• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Равил Фәхретдинов

    § 23. БОРЫНГЫ ТАТАРЛАР ҺӘМ ЧЫҢГЫЗ ХАН

    Төрки татарлар белән таныштыру уңаеннан без VII—VIII йөзләрдә куелган кабер ташларындагы Урхун-Енисей рун язмалары буенча билгеле булган «Отуз татар» һәм «Токуз татар» дигән борынгы татар кабиләләрен телгә алып узган идек инде. Бераз тәфсилләбрәк әйтсәк, борынгы татарларның Үзәк Азиядәге тарихы түбәндәгедән гыйбарәт булыр. Төрки каханлыгына нигез салган Бумын кахан һәм аның варисы Истәми каханны күмү уңае белән беренче мәртәбә телгә алынган отуз татарларның янә дә йөз елдан соң, VII йөзнең икенче яртысында, Илтәрис кахан җитәкләгән тю-гюләргә (тюргешләргә) каршы сугышлар алып барганы мәгълүм. Әлеге хәбәр Илтәрис каханның 731 елда вафат булган улы, атаклы гаскәр башлыгы Күлтәгиннең кабер ташындагы язмаларда сакланган. Күлтәгиннең 734 елда үлгән туганы Билге кахан каберенә куелган ташта язылганнарга караганда, ул 722—723 елларда угузларга һәм токуз татарларга каршы сугышкан.
    Уйгырлар белән сугышып җиңелгәннән соң борынгы татарларның беркадәре көнбатышкарак күчеп китә, бүтәннәре исә туган илдә торып кала. Менә шуларның, ягъни Үзәк Азиядә калганнарының язмышлары ничегрәк була соң? Йөз елдан соң алар кытай чыганакларында «та-тань», күбрәк «да-да» исемнәре белән телгә алыналар. Ли Дейуй дигән кытай кешесе мәсәлән, уйгыр Урмузга 842 елда язган хатында әлеге кабиләләргә дә кагыла. Ванг Иентин дигән илченең 981 елны императорга җибәргән язмасында сигез татар кабиләсе турында әйтелә.
    Татарлар Байкал күле артындагы монгол далаларыннан бераз көньяктарак, монголлар белән нык аралашып яшәгәннәр. Хабул хан беренче Монгол дәүләтен төзегәндә алар белән элемтәгә керә. Ә инде аның оныгының улы Чыңгыз хан аңарчы таркау яшәгән барча монголларны, башка кабиләләрне бергә туплап олуг дәүләт төзегән чагында борынгы татарларның шактый өлеше әлеге дәүләткә буйсындырыла.
    Кытай, монгол һәм фарсы тарихи кулъязмаларында монголларга да, аларның көньяктагы күршеләре булган татарларга да зур игътибар бирелә. Тик ул чыганакларда татарларның монголлардан үзгә булуы, төрки кабилә икәнлекләре искә алына. Гәрчә төрле авторлар төрлечәрәк фикер йөртсәләр дә, төрки-татар кабиләләренең язмышы монгол, ойрот, меркит һ. б. язмышыннан аерылып тора. XIII йөзнең «Мэн-да бэй-лу» исемле Кытай кулъязмасында татарларның ша-то дигән кабиләләрдән чыгуы әйтелә—соңгыларының VII гасырда ук Тянь-Шань таулары итәгендә яшәгән төрки кабиләләр икәнлеге мәгълүм. VIII—IX йөзләрдә шул ша-толарның беркадәресе Төньяк Кытайга күченә, Баркүл дигән күл буенда яши. Ша-толар белән унгу (онгут) исемле кабиләләр дә кардәш булганнар — алар Кытай чыганакларында ак татарлар дип атала (монголча — чаган татар). Ак татарлардан кара һәм кыргый «татарлар» аерылып торганнар — болары инде монголлар. Аларга үзенең ыруы белән Чыңгыз хан, аның гаскәр башлыклары, хакимнәре, башка төрле яраннары һәм түрәләре кергән. Ни өчен соң кытайлар монголларны да «татарлар» дип атаганнар? Чөнки алар башта үзләренә якын яшәгән татарлар белән аралашканнар һәм аннары шуларның исемен төньяктагы монгол кабиләләренә дә күчергәннәр.
    Тарихи чыганакларда әлеге кабилә кешеләренең тышкы кыяфәтләре турында да әйтелә: «Ак татарлар дип аталучы татарларның буй-сыннары зифа, үзләре әдәпле һәм ата-аналарын ихтирам итәләр». Ә менә кыргый һәм кара «татарлар» исә «җәлпәк йөзле, киң яңаклылар. Күзләренең өске керфекләре юк. Сакаллары бик сирәк, тышкы кыяфәтләре шактый ямьсез». Кыскасы, соңгылары чын монголоид булалар.
    Монголоид дип саргылт тәнле, кара кыл чәчле, сирәк сакал-мыеклы, җәлпәк битле, почык борынлы, калку яңаклы, кысык күзле кешегә әйтелә. Хәзерге татарлар европеоид тибына керәләр. (Казан татарлары арасында монголоид кешеләр нибары 14,5 % тәшкил итә.)
    Борынгы татарлар монголлар белән элек-электән тату яши алмыйлар, тора-бара тәмам кан коюга барып җитәләр. Татарларның яраткан юлбашчысы Тимучин әкә монголларга әсир төшкәч, Есугей баһадур аны үтерә дә нәкъ шул көнне дөньяга килгән малаена Тимучин (Тэмуджин) дип дошманының исемен куша: тегенең курку белмәс, гайрәтле сугышчы булуына сокланган күрәсең. Татарлар үч кайтаралар—тоталар да Есугейнең үзен үтерәләр. Аның улы үсеп җитеп Чыңгыз ханга, ягъни бөек ханга әйләнә һәм күңелендә татарларга каршы гомер буе үч саклый. Тик әлеге вакыйга ачыкланмый кала: әйтик, Лев Гумилев фараз иткәнчә, татарларның мәҗлесенә очраклы рәвештә генә килеп эләккән Есугей үз өенә исән-имин кайтып җитә, өч-дүрт көннән генә җан тәслим кыла, ә үлгән чагында, татарлар гына агулап үтерделәр үземне, дип әйтеп калдыра. Әмма ничек кенә булмасын, аңарчы да бик үк тату булмаган монголлар белән татарлар шушы хәлләрдән соң бер-беренә тагын да ныграк үчләнеп китәләр. Чыңгыз хан исә, ата-бабаларыбызның башына җитүчеләр шулар гына, кырыгыз татарларны, дип һәрчак боерып тора. Зур була татар кабиләләре, күп була — кырып бетерә алмыйлар. Ике арадагы 1198 елгы сугыштан соң да әле чаган татар, алчы татар, дутаут татар, алухай татар дип йөртелгән гаять ишле дүрт кабилә яшәгәне мәгълүм. Ләкин Монгол империясенең юлбашчысы үткәргән шовинистик сәясәт аркасында татарларның шактые кырыла яки ассимиляцияләнә. Бу бәлагә беренче чиратта монголларга якынрак, алар белән аралашып яшәүче татарлар дучар булалар. Аңарчы татарларның хәтсез күп булганын XIV йөздә яшәгән мәшһүр тарихчы Рәшидетдин дә искәртә: 14 төрки кабилә арасында татарлар кабиләсенә аерым туктала—заманында аның 70 мең тирмә (йорт, гаилә) тәшкил иткәнлеген билгеләп үтә. Рәшидетдин үзе, Иран ханы Газанда сәркатип хезмәтендә булуыннан файдаланып, ханның китапханәсендәге кыйммәтле кулъязмалар белән танышу бәхетенә ирешә һәм «Елъязмалар мәҗмугасы» дигән мәшһүр хезмәтен язып калдыра. Анда татарлар хакында мондый сүзләр бар: «[Аларның] гадәттән тыш бөеклеге һәм ихтирамга лаеклы булулары аркасында башка төрки кабиләләр, төрләренең һәм исемнәренең аермалыкларына карамастан, шул исем астына берләштеләр һәм татарлар дип атала башладылар». Шәрыкны яхшы белгән замандашыбыз академик В. В. Бартольд аның хезмәтенә: «Рәшидетдиннең әсәре искиткеч зур тарихи энциклопедия булып кала. Урта гасырларда әле Азиядәге һәм Европадагы бер генә халыкта да андый нәрсә булмый»,— дигән бәя бирә.
    Алда без, татарларның шактые монголлар тарафыннан йотыла, ассимиляцияләнә, дип әйткән идек инде. Ә тарихта шулай да була: бәйрәм ашы кара-каршы булган кебек килеп чыга. Һәрхәлдә, татарлар монгол теленә төрки сүзләрне шулчаклы күп итеп алып керәләр. Чыңгыз хан үзе дә татарча яхшы белгән; аның анасы чибәр Оэлун катнаш никахтан туган, ә кызының исеме төркичә (татарча) Алаһайбикә булган. Шунысын да әйтеп китәргә кирәк, Чыңгыз хан кыяфәте белән бүтән монголлардан, ягъни кыргый вә кара татарлардан, аерылып торган: «зур һәм мәһабәт гәүдәле, киң маңгайлы, озын сакаллы» булган. Аның ике хатыны белән тәрбиягә алган малаеның татарлар булганлыгы да мәгълүм. Империянең баш хакиме вазифасын татар кабиләсеннән чыккан Шики-Хутуку исемле гаскәр башлыгы үтәгән. Димәк, Чыңгыз ханның шәхси дөньясында да, аның дәүләт эшләрендә дә татарлар зур урын алып торган. Аның «Бөек яса» (татарның «ясак» сүзеннән алынган) исемле законнар җыелмасында төрки-татар сүзләре дә, төрле титуллар да еш очрый. Чыңгыз ханның шигырь рәвешенә китереп сөйләгән гыйбрәтле сүзләре «белек» дип аталган. Ике төрле мөһерен ул «ал тамга» һәм «күк тамга» дип йөрткән. Хәлбуки, «хан» сүзе үзе үк төркидән кергән.
    Шулай булуга да карамастан, Чыңгыз хан, беренче нәүбәттә монголларның юлбашчысы буларак, татарлардан үч алырга вәгъдә итүен беркайчан да онытмый—зурдан кубып яу чабуларны башлап җибәргәч, гаскәренең алгы сафына татар төркемнәрен куя. Юлбашчы әмерен үтәү йөзеннән монголлар татар сугышчыларын алдан йөртү белән генә дә чикләнмиләр, бәлки әле җиңелгән халыкларны да үз гаскәрләренә мәҗбүри төстә кушып, барчасына шул ук кан дошманнарының исемен тагалар. Менә ни сәбәпле «татар» дигән сүз аеруча нык яңгыраш ала, шуңа күрә монгол явын да татар явы буларак кабул итәләр. Моның шулай булганын шаһитлар раслый: венгр монахы — миссионер Юлиан нәкъ шул яулар заманында Монголиягә барып чыга; сәяхәтче фламанд Гильом Рубрук та исә XIII йөзнең урталарында шунда барып кайта. Дәүләт белән идарә итүче халык буларак, монголлар үзләрен бүтәннәрдән өстен күргәннәр, ә «татар» дигән сүзне җеннәре сөймәгән. Монголия империясенең бөек ханы Мәнгү белән дә, Алтын Урда ханы Бату һәм төрле аксөякләр белән дә сөйләшкән Рубрук болай дип язып калдырган: «Чамадан тыш масаеп китүләре аркасында хәтта әле аз-маз дингә ышанучылары да үзләрен христиан димәс (монголларның бер өлеше христиан диненең несторианнар дигән мәзһәбенә, сектасына кергән була) —алар өчен Моал дигән исемнән дә югары берни юк; татар дигәнне дә күтәрә алмыйлар, чөнки татарлар бөтенләй бүтән халык...»



  • § 24. Монгол яулары һәм Алтын Урданың барлыкка килүе
  • § 25. Алтын Урданың башлангыч дәвере. Бату хан
  • § 26. Алтын Урданың кодрәтле чоры. Үзбәк хан
  • § 27. Алтын Урданың сәяси-дәүләт төзелеше
  • § 28. Алтын Урданың икътисадый тормышы
  • § 29. Гаскәр һәм корал төрләре
  • § 30. Алтын Урда шәһәрләре. Сарай-Бату һәм Сарай-Бәркә
  • § 31. Алтын Урданың башка шәһәрләре
  • § 32. Алтын Урданың мәдәнияте. Матди дөнья
  • § 33. Алтын Урданың мәдәнияте. Рухи дөнья
  • § 34. Алтын Урда дәүләтендә Болгарның тоткан урыны
  • § 35. Иске Казан
  • § 36. Туктамыш, Идегәй һәм Алтын Урданың куәтен торгызуда соңгы омтылышлар
  • § 37. Алтын Урданың таркалуы
  • 6 . КАЗАН ХАНЛЫГЫ
  • § 38. Казан ханлыгының барлыкка килүе
  • § 39. Җире һәм халкы. Ханлыкның башлангыч чоры
  • § 40. Икътисадый тормыш. Хуҗалык итү, һөнәрчелек һәм сәүдә
  • § 41. Дәүләт белән идарә итү һәм иҗтимагый төзелеш
  • § 42. Хәрби эшчәнлек һәм кораллар
  • § 43. Казан ханлыгының мәдәнияте
  • § 44. Ханлыкның башкаласы Казан шәһәре
  • § 45. Сәяси тарих. XV йөзнең икенче яртысы
  • § 46. Сәяси тарих. XVI йөзнең беренче яртысы
  • § 47. Казан ханлыгын яулап алу
  • § 48. Башка татар ханлыкларының кыскача тарихы
  • Хронологик таблица


  • Равил ФАХРЕТДИНОВ
    Татарский народ и история Татарстана (на татарском языке)






    ← назад   ↑ наверх