• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 29. ГАСКӘР ҺӘМ КОРАЛ ТӨРЛӘРЕ

    Урта гасырларда бер генә дәүләт тә күп миллионлы гаскәр тотмаган. Шулай да халыкның санына нисбәтән йөзәр мең сугышчыдан торган, үзенең авангарды-арьергарды, үзәге-фланглары белән атлы һәм җәяүле гаскәрләр булган. Сугышчының өстендә дошман угыннан саклардай кием—көбә, башында шишәк, билендә кылыч, җәя белән уклар, кулында калкан, сөңге яисә чукмар булган. Тирән чокырлар белән уратып алынган кальга-крепость диварлары биек һәм нык булып, каланы саклаучылар дошман өстенә ук яудырып торганнар. Ә инде яу белән килүчеләр ул диварларны авыр бүрәнә-таран белән җимерергә, биек манара-корылмалардан дивар өстенә сикереп, эчкә үтәргә омтылганнар. Дәүләт белән зирәк акыл иясе, оста сәясәтче идарә итсә, аның гаскәре башында оста хәрбиләр, атаклы полководецлар торган. Үз каласын дошман явыннан саклау ысулларын да, башка илләрне яулап алу әмәлләрен дә алар яхшы белгәннәр. Үз чорының хәрби стратегиясе һәм тактикасы, хәрби доктринасы булган. Бу Спартак, Аттила, Бөек Карл, Александр Невский, Сәләхетдин (XII йөздә тәре походына каршы күтәрелеп, мөстәкыйльлекне саклап калуга ирешүче Мисыр солтаны) заманында да, Чыңгыз, Бату ханнар һәм аларның варислары вакытында да шулай булган.
    Чыңгыз ханның бер-бер артлы зур җиңүләргә ирешүе аның гаскәре күп санлы булудан гына килми, бәлки сугышчыларны яуга оста итеп хәзерләү-өйрәтүгә дә, сугышны акыл белән алып баруга да бәйле була. Сан ягыннан исә аның гаскәре әллә ни зур түгел: барлыгы 230 мең яугир булып, шуның 60 меңе—Урта Азия фронтында, 170 меңе, әүвәл Кытай фронтында булып, аны җиңгәннән соң, 1215 елны көнбатышка җибәрелә. Чыңгызның гаскәрендә күпчелекне җиңел кавалерия тәшкил итә. Тимер киемнәр киеп, авыр кораллар белән коралланган дошман өстенә һич көтмәгәндә-уйламаганда монголларның атлы гаскәре өермәдәй ябырыла да шул арада тар-мар китереп тә ташлый. Хәер, кальгаларны алу өчен дә шул замандагы аеруча яңа һәм камил җайланмалар кулланыла. Шулар ярдәмендә монгол гаскәре Төньяк-Көнбатыштагы урманга бай илләрнең имән баганалардан койган утыртма койма-капкаларын гына түгел, бәлки әле Урта Азия һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиядәге гасырлар буена утырган калын таш диварларны да бик ансат үтеп керә. Чыңгыз ханның гаскәрләрендә хөкем сөргән искиткеч катгый тәртип хәрби җитезлек һәм сугышчан рух җиңүгә китерә.
    Гаскәр үзе унар, йөзәр, меңәр сугышчы төркемнәреннән тора, Алары ун меңлек төмәнгә кушыла. Бөек Яса бер төркемнән икенчесенә күчеп йөрүне катгый тыя: күчкән кешене үлем җәзасына хөкем итәләр, аңа рөхсәт иткән башлыкның үзенә богау салалар. Гомумән, тәртип бозу берәүгә дә—гади сугышчыга да, төмәнгә дә—рөхсәт ителми; зур башлыкка җәзаны тагын да зуррак яки хан үзе бирә. Яугирларны, усалрак булсыннар өчен, Яса әмере белән ачлы-туклы тоталар. Бүгенге көн күзлегеннән караганда, ул гадәтләр сәер булып күренсә дә, гаскәрдә корыч тәртип саклау сугышка сәләтле, җиңелмәс армия тоту өчен бик тә мөһим булган. Хәер, сугышчыларны ачлы-туклырак тоту, эт симерсә күбрәк йоклый дигән кебек, ул заманнарда да, бераз соңрак та зарури хәл саналган. XIII йөздәге кытай телендәге бер язмада мондыйрак мәгълүмат бар: монголлар сугышта кулларына кергән табышны үзара тигез итеп бүләләр дә бер өлешне—кечкәнәме ул табыш, әллә зурмы, анысы барыбер—Чыңгыз ханга калдыралар, хан өлеше исә казнага, дәүләткә китә. Тигез өлешләргә бүлүне, гаскәрдә тәртип саклау кебек үк, Яса үзе таләп иткән. Шул ук язмада тагын мондый хәбәр дә бар: монгол сугышчысы карамагында берничә ат булып, озын юлда барганда ул аларны алмаштырып атлана, шуңа күрә аның атлары талчыкмый да, үлми дә икән. Элегрәк әйтеп киткәнчә, дәүләт белән идарә итү рәвеше Монгол империясеннән бүленеп башка чыккан дәүләтләрдә дә, гәрчә алар мөстәкыйль рәвештә яшәсәләр дә, нәкъ менә Чыңгыз хан васыять итеп калдырганча баруын дәвам иттерә. Шул сәбәпле, әлеге тәртип ул дәүләтләрнең гаскәрләрендә дә дәвам иткән.
    Алтын Урдада гаскәрнең бүленеше нәкъ искечә саклана: уң канат, сул канат, төмән, меңнәр, йөзләр, уннар. Җучи улусынын ханы Тимеркотлык 1398 елда кул куйган мәшһүр ярлык: «Уң канаттагы, сул канаттагы угланнарга, Идегәй төмән кул астындагы меңнәр, йөзләр, уннарның күп санлы мәрхәмәтле башлыкларына»,—дип мөрәҗәгать итү белән башланып китә. Укучыларга яхшырак аңлашылсын өчен, хәзерге армия белән чагыштырып карыйк: ун дигәне—отделение, йөзе—рота, меңе—полк, төмәне—дивизия; уң канат, сул канат дигәннәрен үзенә күрә, шул заманның гаскәр саныннан чыгып фикер йөрткәндә, армия яки фронтлар белән чагыштырырга мөмкин булыр иде.
    Тарихи чыганакларда хәбәр ителгәнчә, сугышка әләмнәр күтәреп керәләр. Чыңгыз хан империясендәгечә, Алтын Урданың әләме кара төстә була: «Идегәй» дастанында ул «кара ту» дия атала. Хәер, Багдад хәлифәсенең байрагы да кара булганлыгы мәгълүм. «Җиңүләр китабы» дигән язмада Туктамыш гаскәре дә, Аксак Тимернеке дә сугышка барабаннар кагып, литаврлар чыңлатып, быргылар кычкыртып кергәне телгә алына. Рус чыганакларында 1380 елгы Куликово кырында барган сугышны тасвирлаганда, Мамай һәм Дмитрий Донской гаскәрләре ике арадагы бәрелешне быргылар кычкыртып башлап җибәрде, диелә.
    Алтын Урда гаскәренең саны төрле дәвердә төрлечә булганы мәгълүм: дәүләт көчле-гайрәтле икән—гаскәре дә ишлерәк; илдән бәрәкәт качкан, гауга-фетнә купкан чакларда—гаскәрнең саны кими. Бәркә тәхеттә утырган заманнарда Нугайның гаскәрендә 300000 сугышчы була. Ибне Баттута, Үзбәк хан уздырган кабул итү мәҗлесендә 17 төмән утырганын телгә ала; шуннан чыгып, 170000 кешелек гаскәре булган, дип фикер йөртергә булыр иде. Ә бит гарәп сәяхәтчесе белән булган мәҗлестә кайбер төмәннәрнең булмавы да бик ихтимал. Димәк, гаскәрнең ишлерәк булган булуы да бар. 1391 елда Кондырча елгасы буендагы бәрелешкә Туктамыш хан 200 меңнән артык сугышчы белән керә. Шуларның яртысына якыны сугыш кырында ятып кала. Җучи улусы таркалганнан соң барлыкка килгән татар дәүләтләре дә зур-зур гаскәрләр тотканнар. Мәсәлән, 1480 елны Угра елгасы буенда Мәскәүнең олы кенәзе Иван III гаскәре белән очрашканда Олы Урда ханы Әхмәтнең атлы гаскәрендә 100000 кеше була. Кырым ханлыгының, Нугай Урдасының да күп — өчәр йөз меңле гаскәр тотканнары мәгълүм.
    Тарихи чыганакларда Чыңгыз хан белән Аксак Тимер гаскәрләренең ни рәвешле киенгәне һәм коралланганы да әйтелә. Инде безгә мәгълүм мәшһүр гарәп галиме әл-Гомәри Үзбәк хан дәверендә сугышка барасы татарның сафка басуын болайрак тасвирлый: «...һәр җайдак... үзе белән ике хезмәтче, утыз баш сарык, биш ат, ике бакыр казан, корал-фәлән салырга җигүле арба да ала».
    Ул заманнарда, бүгенге шикелле, билгеле бер күләмдәге, дәүләт тарафыннан киендерелгән һәм коралландырылган регуляр гаскәр булмый. Кулына кылыч алырдай, җәядән ук атардай ир-ат сугышка үз атына атланып, киенеп-коралланып, ерак юлга ризык-мазарының хәстәрен күреп, сәфәр чыга. Әл-Гомәри әйткән ике хезмәтче исә, яугир сугыштан башка берни уйламасын өчен, аны карап-тәрбия кылып торалар: атларын да карыйлар, ашын-суын да хәстәрлиләр. Әгәр сугышчы үзе яуда үлеп калса, аның урынына берәр хезмәтчесе баскан булуы мөмкин.
    Шул ук вакытта ханның үзенең, аның угланнарының, бәкләр бәгенең, карачи бинең, әмирнең, янә дә хәрби-феодал башлыкларның сакчы гаскәре булмыйча калмаган. Резервта, әлбәттә, азык-төлек, кием-салым да булган. Өстәвенә әле гаскәрдә корал яңартучы, кием-салым тегүче, эшлея-сбруй ясаучы кешеләр дә булган. Иосифат Барбаро: «Хәрби кешеләр гаҗәеп дәрәҗәдә кыю һәм батырлар... Гаскәрләрендә тукучы да, тимерче дә, корал ясаучы да, башкасы да—гомумән, кирәкле һәр һөрнәрче дә бар»,— дип яза.
    Язма чыганакларда, халык авыз иҗаты әсәрләрендә сугыш коралларының төрлесе телгә алына. Аеруча бай материал археологик казулар вакытында табыла. Гомумән, Алтын Урда гаскәрендә кулланылган корал төрләрен түбәндәгечә күз алдына китерергә мөмкин: кальга алу җайланмасы, беренче утлы корал, шишәк, көбә, калкан, сөңге, ук-җәя, кылыч, хәнҗәр, айбалта, озын саплы балта, чукмар, кистән...



  • § 30. Алтын Урда шәһәрләре. Сарай-Бату һәм Сарай-Бәркә
  • § 31. Алтын Урданың башка шәһәрләре
  • § 32. Алтын Урданың мәдәнияте. Матди дөнья
  • § 33. Алтын Урданың мәдәнияте. Рухи дөнья
  • § 34. Алтын Урда дәүләтендә Болгарның тоткан урыны
  • § 35. Иске Казан
  • § 36. Туктамыш, Идегәй һәм Алтын Урданың куәтен торгызуда соңгы омтылышлар
  • § 37. Алтын Урданың таркалуы
  • 6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ
  • § 38. Казан ханлыгының барлыкка килүе
  • § 39. Җире һәм халкы. Ханлыкның башлангыч чоры
  • § 40. Икътисадый тормыш. Хуҗалык итү, һөнәрчелек һәм сәүдә
  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх