• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 32. АЛТЫН УРДА МӘДӘНИЯТЕ. МАТДИ ДӨНЬЯ

    Күп илләрнең сәүдәгәрләре, сәяхәтчеләре, дипломатлары һәм дәүләт эшлеклеләре моңарчы күз күрмәгән, колак ишетмәгән өр-яңа илне—Алтын Урданы, аның бай шәһәрләрен күрү һәм кодрәтле ханнары белән танышу, андагы халыклар турында белешмәләр туплау өчен меңнәрчә чакрым юл үтеп, әлеге шәһәрләргә килгәннәр. Гомерләрендә күрмәгән сарайларны, мәчет вә төрбәләрне, башка матур йортларны күреп таң калганнар. Бу сарайлар, бу йортлар чын мәгънәсендә искитмәле булган: ак, зәңгәр, яшел, саргылт һәм фирүзә төстәге мозаика һәм майолика—чынаяк кирпечләрне чиратлаштырып, кирәк җирендә алтын йөгертеп, чәчәк һәм геометрик бизәкләр, Коръәннән сүрәләр һәм Шәрык әдәбиятыннан шигъри юллар белән бизәкләп эшләнгән мәһабәт корылмалар; эчке яктан күз явын алырлык матур итеп бизәлгән заллар, юыну һәм йокы бүлмәләре, су бөркеп торган фонтаннар һәм сайрар кошлар белән тулы гөлбакчалар! Болар һәммәсе булган, алар хакында шул чорлардан калган язма һәм археологик истәлекләр сөйли. Бу матурлыкны «Мең дә бер кичә» әкиятләрендәге тылсымлы дөньяга тиңләп булыр иде...
    Мозаика үзе француз сүзе һәм ул төсле ташлардан, керамик плитәләрдән, тонык пыяла кисәкләреннән эшләнгән сурәтне, бизәкне аңлата. Сынлы сәнгатьнең аерым бер төре буларак, зур-зур биналарның эчке һәм тышкы стеналарын бизәкләүдә, матурлауда кулланыла. Белгечләрнең әйтүенчә, Алтын Урда мозаикасындагы бизәкләү алымнары югары сәнгати дәрәҗәдә торган.
    Майолика (итальян сүзе)—төсле балчыкны изеп эшләгән һәм өстенә калын ялтыравык йөгертелгән керамик әйберләр (төзелеш плитәләре һ. б.). Шәрык архитектурасында бизәк төшерүнең үзенә генә хас мәдәни ысулы бар: анда үсемлек һәм геометрик сурәтләр чиратлашып бара, шуңа күрә аны европалылар арабескалар дип атаганнар. Алтын Урда керамикасында күбрәк зәңгәр һәм яшел төсләрнең төрле төсмерләре кулланылган; бизәкләр белән аралаштырып һәм гарәп хәрефләре белән искиткеч матур итеп язган язуларны үтә күренмәле глазурь белән каплагач, һәркем сокланырлык чын сәнгать әсәре килеп чыккан.
    Ә безнең татар телендә мозаик һәм майолик плитәләрне гади генә итеп чынаяк кирпеч дип атаганнар, ягъни матур, ялтыравыклы кирпеч дигән сүз була («кирпеч» үзе дә—төрки, татар сүзе). «Чини кирпеч» дигән билгеләмә дә кулланылган. Бу—«Чин» («Кытай») сүзеннән алынган һәм Кытайдан кергән төсле, ялтыравыклы чынаякка охшатып әйтелә торган булган. Чынаяк (дөресрәге, чинаяк, ягъни чин + аяк) шул ук «чин» сүзеннән ясалган һәм кытай савыты (керамикасы) дигәнне аңлата.
    Глазурь (немец сүзе)—керамиканы саклау һәм бизәү өчен астагы язу яки бизәк өстенә салына торган үтә күренмәле калын, пыяласыман катлам. Татар телендә «төсле ялтыравык» дип атарга мөмкин булыр иде.
    Археологик, казып табылган әйберләргә карап, Алтын Урда шәһәрләрендәге һөнәрчелекнең һәм сәнгатьнең—архитектура һәм төзелеш, зәркән сәнгате, ягъни алтын-көмештән асылташлар белән бизәп зиннәтле, бизәнү әйберләре эшләү, кара һәм төсле металлургия, чүлмәк, шул исәптән төсле, затлы савыт-саба ясау, сөяктән һәм пыяладан күп санлы әйберләр эшләү, ташка язу — боларның һәммәсенең бик нык алга киткәнлеген күз алдына китерүе читен түгел. Укучыларга таныш А. В. Терещенко 1830— 1840 елларда үткәргән, шул вакыттан соң бүгенге көнгәчә алып барылган археологик эзләнүләр нәтиҗәсендә табылган искиткеч зур байлык шуны раслый.
    Сарай-Бәркәдән табылган кайбер нәрсәләрне атап үтик. Менә зиннәтле зур май лампасының, графин һәм вазаларның калын-калын пыяла кисәкләре: аларга зәңгәр, кызыл, ак, сары, яшел төсләрдә бизәкләр, үсемлек орнаменты төшерелгән, гарәпчә язулар язылган. А. Ю. Якубовский фикеренчә, мондый затлы әйберләр зур дәрәҗәле, зыялы бер шәхеснең махсус үтенече буенча башкарылган булуы ихтимал. Менә бакырдан бизәп-сырлап ясалган ишек тоткасы, Шәрыкта шундый асылма боҗра тоткалар кую гадәте булган. Кышкы суык кичләрдә кул-аякны җылыту өчен утлы күмер салырга дип бронзадан мангал ясый торган булалар. Яки менә алтыннан коелган зур тирән савыт, аның астан өскә таба сузылган ике тоткасы аждаһа башлы, балык гәүдәле, әкияти сурәтле итеп ясалган; Үзбәк ханның сабына алтын белән исеме язылган кылычы. Тагын әле җиз шәмдәлләр, инкрустацияләп эшләнгән сугыш балталары, тимергә алтын йөгерткән шишәк, инкрустацияле һәм гарәп хәрефләре белән язулы көмеш яки чуен пайцза ише нәрсәләр хәтсез күп.
    Инкрустация (латин сүзе) — берәр әйбергә уеп бизәк төшерелә, шуңа калкып тормаслык итеп кенә затлырак нәрсә—алтын-көмеш, перламутр, сөяк һ. б. тутырыла. Әйтик, Сарай-Бәркәдән табылган сугыш балтасы, тимердән коелган булып, көмеш белән инкрустацияләнгән.
    Алтын Урда калаларыннан табып алынган бөтен нәрсәне дә татар-кыпчак (XIII йөздә бераз гына монгол да катнаша) җирле халыклары үзләре генә эшләп чыгарган дип әйтеп булмый, әлбәттә. Арада читтән, әйтик, Урта Азиядән, Болгар калаларыннан, рус кенәзлекләреннән, хәтта әле ерактан — Мисыр белән Сүриядән килгән әйберләр дә бар. Тик инде табылган хәзинәнең күпчелек өлеше җирле һөнәрчеләр, осталар кулы белән эшләнгәне бәхәссез. 1950 елны СССР Фәннәр академиясе нәшриятында басылып чыккан, Б. Д. Греков һәм А. Ю. Якубовскийның «Золотая Орда и ее падение» («Алтын Урда һәм аның таркалуы») дигән зур күләмле монографиясендә әйтелгәнчә, Алтын Урдада сәнгатьләр чәчәк аткан дәвердә «аның үзенең осталары, рәссамнары һәм дә үзенең мәктәпләре була». Биредә һөнәрчеләр, бизәүчеләрне тәрбияли торган остаханәләр күздә тотыла. Җучи улусында аеруча монументаль архитектураның мозаика һәм майолика сәнгате иң югары үсеш ала. Әлбәттә, моңа Урта Азия, Кавказ арты (Азәрбайҗан), Кече Азия мөселман сәнгатенең йогынтысы зур була. Бик азы бу заманнаргача сакланган, башлыча археологлар эзләнеп-казып чыгарган XIII—XIV йөз архитектурасы үрнәкләреннән кайберләрен әйтеп китү мәгъкуль булыр: мәһабәт, зиннәтле хан сарайлары, биек манаралы олуг мәчетләр һәм аларга сыенган мәдрәсәләр, зур-зур төрбәләр, аксөякләрнең әллә ничәшәр бүлмәле сарайлары...
    Табылган әйберләр арасында алтын-көмештән коелган һәм матур бизәкләр төшерелгән савыт-саба, муенсалар, беләзекләр-йөзекләр кебек зиннәтле әйберләрне ясаганда алтынчы-көмешчеләрнең металлга чокып рәсем төшерү, үрү-челтәрләү, кою, бөртекләү һ. б. ысулларны куллану зәркән сәнгатенең гаҗәеп зур камиллеккә ирешкәнлеген күрсәтәләр.
    Алтын-көмеш савытларның тоткалары дельфин яисә аждаһа кыяфәтендә ясалуы Шәрык дөньясындагы сәнгати фәлсәфәнең чагылышы булып тора. Җучи улусының алтынчы-көмешчеләре кулыннан чыккан зиннәтле әйберләр урта гасырларның бөтендөнья сәнгате стандарт-өлгеләренә бик тә туры киләләр.
    Тормыш-көнкүреш өчен дә кирәкле, сәнгать әсәре буларак та мактауга лаек бизәнү әйберләреннән түгәрәк металл көзгеләрне әйтеп китү зарур. Көзгенең икенче ягы кабарынкы итеп эшләнә дә аңа балык һәм төрле киек-җанвар сурәтләре төшерелә; сурәтләр әнә шул түгәрәк буйлап чабып барган сыман тоела. Көзге артына шулай ук үсемлек, бигрәк тә лалә, кызалак (тюльпан) рәсемнәре ясала. Шәһәрдә генә калмый андый көзгеләр, дала халкына да барып ирешә.
    Ук савыты—садак та шундый ук гамәлгә юлыга: аларны көньяктагы далага хас күчмә халык каберләрендә дә, шәһәр тирәсендә дә очратырга мөмкин. Садакның тышлыгына ябыштырылган сөяк пластинкага шул заманның гаҗәеп матур бизәкләрен төшерә торган булалар. Гадәттә «энҗеле орнамент» дигән бизәк белән аралаштырып, болан, барс, башка берәр хайван яисә инде әкияттә генә очрый торган аждаһа сурәтләрен төшергәннәр. Археологик казулар вакытында балчыктан ясалган савыт-саба һәм аларның ватыклары бик күп табыла. Арада кызыл балчыктан ясалган кувшин-чүлмәкләр генә түгел, чынаяк-касәләр еш очрый. Алардагы нәфис бизәкләр, чәчәк һәм геометрик орнамент, кош һәм хайван сурәтләре пыяласыман ялтыравык катлам белән капланган була. Архитектур мозаика һәм майолика кебек үк, әлеге бизәкләр дә төрки-татар дөньясының гаҗәеп бай рухи сәнгатен чагылдыралар. Гәрчә Урта Азия, Иран һәм Азәрбайҗан сәнгатенең азмы-күпме тәэсире булса да, Г. А. Федоров-Давыдов фикеренчә, Алтын Урда нәфис керамикасының үз юлы, үз йөзе бар. Андый савыт-сабаларны ясаучы осталар бизәк төшергәндә ачык төсле буяулар сайлап, саңытның бөтен өстей бертоташтан бизәп чыгалар да калын итеп төсле ялтыравык белән каплыйлар, шуның аркасында рәсем яисә бизәк бик тә ачык чыга, орнамент зураеп күренә, яктылык эчтән бөркелгәндәй, нурланып тора. Андый керамиканың читтән китерелмичә, шушы җирлектә, Алтын Урданың үз осталары эшләгән нәрсә икәнен Сарай-Бату, Сарай-Бәркә һәм бүтән шәһәрләрдә табылган остаханәләр, алардагы җиһаз-мазар тәгаен исбатлый.
    Алтын Урданың һөнәрчелек һәм сәүдә үзәкләре сыйфатында барлыкка килгән шәһәрләрендә акча сугу эше дә җайга салынган була. Бу эштә дан казанган 32 шәһәр арасында элеккеге Болгар дәүләтенең 4 каласы да бар. Җучи дирһәмнәре көмештән, «пул» дип аталганнары бакырдан сугыла, Һиндстанның ул вакыттагы мөселман солтаннары суктырган алтын динарлар да гамәлдә була. Ул акчалар җиргә күмелгән хәзинәләр рәвешендә әледән-әле табылып тора. Бүгенге көндә Алтын Урда биләгән гаҗәеп зур мәйданда, аңа якын Көнчыгыш Румыния, Төньяк Иран чикләрендә, Урдага буйсынган Рәсәй җирләрендә дә очраклы рәвештә табылган хәзинәләрнең саны 350 гә җитә. Аларның кайберләрендә акча гына, кайберләре исә ювелир әйберләр белән акчалардан тора. Хәзинәләр йөзләп, меңләп, берничә йөз меңләп борынгы акчаларны үз эченә ала; бу—бихисап байлык. Аннары тагын «табыш» («находка») исемендә төрле музейларга тапшырылган 300 дән артык хәзинә билгеле—алар унар яки йөзәр дирһәмнән торалар. Болар, әлбәттә, электәге хәзинәләрнең сакланып калган өлешләре.
    Җир астында яткан хәзинәнең килеп чыгуы бик тә очраклы хәл. Җитмәсә әле, аларның күбесе музейларга тапшырылмыйча, билгесез кешеләр кулына эләгә һәм, шулай итеп, фәнгә барып җитмичә мәңгегә югала. Әлегәчә археолог көрәге, экскаватор чүмече яки бульдозер калагы актарып чыгарганны «көтеп», җир астында ятканнары да хәйран күптер. Андый очраклы табышлар әле безнең заманнарда да булгалый. Татарстанның Тәтеш районында 1954 елда табылган хәзинәдән, әйтик, 20 алтын, 20 меңнән артыграк көмеш тәңкә килеп чыга. Күрше Апас районында 1986 елны ике җирдән кыйммәтле хәзинә табылды, шуларның берсе 25 мең көмеш дирһәмнән тора. Г. А. Федоров-Давыдов билгеләгәнчә, әлеге хәзинә ике Сарайдан тыш Азак, Урда, Харәзем, Иске һәм Яңа Кырым, Хаҗитархан, Сарайчык, Маҗар калаларында XIV йөзнең 80 нче елларында Туктамыш хан әмере белән сугылган акчаларны эченә алган иң зур хәзинә булып санала.
    Алтын Урдада XIII—XIV йөзләрдәге матди дөньяны кыскача гына өйрәнү дә халыкның ни рәвешле яшәгәнен һәм аның сәнгати-эстетик зәвыгының ни дәрәҗәдә югары булганын раслый.



  • § 33. Алтын Урданың мәдәнияте. Рухи дөнья
  • § 34. Алтын Урда дәүләтендә Болгарның тоткан урыны
  • § 35. Иске Казан
  • § 36. Туктамыш, Идегәй һәм Алтын Урданың куәтен торгызуда соңгы омтылышлар
  • § 37. Алтын Урданың таркалуы
  • 6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ
  • § 38. Казан ханлыгының барлыкка килүе
  • § 39. Җире һәм халкы. Ханлыкның башлангыч чоры
  • § 40. Икътисадый тормыш. Хуҗалык итү, һөнәрчелек һәм сәүдә
  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх