул «Булат Ширин олы Казан карачасы» дип теркәлгән) һәм аның улы Нурали Шырын аерылып торган. Феодаль аксөякләрнең вәкилләре булып улус әмирләре һәм бәкләре саналган; сугыш вакытында гаскәри берләшмәләргә алар җитәкчелек иткәннәр. Илнең эчке һәм тышкы сәясәтен үткәрү нигездә шушы кешеләрдән торган. Руханиларның югары катлавында сәет—Казан һәм Казан җирләренең барлык мөселманнары башлыгы аерым урын тоткан. Казан ханлыгында исламның дәүләт дине булуын искә алганда, сәетнең сәяси һәм идеологик тормышта нинди зур дәрәҗәле булганлыгын аңлавы кыен түгел, һәм тарихи чыганакларда аның дәүләттә ханнан кала икенче кеше булып телгә алынуына бер дә гаҗәпләнергә ярамый. Мәсәлән, сәетнең якынлашып килүен күргәч, хәтта хан үзе дә, атыннан төшеп, аңа кул сузган. Казан сәетләре Мөхәммәт пәйгамбәрнең кызы Фатыйма һәм беренче хәлифә Галинең нәселен дәвам иттерүчеләр булып исәпләнгәннәр.
    Хан администрациясенә күпсанлы идарә аппараты әгъзалары һәм хезмәтчеләр кергән. Хан сараенда төрле дәрәҗәдәге чиновниклар хезмәт иткән. Алар арасында акча эшләре өчен җаваплы казначы, дәүләт мөһерен, ачкычларны, хан сараен, коралларны саклаучылар аерылып торган. Ханның ауга йөрүен оештыручы, хан балаларына тәрбия бирүче югары вазифа ияләре булган. Ханлыкны идарә итү канцеляриясендә дәүләтнең тышкы сәясәте өлкәсендә җаваплы эшләрне башкаручыларны тарихи чыганаклар аеруча билгеләп үтәләр.
    Үзәк идарәдәге җитәкчеләр һәм хезмәтчеләрдән тыш, ханлыкның теге яки бу сәяси һәм икътисадый өлкәсе өчен җаваплы аерым түрәләр булган. Болар—хакимнәр һәм казыйлар, ягъни мөселман кануннары нигезендә хөкем чыгаручы судьялар; полиция, таможня, чик буе хезмәткәрләре, илчеләр, төрле вәкилләр. 1523 елда язылган Сәхипгәрәй хан ярлыгында шушы дәрәҗәләрнең исемнәре аталган. Аларның күбесе безгә инде Алтын Урданың Тимеркотлык хан һәм Туктамыш хан ярлыкларыннан таныш.
    Сәхипгәрәй хан ярлыгында 13 төрле җыемның исеме аталган. Алар арасында ясак, калан, салым Алтын Урда чорыннан ук килә. Ә мөселманнарның гомуми хәреҗ салымы түләве Идел буенда хәтта Болгар заманнарыннан ук билгеле. Кайбер ясак һәм салым төрләре юкка чыккан, ләкин алар урынына яңалары туган: әйтик, авыл һәм җир салымнары; авылга түрә килә икән, ризык һәм фуражлата, өй башыннан салым.
    Ханлык административ яктан дарухаларга бүленгән—рус елъязмаларында ул бераз үзгәртелеп, ләкин шуңа аваздашрак «дорога» дип атала. Бу— кече улус-өлкә була инде (соңрак — уездлар). Мәсәлән, Алат, Арча, Гәреч (елъязмаларда «Галицкая» дип бирелә), Зүри, Нугай дарухалары мәгълүм, аларның үзәкләре Алат, Арча, Чаллы (Тәберде Чаллысы) кебек калалар булган.
    Югарыда әйтелгәнчә, Казан ханлыгы типик феодаль дәүләт була. Бу беренче чиратта җир биләүдә урта гасырлардагы феодализмга хас мөнәсәбәт яшәүдә гәүдәләнгән. Җир биләү өч төргә аерылган. Беренче төр—аерым кешеләрнең, ягъни эре феодалның биләмәләре. Аларны әмирләр яки бәкләр (биләр) дип атаганнар. Казан ханлыгында җир биләүнең икенче төре—югары катлау руханиларның биләмәләре. Өченчесе—дәүләтнеке, ягъни дәүләтнең үз карамагындагы кагылгысыз җирләр, урманнар, сулар. Алардан алынган табыш турыдан-туры дәүләт казнасына кергән.
    Эре феодаллар нигездә аксөяк нәселдән килгәннәр, һәм җир биләмәләре дә аларга мирас булып күчкән. Алтын Урда чорындагы кебек, сугыш кузгалган очракта алар дарухаларның, ягъни үз улусларының гаскәр башлыгына әверелгәннәр. Алар хан фәрманы нигезендә, тулы коралланган хәлдә, үз гаскәрләре белән хан карамагына килгәннәр. Дәрәҗәсе белән бераз түбәнрәк торучы, әмма күпсанлы, төп феодаллар төркемен тәшкил итүчеләрне морзалар дип йөрткәннәр—морза әмирнең яки бәкнең улы дигәнгә туры килә. Алардан кайберләренең, хан хезмәтендә аеруча танылганнарының, шулай ук җирне мирас итеп алырга хокуклары булгандыр дип уйларга мөмкин.
    Казан ханлыгында шундый тәртиптә җир биләүне сөйүргал дип атаганнар. Ул—монголча «бүләк» дигән сүз, җир белән эш итүдә хәрби-лен хокукын аңлаткан. Аны без Алтын Урда тарихы турындагы бүлектә бер тапкыр очраткан идек инде. Ачыклап әйтик, «лен»—немец сүзе, һәм ул гомумтарих фәненә хәрби һәм административ хезмәт башкарган өчен дәүләт хакиме тарафыннан вассал-феодалга бирелә торган җир биләмәсе дигән мәгънәдә кереп киткән.
    Нәкъ менә шушы тәртип—дәүләт мәнфәгатенә хәрби хезмәт иткәне өчен тарханга (феодалга), мирас итеп калдыру хокукы белән, җир биләмәсе бүләк итеп бирү Казан ханлыгында һәм башка татар ханлыкларында җирдән файдалануның нигезен тәшкил иткән. Җиргә сөйүргаллык хокукы Сәхипгәрәй хан ярлыгында да белдерелгән. Казанның башка ханы Ибраһим ярлыгында да шул хакта өч тапкыр әйтелә. Өстәвенә, бу ярлык «Без—Ибраһим ханның сөйүргал сүзе» дип башланып китә, ягъни Казан ханлыгының бөтен феодаль системасында һәм иҗтимагый төзелешендә сөйүргаллыкның нинди зур әһәмияткә ия булганлыгын күрсәтә. Сөйүргал иясе, аннан гомере буе файдалану һәм аннары аны варисына мирас итеп калдыру белән бергә, бик зур өстенлекләрдән дә файдаланган: аннан бернинди салым алынмаган. Ул гына да түгел, сөйүргал хуҗасы суд каршында гражданлык кагылгысызлыгына ия булган. Җирдән алына торган һәм элек дәүләт казнасына китә торган табышны да сөйүргал иясе хәзер үзе җыйган, үзенә калдырган.
    Шуны истә тотарга кирәк, тарханга мондый өстенлекләр ул дәүләт файдасына хәрби хезмәт һәм башка мөһим эшләр башкаруны үз өстенә алганда гына бирелгән. Әгәр дә ул шушы изге вазифасын онытса, үз хокукларыннан, ягъни бөтен өстенлекләр белән бергә сөйүргалдан мәхрүм ителгән.
    Кадерле укучылар! Сездә ниндидер аңлашылмаучылык калмасын өчен, тагын бер мәсьәләгә ачыклык кертик. Сөйүргаллык хокукы киң мәгънәдә тарханлык хокукын аңлаткан, икенче төрле әйткәндә, сөйүргал үзе тарханга бирелә торган өстенлекләрдән барлыкка килгән. «Тархан» сүзе Урта Азиядә, Кавказ аръягында, Алтын Урдада, соңрак Казан һәм башка татар ханлыкларында феодалның җире һәм мал-мөлкәте дигәнне, шулай ук әлеге җир-мөлкәткә ия булган кешене аңлаткан. Шуңа күрә Алтын Урда, Казан һәм Кырым ханнарының ярлыклары тархан ярлыклары дип йөртелгәннәр. Алар феодалга тарханлык хокукы биргән, ягъни дәүләт аңа тулаем файдалану өчен җир һәм мөлкәт бүләк иткән. Башкача әйткәндә, «тархан» төшенчәсенең мәгънәсе «сөйүргал» төшенчәсеннән киңрәк. Сөйүргал тарханлыкның гаскәри-ленлык хокукын, аерым бер хокукын гына белдергән.
    Морзадан бер баскычка түбәндә углан торган. Алтын Урда дәверендә углан дип патша баласы—ханзадәләргә әйткәннәр. Казан ханлыгы заманында аның мәгънәсе бераз тарайган—хәзер йомышлы феодал-гаскәр башлыкларын шулай дип йөрткәннәр. Ул XV—XVII йөзләрдә Рус дәүләтендәге «бояр балалары» дигәнгә туры килә. Без инде беләбез, урта гасырларда дәүләтләр хәзергечә даими регуляр гаскәр тотмаганнар—алар нигездә зур яу чыкканда гына бергә җыела торган булганнар. Әмма шулай да ханнарның һәм әмир-биләрнең дружиналары яки шәһәр гарнизоннары сыйфатында ниндидер даими хәрби төркемнәр булган. Сугыш чыкканда алар тирәсенә бөтен илдән гаскәр җыелган. Угланнар менә шундый дружина һәм гарнизоннарда аерым бер вакыт белән хезмәт иткәннәр. Вакытын тутыргач, углан өенә кайткан һәм үзенә тиешле җирне алган.
    Ниһаять, феодаль иерархиянең түбән баскычында казаклар торган. Сугыш вакытында хан гаскәренең үзәген алар тәшкил иткәннәр, эчке һәм тышкы казакларга бүленгәннәр. Казаклар феодал-тарханнардан түбән, ә гади крестьяннардан югарырак дәрәҗәдә йөргәннәр. Ләкин алар дәүләт күләмендәге мөһим мәсьәләләрне хәл иткәндә идарәче даирәләр таяна торган куәтле көч булып саналганнар. Казаклар да җирне хан, ягъни дәүләт файдасына хезмәт иткән өчен алганнар.
    Казан ханлыгында гади халык гадәттәгечә «кешеләр» дип кенә аталган, кайчакта аларны «кул»лар дип тә йөрткәннәр. Тарханның фәлән кадәр эш кулы бар дип бәяләнгән. Әмма бу бәйлелекне классик мәгънәдә—Көнбатыштагы һәм Рус илендәге крепостной бәйлелек белән бер дип карарга ярамый. Казан ханлыгында яки башка татар ханлыкларында, аннан элегрәк Алтын Урдада, крепостной хокук яшәгәнлеген расларлык документлар юк. Хәтта шунысын да өстәп әйтергә мөмкин, Казан ханлыгын басып алгач, дәүләтне рус колониясенә әверелдергәч һәм анда үз крестьяннары белән рус алпавытлары килеп утыра ашлагач та татарлар, аерым очракларны исәпкә алмаганда, барыбер крепостной крестьяннарга әйләнмәгәннәр, ә башлыча дәүләт крестьяннары итеп саналганнар. Бу хәл крепостнойлык гамәле татар дөньясына хас булмавын сөйли. Биредә буйсындыру һәм бәйлелекнең башка төрләре, сәяси-мәҗбүр итү алымнар түгел, ә икътисадый бәйлелек күбрәк эш иткән булса кирәк. Тик хәрби әсирләргә бу төшенчәләр бөтенләй кагылмый. Аларның хокуклары бик чикле булган һәм үзләрен «чура»лар дип кенә йөрткәннәр (бу сүзнең мәгънәсенә тулы ачыклык кертелмәгән әле).
    6. Казан ханлыгының дәүләт төзелеше турында кыскача сөйләп бирегез. Аның идарә системасындагы нинди эш урыннары хәтерегездә калды?
    7. Җир биләүнең сөйүргал хокукы нидән гыйбарәт? Казан татарларының XV—XVI йөзләрдәге феодаль иерархиясе баскычларын санап күрсәтегез.



  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх