• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 24. МОНГОЛ ЯУЛАРЫ ҺӘМ АЛТЫН УРДАНЫҢ БАРЛЫККА КИЛҮЕ

    Зур дәүләт эшлеклесе һәм оста полководец буларак, Чыңгыз хан элек таркау яшәгән монгол кабиләләрен бер бөтен дәүләткә туплавы белән уңай эш эшли. Әмма шуннан соң ул яу чабарга, бүтән мәмләкәтләрне үзенә буйсындырырга, кан коярга тотына. Ул үзе һәм аның варислары бөтен Шәрыкны яулап бетерә яза, Европаның да шактый өлешен буйсындыра. 1206—1220 елларда Урта Азия яулап алына; борынгы цивилизация үзәкләре, хәтта кодрәтле шаһ Мөхәммәт II идарә иткән Харәзем дә монголлар кулына керә.
    Чыңгыз хан башта Харәземне яулап алырга уйламый. Шаһ зур гаскәр тота—Иран, Азәрбайҗан, Хорасан, Әфганстаннарны үзенә буйсындырган. Ә Чыңгыз хан Урта Азиянең бары көнчыгыш ягын, шул тирәдәге кыргыз һәм казакъ далаларының бер читен генә яулап алган була.
    ...1216 елны Кытайга яу чапканнан соң башкаласы Каракорымга (монгол телендә Хара Хорин дип аталган шәһәр илнең төньягында, Урхун елгасы башындарак булган) кайту белән, Чыңгыз хан Харәземнән килгән илчеләрне кабул итә. Аларга якты чырай күрсәтеп, шаһны Мәгъриб (Көнбатыш) хөкемдары буларак тануын белдерә, үзен исә Шәрык хөкемдары дип атый; ике арада татулык һәм дустанә мөнәсәбәт булдырырга теләвен белдерә, сәүдәгәрләр ике илдә дә иркенләп йөрсеннәр, дигән фикер әйтә.
    Мөхәммәт кәрван белән аңа парча-ефәк, мамык-җеп тукымалар җибәрә. Кәрван башы бу товарга 15 мәртәбә артыграк бәя сорый. Мондый мал үзебездә дә җитәрлек дип, ханның моңа ачуы чыга. Сәүдәгәрләр, бәладән баш-аяк дип, кәрвандагы әйберләрне ханга бүләк итеп котылу ягын карыйлар. Чыңгызның кәефенә бу хуш килә, һәм ул затлы ефәкнең һәр төргәге өчен алтын белән 75 динар, ә гади тукыма өчен 75 көмеш тәңкә түләргә куша. Илчеләргә аеруча зур хөрмәт күрсәтү йөзеннән аларны ак чатырларга урнаштырырга боера.
    Чыңгыз хан җавап рәвешендә Харәзем шаһына бүләкләрне мулдан кубып җибәрә: дөя өркәче зурлыгындагы саф алтын кисәге (аны махсус арбага салып баралар), алтын-көмеш коелмалар, нефрит, ягъни кыйммәтле таш җәүһәрләр, хуш исле мускус, кытай ефәге, ак дөя йоныннан тукылган затлы тукымалар, кондыз һәм кеш тиреләре, бүтән асыл нәрсәләр була анда. Шаһ илчеләрне Бохарада кабул итә. Алар аңа ханның изге теләкләрен тапшыралар, үзара тату яшәргә теләгәнен кабат җиткереп, шаһны туган улы кебек якын күрүен әйтәләр. Үзен монгол малаена тиңләүгә хәтере калса да, Мөхәммәт тату яшәргә тәкъдимен кабул итә, ә үзе Чыңгыз ханның сараена шымчысын җибәрә: килгән илчеләрнең башлыгы Харәземнән чыккан кеше икән, ул шаһ сүзенә каршы тора алмый—шымчылык итәргә ризалаша.
    Озакламыйча 500 дөядән һәм 450 мөселман кешесеннән торган бай кәрван да килеп җитә; Мөхәммәт мәмләкәтенә килеп керү белән, Утрар каласында аны талыйлар һәм шымчылар дигән сылтау белән кәрванчыларны үтереп бетерәләр. Фәкать берсе качып котыла һәм Каракорымга кайтып, булган хәлне Чыңгыз ханга сөйләп бирә.
    Хан сабырлык күрсәтә, берьюлы кабынып китми. Кәрванны тар-мар иттергән шәһәр башлыгын тотып бирдерүне таләп итеп, шаһ каршына ике татар белән үзенең илчесен җибәрә. Мөхәммәт аның үтенечен үтәргә түгел, ә илчеләрне үтерергә әмер бирә. Илчене үтерү—ул сугыш игълан итү дигән сүз!
    Әлеге хәлләр тәфсилләп бәян ителгән һәммә тарихи чыганакны ныклап өйрәнгәннән соң академик В. В. Бартольд: «Харәзем шаһының кылынышы, хәтта бүгенге халыкара хокуклар күзлегеннән чыгып караганда да, Чыңгыз хан өчен сугыш башлап җибәрерлек сәбәп була алган»,—дигән нәтиҗә ясый.
    Монгол гаскәренең бөтен көче Харәземгә ябырыла. Тиз арада Урта Азия тулысынча яулап алына. Шәһәрләрне җимереп, сугару җайланмаларын юкка чыгарып бетерәләр. Бик күп кешене, сугышчымы ул, түгелме, үтереп, шактый кешене әсир итеп озаталар. Харәзем җирендә монголлар кылган рәхимсезлек чыганакларда ачык язылган. Шуннан соң монгол гаскәре Иран дәүләтен яулап ала, Багдадка хәтле барып җитә. Аннары төньякка таба юнәлеп, бөтен Кавказны басып үтә һәм кыпчак далаларына килеп чыга. 1223 елның 5 маенда Калка елгасында булган сугыш тарихка да кереп кала: рус гаскәрләре, кыпчаклар белән бергә берләшеп, монголларга каршы сугышалар, ләкин җиңеләләр.
    Шундый зур сугышлардан соң монголлар, ихтимал, бераз ял итеп алырга да уйлаганнардыр, гаскәрләренә көч туплау да кирәк булгандыр — кайту юлына чыгалар. Мәгәр бер өлеше төньякка— Болгар дәүләте ягына юнәлеш ала; монголларның бу якларга нинди ният белән килүләре ачыкланмаган. Ә инде XIII йөз гарәп тарихчысы Ибне әл-Әсир хәбәрләренә караганда, әлеге бәрелештә монголлар шактый кырыла. Бу җиңелүдән соң, рус елъязмаларында әйтелгәнчә, монголлар янә ике мәртәбә талпынып карыйлар: 1229 елны алар Җаек буенда болгарларның сакчы отрядын тар-мар итәләр. 1232 елны исә Бөек шәһәргә килеп җитә алмыйлар—ярты юлда кышлауга тукталырга мәҗбүр булалар.
    Чыңгыз хан 1227 елда 72 яшендә дөнья куя. Үләр алдыннан үзенең империясен дүрт улына бүлеп калдыра: Үгәдәйгә Монголия белән Төньяк Кытай тия; Тулуйга — Иран биләмәләре; Чыгытайга Урта Азиянең һәм Казахстанның көнчыгышы бирелә; ә иң олы улы Жучига Харәзем, Дәшти Кыпчак һәм үзе яулап алырга өлгермәгән көнбатыш җирләре кала.
    Жучи атасыннан да элегрәк үлеп киткәч, аның өлеше Чыңгыз ханның оныгы, Жучиның улы Батуга тия. Ләкин, Чыңгыз ханның васыятендә әйтелгәнчә, әлеге биләмә Жучи улусы дигән исемдә йөртелә бирә. Хәер, Жучи улусы дигән биләмә 1207 елдан ук гамәлдә була. Ул чагында аңа Монголиядән төньяктарак, Енисей Һәм Селенга елгалары буендагы, яңа яулап алынган җирләр дә кертелә. Аннары инде, Рәшидетдиннең мәшһүр хезмәтендә әйтелгәнчә, империянең көнбатышка таба киңәюе нәтиҗәсендә — «татар атларының тояклары таптап үткән» барлык җирләр дә өстәлә.
    Көнбатышка яу чыгу мәсьәләсе монголларның 1235 елда Каракорымда узган гомуми корылтаенда карала. Яуның башлыгы итеп Жучиның 11 улы арасыннан иң сәләтле олы малае Батуны билгелиләр. 27 яшьлек хан карамагына монгол гаскәренең аеруча куәтле һәм сугышчан отрядлары туплана. 1236 елны монгол гаскәре Европага юнәлә. Җәй юлда үтә, көзен Иделдәге Болгар дәүләтенә килеп җитеп, бергә җыелалар. Берсе арты берсе Суар, Болгар, Бүләр, Җүкәтау һ. б. шәһәрләрне яулап алалар — Болгар илен буйсындыралар.
    Шул ук елны Дәшти Кыпчак өстенә ябырылалар. Кыпчак далаларына монголлар элегрәк тә берничә һөҗүм оештырган булалар, ә 1236—1238 елларда кыпчак дөньясын бөтенләй яулап алалар. Бу сугышлар дәверендә Бачман атлы әмирнең монголларга каршы каһарманлык күрсәтүе һәм батырларча һәлак булуы тарихка кереп кала.
    1237 елны монголлар көнбатышка таба һөҗүмне дәвам иттерәләр һәм башта мордва җирләрен, аннары Русьны басып алалар: 1240 елны Русь дәүләте тулысынча җиңелә. Нәкъ шул елда ике болгар бие Баян белән Җик монголларга каршы фетнә дә күтәреп карыйлар, тик уңышка ирешә алмыйлар.
    Шуннан соң инде монгол гаскәрләре үзәк Европага барып җитә—Венгрияне яулап ала, хәтта бер өлеше Әдрән диңгезенә кадәр барып чыга. Әмма 1242 елда Чыңгыз ханнан соң Монгол империясенең бөек ханы булып калган Үгәдәйнең үлгән хәбәре килеп ирешә. Бату гаскәрендә сугышучы хан огланнары тизрәк Монголиягә кайтып җитәргә һәм яңа кахан сайлау корылтаенда катнашырга тиеш булалар.
    Венгриядән кайтышлый Бату хан 1242 елдан 1243 елга күчкәндә Иделнең түбәнге өлешендә, ягъни Дәшти Кыпчакның үзәгендә туктап кала. Аның янында гаскәр әллә ни зур булмый. Рәшидетдиннең әйтүенә караганда, Чыңгыз ханның Көнбатышны яулап алу өчен Жучи гаскәрендә булырга тиешле бу сан Бату заманында да үзгәрешсез кала—4000 кеше була. Тик алар гади сугышчылар гына булмыйча, төрлесе төрле дәрәҗәдәге түрә, башлык сыйфатында йөри. Ә гаскәр үзе, нигездә, яулап алынган халыклардан, шул ук бөек фарсы тарихчысы әйткәнчә, чиркәс, маҗар, кыпчак, хәтта русларның үзләреннән дә туплана.
    Озакламый Бату хан хозурына, кенәзлек итү өчен ярлык сорап, русның олы кенәзе Ярослав килә. Бу хәл 1243 елның башында була. Үзәк Евразиядә яңа дәүләт—Алтын Урда оешып китә.



  • § 25. Алтын Урданың башлангыч дәвере. Бату хан
  • § 26. Алтын Урданың кодрәтле чоры. Үзбәк хан
  • § 27. Алтын Урданың сәяси-дәүләт төзелеше
  • § 28. Алтын Урданың икътисадый тормышы
  • § 29. Гаскәр һәм корал төрләре
  • § 30. Алтын Урда шәһәрләре. Сарай-Бату һәм Сарай-Бәркә
  • § 31. Алтын Урданың башка шәһәрләре
  • § 32. Алтын Урданың мәдәнияте. Матди дөнья
  • § 33. Алтын Урданың мәдәнияте. Рухи дөнья
  • § 34. Алтын Урда дәүләтендә Болгарның тоткан урыны
  • § 35. Иске Казан
  • § 36. Туктамыш, Идегәй һәм Алтын Урданың куәтен торгызуда соңгы омтылышлар
  • § 37. Алтын Урданың таркалуы
  • 6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ
  • § 38. Казан ханлыгының барлыкка килүе
  • § 39. Җире һәм халкы. Ханлыкның башлангыч чоры
  • § 40. Икътисадый тормыш. Хуҗалык итү, һөнәрчелек һәм сәүдә
  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх