• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 31. АЛТЫН УРДАНЫҢ БАШКА ШӘҺӘРЛӘРЕ

    Мәркәзләрдән тыш, Алтын Урдада һөнәр, сәүдә, мәдәният үзәкләре вазифасын үтәгән башка шәһәрләр дә күп булган. Андыйлар аеруча Идел буе һәм аның тирә-юне белән бәйле.
    Матур, шигъри яңгырашлы Гөлстан исемле каланың шөһрәте зур булган. Галимнәрнең күбесе ул шәһәрне Актүбә елгасы буйлап түбән төшкәндә Сарай әл-Җәдидтән ерак булмаган дигән фикердә торсалар да, аның урыны төгәл ачыкланмаган. Алтын Урда тәңкәләрен сугу урыны буларак (кайсыбер дирһәмнәрдән аның Сарайга бәйле икәне күренә) ул XIV йөзнең урталарында калкып чыга да... 1395 елда Аксак Тимер явыннан һәлакәткә дучар була.
    Бәлҗәмин дигән шәһәр Иделнең уңъяк ярына урнашкан була (рус елъязмаларында ул Бездеж дип атала). Идел белән Донның бер-беренә якынайган урынында утырганга, Кара һәм Азов диңгезләреннән килеп, Каспий диңгезенә чыгучы, аннан инде Шәрыкка юл тотучы сәүдәгәрләрнең көймәләрен җир өстеннән сөйрәп алып барган чагында иминлекне Бәлҗәмин тәэмин итә. Иделгә төшкән көймәләрнең беришесе төньякка—Болгарга, аннан рус кенәзлекләренә юнәлә, ә Кама буйлап төньякка, Урал тирәсенә юл тота. Кырымга, Көнбатыш Европага бара торган кәрван юлы да Бәлҗәмин аша уза. Ул каланың урынын казый торгач, археологлар зур бер таш мәчетнең, мавзолейларның, су торбалары сузылган җәмәгать мунчаларының, остаханәләрнең, һәртөрле торак йортларның нигезләренә юлыгалар. Гомумән, Бәлҗәмин урта гасырларда төзек һәм бай шәһәр булган.
    Иделнең шул ук уң ярында, чак кына өстәрәк, хәзерге Саратов тирәсендә Алтын Урданың беренче шәһәрләреннән саналган Үкәк дигәне дә була. Сарай-Бату белән бер үк вакытларда, ягъни XIII йөзнең 50 нче елларында төзелгән бу каланы иң әүвәл Марко Поло үзенең мәшһүр китабында телгә ала. Ә инде XIV йөзнең 20 нче елларында тарихчы һәм географ Әбел Фида аны үзенең энциклопедиясенә кертә. Ибне Баттута исә 1333 елны ул калага да барып чыга, юлъязмаларында «Укаку», ягъни Үкәкнең артык зур булмаса да, бик матур итеп төзелгәнен әйтеп үтә. Үкәк урыныннан археологлар казып табылган зур байлык С.-Петербургтагы Эрмитаж һәм Саратов шәһәре музейларында саклана; арада ук белән җәя, кытай ефәгеннән тегелгән кафтан, алтын-көмеш әйберләр, кыйммәтле савыт-саба, чынаяк кирпеч белән бизәлгән зиннәтле диварның зур бер өлеше һ. б. Шәһәр читеннән табылган каен тузы игътибарга аеруча лаек: анда уйгыр алфавиты белән борынгы төрки телдә шигъри юллар язылган. Ана үзенең улын бай түрәгә хезмәт итәргә озата, шулчагында ике арада сөйләшкән сүзләре бик тә гыйбрәтле: җанга якын далаларны ата-ана йортын, дус-ишләрен калдырып бер белмәгән җирләргә егетнең һич тә китәсе килми... Үкәк кулъязмасы—борынгы төркиләрнең, дала халкының урта гасырлар башындагы соклангыч бер гүзәл шигърият үрнәге ул.
    Иделнең түбәнге өлешендә, хәзерге Әстерханнан чак кына югарырак, шуның башлангычы дип каралырга лаек Хаҗитархан каласы урнашкан була. Ибне Баттута болай дип язып калдыра: «Бу шәһәрнең исеме төркиләрдәге «хаҗи» сүзеннән алынган. Изге җирләрдә булып кайткан шул диндарга солтан (хан) салымсыз-нисез генә җир бүлеп биргән дә, шул урында авыл барлыкка килгән, үсә-үсә ул шәһәргә әйләнгән. Ул—зур базарлары булган, иң әйбәт шәһәрләрнең берсе». Димәк, XIII йөзнең 70 нче елларында, Мәнгүтимер заманында, бер хаҗига Алтын Урда ханы исеменнән салымсыз җир биләү, ягъни тархан хокуклары бирелә дә, шул урында кала барлыкка килә.
    Янә дә Актүбәнең сулъяк ярында, Сарай-Батудан бераз түбәндәрәк элгәреге исеме билгесез, әмма археологлар «Лапас шәһәрлеге» дип йөрткән бер урын игътибарга бик лаек. Шуның янында гына яндырылган ныклы кирпечтән салынган һәм төрле төстәге чынаяк кирпечләр белән бизәлгән, искиткеч зур, як-яклары әллә ничәшәр йөз метрлы дүрт төрбә-мавзолей була. (Кызганычка каршы, кирпечләрен әле безнең заманда урлап бетергәннәр.) Бертуган Пициганилар 1367 елны төзегән географик картада «Сарай дәрьясы төбәгендә вафат булган императорлар төрбәсе дип билгеләнә. Биредә мөселман динендәге дүрт ханның—Бәркә, Мәнгүтимер, Туда-Мәнгү, Токтайларның төрбәләре булырга тиеш. Үзбәк һәм аңардан соң тәхеттә утырган ханнар Сарай-Бәркә тирәсенә күмелгән булса кирәк. Ә инде Бату хан үз мәҗүси буларак күмелеп, каберенә таш-фәлән куелмый.
    Каспий диңгезеннән ерак түгел, Җаек дәрьясының түбән агымында Сарайчык дигән мәшһүр каланың булганлыгы мәгълүм. Бүтән калалар шикелле, Сарайчык та зур сәүдә үзәге буларак билгеле, анда да шулай ук акча сугыла. Гәрчә шәһәрнең калдыклары Җаек элеккеге юлына төшкәннән соң су астында калса да, Харәземнән Сарайга килүче һәм аннан Кырымга баручы кәрваннарны уздырган әлеге сәүдә юлы өстендә 15 кәрван-сарай билгеле—аларны археологлар казып чыгарды: һәркайсының үзенең коесы да, ихатасы да, бина эчендә сәүдәгәрләргә ял итү өчен бүлмәләре дә була. Соңрак Сарайчык Нугай урдасының мәркәзенә әверелә. XVI йөз азагында, Әстерхан руслар кулында чакны да әле анда Сарайчыктан товар китерәләр.
    Җучи улусының Идел һәм Җаек дәрьялары төбәгендәге үзәк өлешенә урнашкан калалар белән азмы-күпме танышып үттек. Ә бит Алтын Урда биләгән мәйдан гаять зур, аның улусларындагы кайбер шәһәрләр дә шөһрәт казана. Әйдәгез, шуларны эзләп, Иделдән көнбатышкарак күз салып алыйк.
    Иң әүвәл Кавказ тауларына сыенып утырган Маҗар каласына игътибар итик. Аны үз күзе белән күргән Ибне Баттута: «Зур су буендагы бу кала төрки шәһәрләренең иң күренеклеләреннән; аның бакчаларында җиләк-җимеш бик күп»,—дип соклануын белдерә.
    Бу шәһәр Кума елгасының ике ягында да ярыйсы ук зур мәйданны алып торган. Аның зур-зур корылма-биналарын XVIII йөзнең азагында да күрүчеләр була әле. Ә инде безнең гасыр башында археологлар анда торак йортлар һәм остаханәләр белән бергә үз заманы өчен гаять катлаулы суүткәргеч булганлыгын да ачыклыйлар. Маҗарда да җучи тәңкәләре сугалар, шәһәр сәүдә үзәге буларак та дан казана. Аның исеме төрки телдә сөйләшүче маҗарлардан килә: дәүләт буларак ныгып-көчәеп киткән бер дәвердә Алтын Урдада төп халык сыйфатында татар-кыпчак этносы оешкач, ул төрки телле маҗарларны да үз эченә ала.
    Югарыда телгә алынган калаларның барысы да кыпчак далаларында XIII—XIV йөзләрдә калкып чыгалар һәм Алтын Урданың икътисадый-мәдәни үзәкләренә әвереләләр. Көнбатыштарак урнашкан калалар исә монголларга чаклы ук яшәп килгән борынгы мәдәният-сәүдә үзәкләре булып санала. Күбесе Кырымның үзендә һәм якын тирәдә Италиянең колонияләре сыйфатында сәүдә портлары буларак төзелә дә, XIII йөзнең уртасында Алтын Урдага кушылып, Мәгъриб белән Мәшрикъ арасындагы сәүдә үзәкләре буларак гөрләп китә; шул ук вакытта аларда җучи тәңкәләрен дә суга башлыйлар. Ул калаларда халык хәйран чуар була: Генуя белән Венеция шәһәрләреннән килгән итальяннар, греклар, көнчыгыш славяннары, борынгы герман кешеләре, шактый күп татарлар: сәүдәгәрләр, хәрби сакчылар, үзәктән килгән түрәләр, кала башлыклары яши. Тора-бара, Алтын Урда тагын да ныгып-көчәеп киткәч, ул шәһәрләрнең төп халкын, Ибне Баттута сүзе белән әйткәндә, төркиләр, ягъни татарлар тәшкил итә.
    Каспий диңгезенең көнбатыш ярында V йөздә үк барлыкка килгән Дәрбәнд шәһәрен дә әйтеп үтәргә кирәктер. Гаҗәеп нык таш диварлар белән уратып алынган бу кала чик буеның зур бер кальга-крепостена әйләнә, Кавказ арты, Якын һәм Урта Көнчыгыш илләре белән сәүдә итүдә уңайлы бер арадашлык төбәгенә әверелә.
    Аннан көнбатышкарак, Дон (итальяннар Тану диләр) елгасының тамагына урнашкан Азак (соңрак — Азов) каласы, аннары инде Кырымдагы калалар тезелеп китә: Кефе (Феодосия), Лайя (Ялта), Боспоро (Керчь), Солдайя (Судак), Чембало (Балаклава, Балыклы), Феодоро, Солхат (Кырым, Иске Кырым), Кырык Йер (Чефет Кала). Арада махсус телгә алынырга лаеклысы — Иске Кырым, тауларга якын далада XIII йөздә 60 нчы елларда төзелгән шәһәр. Халык күп яшәгән ул матур кала XV йөзнең азагынача Кырым улусының мәркәзе була. Соңгы вакытларда археологларның һәм архитектура тарихын өйрәнүчеләрнең эзләнүләре андагы архитектура-төзелеш эшенең зур югарылыкта торганлыгын раслый. Искиткеч матур каланың кайсыбер корылмалары бүгенге көнгәчә сакланган.
    Кырымнан төньяктарак һәм көнбатыштарак—Днепр, Днестр, Прут елгалары буенда, аннан ары китеп Дунайның түбән агымында, хәзерге Көньяк Молдова, хәтта Көнчыгыш Румыния җирендә Алтын Урданың шактый гына калалары булып, арада акча сугу, һөнәрчелек һәм сәүдә үзәге саналган Аккирмән (хәзерге Белгород-Днестровский), Шәһәр әл-Җәдид, «Килия» дигән шәһәрне, бүген шәһәрлек хәлендәге Бөек Мәчет, Ак Мәчет, Аргамаклы Сарай, Балыклы, Кугугур, Атлы («Конское»), Табанны атап китү кирәктер. XVII—XVIII йөзләргәчә аларның күбесендә әле мәчетләр, бүтән төрле корылмалар сакланган була. Ибне Баттута «төрки шәһәрләрнең иң ерактагысы» дип атаган Бабасалтык каласы да, ихтимал, шулар рәтендә булгандыр, тик аның урыны әлегәчә билгеле түгел.
    Алтын Урданың көнчыгышында да калалар күп кенә була. Гәрчә ул төбәктәге шәһәрләрнең күбесе тора-бара Себер ханлыгы карамагына күчсә дә, аларның кайсыберләре Җучи улусы заманында ук танылып өлгерә. Әйтик, Искер (Иске Иир)—рус елъязмаларында ул «Сибирь» дип атала, аның калдыклары хәзерге Тобол шәһәре янында урнашкан. Төмән (Чыңгы Тура) Тубыл елгасының тармагы Тура буенда утыра, Алтын Урда заманында—Себер улусының мәркәзе. Бараба даласында «Тонтур» исемле шәһәрлек бар, ул да Алтын Урда дәвереннән калган. XIX йөз сәяхәтчеләре шулай ук ул тирәләрдә таш биналардан, мәчетләрдән калган хәрабәләрне күрүләрен язалар. Җучи улусының төп биләмәсе булган Ак Урданың без кыскача гына санап үткән шәһәрләреннән тыш әле тагын Күк Урда өлешендә дә икътисадый-мәдәни үзәкләр булганлыгы мәгълүм. Урта Азиянең көнбатышында цивилизация үзәге буларак танылган Харәзем, монгол явыннан соң шактый җимерелсә дә, XIV йөздә Алтын Урданың иң бай һәм алга киткән төбәкләренең берсенә әверелә. Элегрәк, Чыңгыз хан яуларына кадәр, бу исемдә бөтен бер мәмләкәт йөрсә, тора-бара «Харәзем» дип аның башкаласы Үргәнеч булган шәһәрен дә атый башлыйлар. 1333 елда Ибне Баттута аны шул Харәзем исеме белән телгә ала һәм «төрки шәһәрләрнең иң зур, камил вә матурларыннан, анда базарлар күп тә, бай да, урамнары киң, төзү эшләре мулдан, гүзәллек чиксездер»,—дип хәйран кала. Бертуган Пициганилар картасында барча калалар 2—3 манара белән билгеләнеп тә, фәкать Сарай һәм Үргәнеч кенә дүртәр манара белән күрсәтелә. Харәзем-Үргәнеч тә—зур сәүдә һәм акча сугу үзәге. 1388 елны аны Аксак Тимер гаскәре тулысынча җимереп уза.
    Күк Урданың Көнбатыш Казахстан җирендәге шәһәрләреннән тарихта эз калдырган Сыгнак, Сәйрам (Сәүран), Утрар, Җәнд, Яссыны да әйтеп үтәргә кирәк; алар да дәүләтнең сәяси һәм икътисадый үзәкләреннән саналалар, һәм ул шәһәрләр урнашкан җирләрдә дә әле XVIII йөз ахырына кадәр зур-зур корылмаларның калдыклары була. Кыскасы, Алтын Урданың үзәк һәм көнбатыш җирләрендә генә түгел, ә шактый ерак— көньяк-көнчыгыш төбәгендә дә тормыш кайнап торган.
    Югарыда без, Алтын Урда җирләрен күрсәтеп, урта гасырларда ук ясалган географик карталарны телгә алып узган идек. Бертуган Пициганилар ясаганы аеруча кыйммәтле: анда 40 лап шәһәр күрсәтелә, шуларның яртысына якыны (17) Идел буенда урнашкан. Андагы мәгълүматлар XIV—XV йөзләрнең башка карталары: 1375 елны төзелеп, Каталония атласына кергән карта, шулай ук Фра-Мауро картасы һ. б. белән тулыландырыла. Кызганычка каршы, барлык карталарда да шәһәр исемнәре итальян теленә яраклаштырып алынган яисә Европада гамәлдә булган әйтелешле исемнәр белән аталган. Шуңа күрә аларны Шәрык кулъязмаларыннан һәм рус елъязмаларыннан, шулай ук нумизматикадан (акчаларны өйрәнү фәненнән) үзебезгә мәгълүм исемнәргә тиңләү читенләшә. Хәер, кайбер атамалар туры килә килүен: Самар, Котоба, Тартаннлы, Тарага, Караболам—Идел буенда; Аклы дигәне—Каспий диңгезенең уңъяк ярында. Ә менә Дон буендагы Тартария, Кара диңгезнең төньягындагы Комания, Камо кебекләрен ачыклыйсы бар әле. Сүз уңаенда әйтеп китик, әлеге итальян карталарында ул заманнарда Алтын Урдага буйсынган зуррак рус шәһәрләре: Мәскәү, Новгород, Тверь, Рязань, Ростов, Переяславль Рязанскийлар да бирелә.
    Димәк, Алтын Урда шикелле зур мәйданлы дәүләтнең шәһәрләре тарихына чак кына күз салу да урта гасырлардагы нык үсеш алган, камиллеккә ирешкән бу дәүләтнең шәһәрләр иле булганлыгына шик-шөбһә калмый. Нәкъ менә Алтын Урда утрак шәһәр тормышы белән күчмә дала дөньясының бер-берен тулыландырып яши алуының ачык мисалы булып тора. Һәм ул Алтын Урданың 200 елга сузылган көче-кодрәтен тәшкил иткән.



  • § 32. Алтын Урданың мәдәнияте. Матди дөнья
  • § 33. Алтын Урданың мәдәнияте. Рухи дөнья
  • § 34. Алтын Урда дәүләтендә Болгарның тоткан урыны
  • § 35. Иске Казан
  • § 36. Туктамыш, Идегәй һәм Алтын Урданың куәтен торгызуда соңгы омтылышлар
  • § 37. Алтын Урданың таркалуы
  • 6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ
  • § 38. Казан ханлыгының барлыкка килүе
  • § 39. Җире һәм халкы. Ханлыкның башлангыч чоры
  • § 40. Икътисадый тормыш. Хуҗалык итү, һөнәрчелек һәм сәүдә
  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх