• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Илдус Диндаров

    Илдус Диндаров Узып баручы ел (2009) Илдус Диндаров иҗаты өчен аеруча бәрәкәтле һәм "җимешле" булды. Үзенең әлеге юбилее елында аңа "Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре" дигән мактаулы исем бирелде, "Күңел яктысы" дип аталган чираттагы китабын бастырып чыгарды. Яңа елга керер алдыннан гына тагын бер сөенеч: ул Татарстан Язучылар берлегенә кабул ителде. Мөхтәрәм хезмәттәшебезне иҗади уңышлары белән ихлас котлап, укучылар хөкеменә аның өр-яңа шигырьләрен тәкъдим итәбез.
    "Ватаным Татарстан".
    Җәйге манзара 
    
    Бытбылдыклы арыш арасыннан 
    Боргаланган басу юллары... 
    Аккаеннар белән каймаланган 
    Ал болытлы офык буйлары... 
    
    Илаһи шул манзараны мәңге 
    Күңелемдә йөртсәм гаҗәпме?! 
    Төшләремә керсә, аералмыйм, имеш: 
    Туган җиремме бу? Җәннәтме? 
    
    Ялгыз йортта 
    
    Көзге авыл. Шомлы караңгылык; 
    Тормыш күчкән инде шаулы шәһәрләргә. 
    Ялгыз йортта юанычка тик бер шөгыль: 
    Онытылганны кабат-кабат хәтерләтә. 
    
    Тәрәз аша төшә караш буш бакчага; 
    Табигатьнең кышны көтеп оеган мәле. 
    Ак яулыклы шәүлә тора кебек анда – 
    Ә бу фәкать чалмабашның тирбәлүе. 
    
    Нидер тоеп кинәт чәнчи, сызлый йөрәк – 
    Кемдер үксеп йөри мәллә өй тирәли? 
    ...Чагыла да пыялада чит-ят күзләр, 
    Карыйдыр күк сиңа рәнҗеп, әрни-әрни. 
    
    Бер яшьлектә, бер картлыкта 
    
    Чаңгы элеп чаба малай. 
    Һич калышмый бара бабай: 
    Кигән бишмәт ак якалы, 
    Көмешләнгән, чал сакаллы. 
    
    Малай кайда, бабай шунда, 
    Чаңгылары, эх, шәп шуа! 
    Тигез кырда соң гадәттә 
    Йөрү ансат ул, әлбәттә. 
    
    Текә тауга менеп җиткәч, 
    Түбән табан, өркәч-өркәч 
    Сикәлтәдән һич курыкмый, 
    Очты малай ак шармыни?! 
    
    Аны күреп яше-карты 
    Сокланудан тел шартлатты. 
    Үзәнлеккә барып төшкәч, 
    Бүркен салып, тирен сөрткәч, 
    Шәрран яра шаян малай: 
    – Син дә төш, ди, әйдә, ба-ба-а-ай! 
    Бала-чага, олы-кара 
    Инде картка тора карап. 
    Сынатырга ярыймы соң? 
    Тирән сулыш алганнан соң, 
    – Бер яшьлектә, бер картлыкта, 
    Һайт! – диде дә беравыктан 
    Шуды китте аска табан, 
    Кар туздырып иллә яман. 
    Шүрләмәде бер дә үзе, 
    Калтырамый икән тезе; 
    Үкчәгә дә һич китмәде 
    Кот дигәне. Искитмәле! 
    Күпне күргән солдат ич ул. 
    Җиңү дәрте канда ич ул. 
    Тауны яулап куанды карт, 
    Бабай өчен малай да шат. 
    
    *** 
    Онык белән шулай бергә 
    Тәнен яза бабай көн дә; 
    Спорт, саулык янәшәдә, 
    Шуңа да ул гел яшәрә! 
    Хәрәкәтнең бәрәкәтен, 
    Ветеран шул белә рәтен. 
    
    Егетләр күк шул бабайдан, 
    Кыю, әрсез, шук малайдан 
    Картлык шүрләп читкә тая, 
    Качып йөри әллә кая?! 
    
    Елгыр каләмчегә 
    
    "Ришвәт өчен сукыр тиенне дә 
    Чыгармыйм", – дип сөйләп тормачы! 
    Нәчәлнигың мактап гел язасың: 
    Бусы да бит шуның формасы. 
    
    Нефть чыккан якларда 
    
    Ярты, көләч, зәңгәр сулы күл иде ул, 
    Пәри җиле тигән мәллә йөзләренә? – 
    Карамайлы зур, болганчык, чуар алка 
    Охшап тора дөм сукырның күзләренә. 
    
    *** 
    Ике инеш гел янәшә акмый, диләр, 
    Йә кушыла берсе, йә бетә: 
    Кочагыңа ал да "юк ит" мине, 
    Һич зарланмыйм, миңа шул җитә. 
    
    *** 
    Иренең – чия, йөзең – алсу алма, диләр... 
    Тик нигәдер үзем генә охшаталмыйм; 
    "Җимешләрнең" чын асылын исбатласаң – 
    Рәхмәт әйтеп "сыйланудан" баш тарталмыйм. 
    
    Бер хатын сүзләре 
    
    Картайса ни! Газиз ирем 
    (Торыгыз шуны белеп!): 
    Тузган саен кадере арткан 
    Кыйммәтле йөзек кебек. 
    
    Эзләр 
    
    Бүлмәм иртүк ник яктырган? – 
    Тау шәүләсе түгел лә. 
    Бүген бәйрәм булмый ласа, – 
    Кайдан шатлык күңелдә?! 
    Ә урамда ап-пакь җәймә 
    Күзләрне камаштыра. 
    Яңа яуган тәүге карлар 
    Уемны саташтыра... 
    Фәрештәләр канат җилпеп 
    Мамык туздырган сыман; 
    Күкләр җирдә беренче кар 
    Туен уздырган сыман. 
    Шул аклыктан гынамыни 
    Бу тиклем ашкынуым. 
    Кичә күрдем армиядән 
    Кайткан күрше Һашимын. 
    Сердәш чиләкләрем асып 
    Чишмә буен күзләдем – 
    Чү! Кош та тимәгән җирлектә 
    Бу кемнәрнең эзләре?! 
    Дагалы солдат итеге 
    Тамга калдырган кәс-кәс; 
    Янәшә – үкчәле читекнең 
    Табаны тияр-тимәс... 
    Кинәт дөнья яме бетте, 
    Гүя карлар карала. 
    Әллә карлар җепши инде 
    Күз яшьләрем тамганга? 
    

    Ильдус Диндаров

    «Ватаным Татарстан», 9.02.2010

    КЕШЕ КАДЕРЕ

    Чаллы Башына юбилейга чакырдылар. Авылның шәп механизаторы Рәис Нургатинга 60 яшь тула икән. Армия сафларында хезмәт итүгә киткән өч елын санамаганда, илле елга якын гомерен туган авылына багышлаган крестьяннарның берсе ул. Авылны тәмам таркалудан, таралудан нәкъ менә алар саклап тора әлегә. Бераз купшырак әйтелсә дә, асылда дөресе шул.

    Хуҗалык җитәкчеләре алышынып килә-китә торды, мулла кушкан аты Рәис булса да, һаман “кара” эштән, үз һөнәре мәшәкатьләреннән бушамады. Һәркайда хаҗәте чыкты аның. Ул утырмаган берәр трактор калдымы икән? ДТ-54, ДТ-74, “Беларусь”лар, тагын әллә ниндиләре. Менә бу соңгы “Беларусь”ны егерме ел чамасы йөрткән. Авыл халкы нихәтле “җайлы”, “камфурт”лы икәнен яхшы беләдер әлеге тракторның. Чатнама кышкы суыкларда кар базында утырган сыман, җәен чүл эсселегендә миләр кайнагандай була. Рәиснең шул “җәһәннәм арбасы”на утырып басу-кырларны гизгән юлын сузып исәпләсәң, айга кадәр җитәр иде, билләһи...

    Шундый мөхтәрәм механизаторның олы мәҗлесе бөтен халык, мир алдында мәдәният йортында узачагын күздә тотып, сүз бирсәләр, әнә шулайрак сөйләргә дип телемне дә чарлап барган идем авылга. Элегрәк, колхоз ничек кенә ярлы, фәкыйрь булмасын, хезмәт ветераннарын пенсиягә бик зурлап, затлы, кыйммәтле бүләк-мазар тапшырып озата торганнар иде ләбаса. Хәтта озак еллар идарә итә-итә “җан дустына” әверелгән, инде үзе кебек гамәлдән сызылырга торган техникасына кадәр бүләк итеп. Үсеп килүче буыннарга да үрнәк булсынга эшләнгән нәтиҗәле чара... Кызганыч, Чаллы Башына барып төшкәч, шундый чакларны искә төшереп хыялланып алуым гына булган икән. Күмәк хуҗалыкларның күптән җан тәслим кылуын онытыбрак җибәргәнмен. Хәзер биредә ифрат бай, гайрәтле “Вамин-Татарстан” агрофирмасы хакимлек итә. Яңа Чишмә районының Шахмай, Тубылгы Тау, Үтәмеш кебек сигезләп эре авылын берләштерә, диләр. Шушы авылдан гына да мирас булып 5 мең гектарлап җир күчкән электәге “Алга” колхозыннан. үз ветераннарын, зурдан кубып тантаналы төстә димим, бераз юньлерәк итеп озатырга мөмкинлекләре юк микәнни? Котлау сүзләре язылган берәр “әткриткә”-мазар тоттырсалар да, бу кадәр рәнҗемәс иде кеше күңеле. Югыйсә агрофирма башлыгы Гомәр Сөләйманов ачык күңелле җитәкче диделәр. Казандагы инвестор түрәләр боерыгыннан башка гына ниндидер җылы тәбрикләү сүзләре әйтергә җөрьәт итмәгәндер инде.

    Мәҗлесе барыбер ямьле, истә калырлык булды Рәис Нурмөхәммәт улының. Җыелган кунаклар юбиляр исеменә мактау сүзләрен яудырып кына тордылар. Алай да йорт хуҗасының күзләрендә – сагыш, моңсулык. Карашы әледән-әле ишегалдында моңаеп торган, үзе белән искергән, “картайган” тракторга төшкәли. Юк, пенсиягә китү гаменнән генә түгел бу. “Аны үзеңә бүләк итмәделәр инде... Хәзер синнән соң анда кем эшләячәк?” – дип сорадым. “Кем белгән инде аны? Монысыннан башка да әллә никадәр трактор ич авылда. Эшләүчеләре генә юк”, – дип җаваплады ул, әрнеп. “Ничек эшләсеннәр, рәтләп түләмәгәч”, – дип сүзгә кушылды авыл аксакалы Хизбулла ага Кәлимуллин. Абау, күп авылда ир-егетләр техника җитешмәүдән тилмерә, ә биредәге егермеләп тракторның кайсысына йөртүче табылмый, имеш. Хезмәт хакын вакытында бирмичә йөдәтәләр икән. Көзен күпмедер түләгәннәр дә, шуның белән вәссәлам. “Анда да яртылаш натуралата, майонез, сыр ише үтмәс товар белән капладылар”, – диде тагын берсе. “Әле анысына рәхмәт диген, сөтләтә түләсәләр, нишләрсең”, – дип төрттерде авызына шайтан төкергәне. Юбиляр белән дә әлегә соңгы исәп-хисап ясалмаган икән. Кемнеңдер пенсиягә китүендә кемнең эше бар соң кантурда? Шулай гадәткә кереп бара инде, теге заманнарда “хезмәт кешесенең кадере” турында хет тәкрарлап торсалар да, хәзерге вәзгыятьтә олыгайган кешенең кадере китә, аңа хөрмәт-ихтирам бетә бугай. Әнә мәҗлестә ерак каладан кайткан берәү: “Коттеджым мафиозниклар поселогында, снабженец булып эшләдем бит”, – дип масаеп утыра, шуның белән горурлана. ”Фәлән язучы, яисә төгән артист белән янәшә яшим”, – дими ул. Тирәсендәге яшь-җилкенчәк, авызын ачып, сокланып шуны тыңлый, аңа кызыга. Замана җилләренең кая таба искәнен сизәсезме, җәмәгать? Бусы да кеше кадере, бүгенге авылда кемнең дәрәҗәсе барлыгы, базары ниндилеге турында. Теге шомарып баеган адәмнәр көн батырына әверелеп бетте түгелме соң хәзер авылда?.. Шулай икән, тормышта кыйбласын дөрес билгеләсеннәр өчен, уртак мәнфәгатьләрне өстен куйган Рәис Нургатиндай уңган, тыйнак, намуслы замандашларыннан үрнәк алсыннар өчен кирәк ул пенсиягә китүчеләрне лаеклы төстә озатулар.



    «ВАТАНЫМ ТАТАРСТАН», 03.02.2009

    АВЫЛ ЯМЕ

    "Мал-туарны уптым сатып, фермаларны тар-мар иттеләр. Авылыбыз бетеп бара", – кебек әрнүле сүзләрне еш ишетергә туры килгәли. Хәер, олы юлдан узган-барган һәркем, ул хәрабәләрне күреп, имәнеп китәдер, мөгаен. Авыл халкының хәл-әхвәлен шуннан да чамалап, төгәл нәтиҗә ясарга була. Терлекчелек аның төп яшәү чыганагы, күңел юанычы ич, тормыш мәгънәсе, ниһаять.

    Аксубай муниципаль районы башлыгы Камил Гыйльманов та, шуңа охшаш шыксыз күренешләр турында сүз чыккач, катгый төстә үз фикерен белдерергә ашыкты:

    – Мин үзем авылны иртәнге ыгы-зыгы, күңелле җанлылык, саву техникасының гүләвеннән башка күз алдына да китерә алмыйм. Таң белән яисә кич ферма утлары каршылаганда нинди рәхәт бит! Шулар булмаса, авыл үле инде ул.

    Әле кайчан гына бу районда да: "Коткарыгыз, бетәбез", – дип каравыл кычкырган авыллар бар иде. Былтыр яңа вазыйфасын Камил Гыйльманов авыл хуҗалыгын тернәкләндерүдән башлап җибәргән. Монда сәнәгать предприятиеләренең исе-әсәре дә юк, бөтен карап торганнары – авыл хуҗалыгы. Инде менә кайбер үсешкә дә ирешелгән. Әйтик, 2007 ел белән чагыштырганда сөт җитештерү – 43, итнеке 46 процентка арткан. Терлекчелектә эшләүчеләрнең тотрыклы хезмәт хакы үзенә бер казаныш. Узган ел азагында Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев агросәнәгать комплексы хезмәткәрләренең республика семинар-киңәшмәсендә Аксубай районындагы авыл хуҗалыгы торышын тикмәгә генә югары бәяләмәгәндер.

    Яңа елга да әйбәт кенә керешкәннәр. Район башлыгы терлекчелек белән җентекләп танышырга килүчеләрне төбәкнең хет кайсы тарафына озата барырга риза. Чөнки җаны тыныч: һәр авылга кот иңгән бүген, ике кулга – бер эш, дигәндәй, уңган-булган һәркемгә әҗерле хезмәт белән шөгыльләнү җае бар. Трудолюбово, Карасу, Такталы авылларында ифрат зур терлекчелек комплексларын ачу республика күләмендә дә вакыйга булды хәтта. Хәзер асфальт юл белән генә барып керешле торак пунктлары алар. Ферма биналары исә элеккечә йөзек кашына, сала үзәгенә әверелгән: күпме кешене эшле-ашлы итә ич алар. Берничә ай үттеме икән, Кыязлыда, Думада, Сөнчәледә... тагын унлаган авылда фермаларның каралты-курасы һәйбәт кенә көйләнде, төзәтелде. Беренче карашка әллә ни дә майтармадылар төсле – шул иске-москы, ярым җимерек биналарны ипләп-сипләп аякка бастырдылар. Әмма кайсыларын, хуҗасы булмаудан файдаланып, соңгы казыгына хәтле, кем әйтмешли, "раскулачивать" итеп, өйләренә урлап ташыган булганнар. Әйтергә генә ансат, шулар урынына яңасын юнәтеп-табып башкарылган илаһи зур эш нәтиҗәсе болар.

    Кайсыдыр яклардагы хәсрәт инвесторлардан уттан курыккандай шүрләмиләр биредә. Чөнки, бәхетләренәме, икътисадый яктан ышанычлысы, аягында нык басып торганы килде шефларның. "Вамин", "РАЦИН" ишеләр. Беренчесе авыл хуҗалыгын үстерүгә 1 миллиард, икенчесе 300 миллион сум акча тоткан. Иң каты шик-шөбһәгә салынучыларны да "айнытырлык" болар; барысы да күз алдында: әнә инвесторлар ярдәмендә төзелгән каралты-кура, менә асфальт юллар, тегендә, озак еллардан соң, ниһаять, Яңа Кармәт мәдәният йорты сыман, табигый газга тиенгән ял итү, социаль-көнкүреш объектлары.

    "Вамин-Аксу"ның Трудолюбоводагы терлекчелек комплексына гына тукталыйк. Монда бөтен эш компьютер ярдәмендә башкарыла, исәпкә алына. Мәгълүм "Де Лаваль" фирмасының сөт саву җиһазлары... Малларның баш санын ишәйтү, нәсел эше фәнни нигезгә көйләнгән. Монысын технолог-орлыкландыручы Фәрхәт Нургалиев җитәкли. Бауман исемендәге Казан ветеринария-медицина академиясен тәмамлаган белгеч симертүдәге малларның тәүлек саен берәр килограммга көрәюенә ирешә. Сөтлебикәләрнең савымы да югары. Ниндидер могҗиза белән, әфсен-төфсен укып түгел. Мал асрау һәм ашатуның сыналган технологиясен кулланып. Шуңа күрә дә Фәрхәт кебек фидакарь хезмәт куючыларның уртача айлык хезмәт хакы ун меңнән дә ким булмаска тиеш, дип саный район җитәкчесе. Төгәл исәп-хисап, икътисадый күрсәткечләргә таянып әйтә ул аны. "Кризиска сылтамыйк әле барысын да. Хезмәтне дөрес оештыра белергә кирәк башта. Чыгымнарны киметергә, ягулык-майлау материалларын юкка сарыф итмәскә. Әйтик, зәңгәр ягулык бик кыйбатка төшсә, урман терәлеп торган урыннарда утынга күчү отышлырак түгелме? Терлекләрне ачык һавада озаграк тоту никадәр электр энергиясен янга калдырырга мөмкинлек бирер иде".

    Баш түбәсендә тимер казыктай торган бүтән мәшәкате дә тынгылык бирми. Кайчандыр бик уңышлы эшләп килгән атаклы сөт-май заводы да әнә кризис давылына эләккән. Аңа төрле оешмалар 90 миллион сум бурычлы, ди. Предприятиенең үзенең дә сатып алынган продукция өчен әҗәте бар. Шулай да завод көн саен 20-30 мең сумлык табыш ала. Әмма коллективны бу гына канәгатьләндерми, әлбәттә.

    Терлекчелек биналарының һәммә җирдә гөрләп тормавын да яшерми район башлыгы. Яшерми һәм кешеләрнең шундый җитешсезлекләргә ачынуын, үртәлүен күрмәмешкә салынырга уйлаганы да юк. Район газетасында Иске Кармәт авылы кешеләре терлекчелек биналарын янә аякка бастыруны, яңартуны сорап язылган хаты басылган иде. Бу гозерне бүтәннәргә тапшырмыйча, җавабын да үзе бирә җитәкче. Иске биналарны ремонтлап, аларга терлек кайтару нияте белән уртаклаша. Гомумән, мал-туар асрау мөмкин булган һәрбер торак пунктында фермага салынган сукмак такыр торыр. Авыл барыннан да битәр мал-туарның күплеге, аранның буш тормавы белән, җәйләү яме белән күркәм.

    Ильдус Диндаров, Илдус Диндаров
    теги: Илдус Диндаров, Ильдус Диндаров, татарский писатель, поэт, журналист-публицист, юморист, сатирик
  • Ильдус Диндаров:




  • ← назад   ↑ наверх