• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 40. ИКЪТИСАДЫЙ ТОРМЫШ. ХУҖАЛЫК ИТҮ, ҺӨНӘРЧЕЛЕК ҺӘМ СӘҮДӘ

    Казан ханлыгы халкының төп хуҗалык итү гамәле игенчелектән гыйбарәт булган. Җирне парга калдырып эшләү алымы кулланылган, арыш, бодай, солы, арпа, борай, тары, карабодай, борчак, ясмык чәчкәннәр. Авыл хуҗалыгы техникасы болгар чорларыннан ук билгеле техникага бәйле булган. Кама аръягының кара туфраклы төньяк районнарында, Зөя буйларында һәм Казан артының көньяк өлешендә тирән сөрү өчен каплаткыч төрәнле, кистергеч калагы булган сабаннар кулланылган. Аны парлап җигелгән ике ат тарткан. Төньяктагы көлсу туфраклы районнарда җирне ике тимер калагы булган һәм бер ат җигүле сука белән сөргәннәр. Сабан төрәннәре һәм сука калаклары Урмат авыллыгын һәм Казан суы, Мишә буендагы башка авыллыкларны, Каманың уңъяк ярындагы Чаллы шәһәрлеген казыган вакытта табылдылар.
    Хуҗалык итүдә терлекчелек тә зур урын тоткан. Идел, Кама һәм аларның кушылдыклары үзәннәрендә, Казан яны түбәнлегендәге су баса торган киң болыннарда ишелеп печән уңган, анда күпсанлы ат, сыер, вак терлек көтүләре утлап йөргән. Ат үрчетүгә аерата игътибар бирелгән; яхшы атларның күпчелек өлеше хан гаскәрен тулыландыруга киткән.
    Чапкын, юртак атлар белән бергә, менге атлар да, йөк атлары да үрчетелгән. Авыр йөк атлары олау йөртү, гомумән, җигүле атлар ям (почта), хуҗалыкта кирәк булган башка күп эшләрдә (утын, печән ташу, тегермәнгә йөрү һ. б.), элемтә хезмәтендә нык файдаланылган. Ат ите татарларның яраткан һәм сәламәтлек өчен файдалы ризыгы булып саналган. Терлек асраучылар, ат итеннән тыш, сарык, бозау һәм сыер ите белән дә сәүдә иткәннәр: яңа суелганын да, туңдырылганын, ысланганын да базарга чыгарганнар.
    Кеше аягы басмаган киң урманнар төрле кәсепләр белән шөгыльләнергә мөмкинлек тудырган. Бигрәк тә сунарчылык, җәнлек тиресе әзерләү киң таралган булган. Кенәз А. Курбский язганча: «затлы сусар һәм тиеннәрдән тыш», кондыз аулау файдалы кәсеп исәпләнгән. Язма чыганакларда кондыз яшәгән урман сулыкларында аларны аулау өчен махсус рөхсәтнамә бирелгәнлеге турында язылган. Аның кыйммәтле мехыннан башка хикмәтле «агынтысын» да киң файдаланганнар.
    Урманнарда агач куышларындагы корт ояларыннан бал җыю өчен махсус урыннар тотылган. Аннан алынган балны шул көенчә дә, эшкәртелгән килеш тә файдаланганнар һәм хәтта чит илләргә дә чыгарганнар. Балык тотуга зур игътибар бирелгән. Идел һәм Камада тотылган затлы балыклар арасында мәрсин төренә кергәннәре дә булган. С. Герберштейн «Идел буйлап Казанның ике ягында да тотыла торган затлы балыклар, шул исәптән кырпы балыгы» турында язып калдырган. Казан Кремлен, Иске Казанны һәм югарыда телгә алынган Чаллы шәһәрлеген казыганда еш кына эре мәрсин балыгы сөякләре һәм балык тоту өчен эшләнгән зур кармаклар килеп чыга.
    Шактый алга киткән игенчелек һәм табигый байлыкларның мул булуы төрле һөнәрчелек эшчәнлеген үстерергә, аны чимал һәм кирәкле әйберләр белән тиешенчә тәэмин итәргә мөмкинлек биргән. Игенчелектән, мәсәлән, җеп эрләү өчен кирәкле чимал (киндер, җитен), ә терлекчелек һәм аучылыктан йон, тире-мех алганнар. Ул чорда, табигый, хуҗалык натураль булган, һәм бөтен авыл халкы диярлек эрләү, туку, тире эшкәртү белән шөгыльләнгән. Яхшы күн алу өчен аны эшкәртү нечкәлекләрен өйрәнгәннәр: затлы йомшак күн, төсле сафьян, тыгыз һәм каты олтан күне эшләнгән. Чи каеш та киң кулланылган. Ул ат сбруе, сугышчы кирәк-яраклары эшләү өчен иң яхшы материал булган. Сарык тиресеннән тун-толып теккәннәр, ә сунарчылык кыйммәтле мех биргән, ул мехны чит илгә сату өчен дә киң файдаланганнар.
    Куе урманнар үзе бер байлык чыганагы булган. Йорт-каралты кору, шәһәрләрнең хәрби корылмалары (машлар, ягъни башнялар, капкалар, койма-диварлар), мәчет, тегермән, күпер һәм башка төзелешләр өчен кирәкле бүрәнә—шул урманнардан алынган. Агач каеклар, зур-зур елга кораблары ясау өчен дә алыштыргысыз материал булып торган. Тарихи чыганакларда яссы төп җиңел каеклар, зур авыр кораблар һәм тар, озын җитез көймәләр турында еш язылган. Җиңел каекларны кешеләр йөртү өчен, йөк корабларына сай елгаларны кичәргә булышу өчен файдаланганнар. Каекларның бик тиз йөри торганнары, рус елъязмаларында «борзоходный» дип аталганнары да булган. Шулай ук «падиша көймәләре» дип аталганнары турында да мәгълүматлар бар. Йөк кораблары нык, авыр итеп, кайчак күп йөк сыйдырышлы итеп эшләнгәннәр. Гадәттә алар Идел буйлап Казан һәм Әстерхан арасында зур кәрваннар булып йөргәннәр.
    Агач эшкәртү, балта эше белән бергә таш корылмалар: хан сарайлары һәм пулатлар, таш-кирпечтән мәчетләр һәм башка төрле җәмәгать корылмалары төзү киң колач алган. Алар турында елъязмаларда, шул заман кешеләренең сәяхәтнамәләрендә, исәп-теркәү кенәгәләрендә, татар телендәге тарихи хикәятләрдә күп мәгълүматлар табарга мөмкин. Төзелеш архитектурасына без Казан ханлыгының мәдәнияте хакында сөйләгәндә җентекләбрәк тукталырбыз. Ханлыкта оста ташчылар булуы, Казанда таш йортлар салыну шул заман кешеләренең язмалары белән генә түгел, ә анда бүгенгә кадәр сакланган XVI гасыр корылмалары һәм археологик тикшерүләр вакытында ачылган мәчет-мәдрәсә һәм йорт нигезләре белән дә раслана. Төзелеш эшендә таш, кирпеч, цемент, йортларны чуарлау өчен төзелеш гипсы кулланылган.
    Казан ханлыгы шәһәрләрендә һәм авылларында ташка бизәк төшерү яки язу осталыгы нык үскән булган. Аны төзелеш һәм архитектурадан тыш шул чорда ясалган зур кабер ташларыннан күрергә мөмкин. Чүлмәк яндыру, гади һәм нәфис балчык савытлар ясау һәркайда оста башкарылган. Керамика үзенең рәвеше һәм бизәлеше белән әүвәлге Идел Болгары җирләрендә һәм бигрәк тә Түбән Иделдә, Алтын Урда шәһәрләрендә киң таралган балчык савытларга нык охшаган. Әлбәттә, Казан ханлыгы чоры керамикасының кайбер үзенчәлекләре дә бар.
    Тимерчелек һәм корал ясау эше бик нык аерылып торган, чөнки бөтен бер дәүләтне сугыш коралларыннан, авыл хуҗалыгы һәм һөнәрчелек коралларыннан башка, бу коралларның үзләрен ясау өчен кирәкле инструментлар җитештерүдән башка, гомумән, кара һәм төсле металл эшкәртүдән башка күз алдына китерүе мөмкин түгел. Без тагын археологик табылдыкларга мөрәҗәгать итәбез: төрледән төрле эш һәм сугыш кораллары, күпсанлы көнкүреш әйберләре, тимерчелек инструментлары, алар арасында чүкеч, кискеч, тишкеч, кыскычлар һ. б. безгә күп мәгълүмат бирәләр. Казу вакытында, тимер «күбеге» (крица) һәм шлагын әйтеп тә тормастан, еш кына тимер һәм башка мәгъдәнне эретү өчен эшләнгән утка чыдамлы кечкенә табаларны очратырга туры килә.
    Затлы һәм ярымзатлы металлардан төрле-төрле бизәнү әйберләре ясаганнар. Ювелир әйберләр җитештерүдә шәһәрләр генә түгел, ә Казан артындагы кайбер авыллар да һөнәрчелек үзәкләре булып танылганнар. Алар бу шөгыльләрен Казан басып; алынганнан соң да әле бик озак дәвам иттергәннәр. Сүз дә юк, әйберне өй шартларында җитештерү белән бер үк вакытта шәһәрләрдә үз һөнәренең чын осталары һәм хәтта шул осталарның үз берләшмәләре барлыкка килгән. Алар эшләгән әйберләр, бигрәк тә ювелир, күн әйберләре, атап әйткәндә, Казанның атаклы читекләре кебек товарлар тышкы сәүдәдә зур шөһрәт казанганнар.
    Казан ханлыгы Көнбатыш һәм Көнчыгыш Евразиянең күп кенә илләре белән сәүдә иткән. Ханлыкның башлангыч елларында ук аның башкаласы дөнья базарының иң зур берничә үзәге белән тыгыз икътисадый-сәүдә мөнәсәбәтләре урнаштырган. Иосифат Барбаро XV йөзнең 40 нчы—50 нче елларында болай дип язган: «Ул (Казан)—сәүдә шәһәре; аннан ифрат күп санда мех чыгарыла, алар Мәскәүгә, Польшага, Персиягә һәм Фландрияга китә».
    Фландрия—хәзерге Нидерландия (Голландия), Бельгия һәм Төньяк Франциянең төп җирләрен биләгән графлык; урта гасырның икътисадый яктан нык үскән, зур халыкара сәүдә һәм диңгезчелек белән дан казанган дәүләтләреннән берсе.
    Барбаро язганча, Казан ул мехларны татарларга буйсынган төньяк халыкларыннан, шулай ук «җагатай» (бортаслар булса кирәк) җирләреннән һәм мукшылардан алган. Идел буенда элек-электән Итил, Болгар һәм Сарай шәһәрләре үз заманының халыкара сәүдә үзәге булганнар. Шундый ук әһәмиятле, отышлы сәүдә традициясен Казан дәвам иткән. Монда мөһим сәүдә юллары очрашкан, һәр елны җәй уртасында Идел буендагы махсус урында бик зур халыкара ярминкә үткәрелә торган булган.
    1523 елны Василий III татарларны мөһим сәүдә мөмкинлекләреннән яздыру нияте белән рус купецларын Казан ярминкәсенә барудан тыйган һәм Нижний Новгород янында яңа, соңрак «Мәкәрҗә ярминкәсе» дигән исеме таралган, ел саен үткәрелә торган ярминкә оештырган. Ләкин ярминкәнең урынын алыштырудан, С. Герберштейн язганча, Мәскәү иле үзе үк зур зарар күргән. «Чөнки, шуның нәтиҗәсе буларак,—ди ул,—Идел буйлап Каспийдан, Әстерханнан, Иран һәм Әрмән иленнән килә торган бик күп товарларның кыйммәтләнүе һәм кытлыгы башланды».
    Шул рәвешчә, Казан ханлыгының халыкара мәйданда товар алмашу географиясе ярыйсы ук киң булган, Көнбатышта Фландриядән Көнчыгышта Иранга кадәр җиткән. Шулар белән ике арада Рус иле, Төньяк халыклары, Казанның якын күршеләре, башка татар ханлыклары һәм билекләре торган. Бу алыш-бирештә товарларның төре дә бай булган: көнчыгыштан һәм көньяктан ефәк тукымалар, Дәмәшык корычы, китаплар, йөзем һәм өрек, аш тәмләткечләр, башка төрле ят мал; Рус иленнән һәм Көнбатыштан постау, кәгазь, кайбер кораллар, бериш көнкүреш әйберләре, алар арасында тегү энәсе һәм көзгеләр (бәлки инде пыяладан ясалган итальян көзгеләре булгандыр) һ. б. китерелгән. Төньяктагы фин-угор халыкларыннан һәм Себер ханлыгыннан кеш, кара-көрән, ак төлке, ас мехы һәм башка шундый затлы мехлар кергән (аларның аерым төрләрен, югарыда әйтелгәнчә, сусар һәм кондыз тиреләрен Казан татарлары үзләре эшкәрткәннәр). Нугай Урдасыннан һәм башкортлардан яхшы атлар һәм мөгезле вак терлек килгән. Әстерханнан тоз, затлы балык һәм уылдык, карбыз кайтарылган.
    Бал, ашлык, ювелир әйберләр, коралларның кайбер төрләре, савыт-саба, кыйммәтле күн (йомшак күн, сафьян) һәм күн әйберләре, алар арасында хатын-кызлар өчен затлы читекләр татарларның үзләрендә җитештерелгән товарлар саналган; шулай ук төзелеш агачы һәм башка чимал чыгарылган.
    Халыкара сәүдәдән тыш, әлбәттә, эчке сәүдә дә яшәгән һәм үскән. Казанда, башка шәһәрләрдә, ханлыкның читтәге идарә үзәкләре булган даруха-улус калаларында һәм эре авылларда бөтен ел дәвамында, җомга көннәрне, төрле-төрле товарлар белән сату иткәннәр; терлек, ит, ашлык, бал, балавыз, май, тире һәм күн; игенче, терлекче, һөнәрче хуҗалыгы өчен кирәкле башка товарлар—арба-чана, сабан-сука, камыт-дуга, балта-пычкы, тагын көрәк-сәнәкләр, урак-чалгыдыр, иләк-чиләктер... Менә бер кибеттә муенса, алка, беләзек, йөзек, чулпы кебек бизәнү-ясану әйберләре; әнә тегесендә—бәрхет түбәтәйләр, калфаклар, камзуллар, чигүле читекләр, йомшак чүәкләр, атаклы Казан сөлгеләре... Арырак—мичкәчеләр, чүлмәкчеләр, суык тимерчеләр кибетләре. Базар буйлап «кырык тартмачы»лар шау килеп йөриләр, һәртөрле «шурум-бурум» саталар. Гомумән, базар мәш килә, Тукай әйтмешли,
    Кайсы сатмактадыр, кайсы ала,
    Берсе алдый, шунда берсе алдана.
    Тышкы сәүдәдә дә, эчке сәүдәдә дә акча хәлиткеч роль уйнаган. Казан ханлыгының үз акчалары сугылмаган (әлегә моның сәбәпләре билгеле түгел), ә әйләнештә XV йөзнең 20 нче—30 нчы елларында сугылган, элекке Алтын Урда дирһәмнәре йөргән.



  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх