• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Наби Даули

    Нәби Дәүли

    ЯЗМЫШКА ЮЛ


    ТӘҮГЕ СҮЗ

    Элек-элек заманнарда безнең Татарстан җирләрен Казан губернасы дип атаганнар. Хәзерге Әлки районы ул чакта волость булып саналган. Мин менә шул якның кечкенә генә Миләүшә исемле бер авылында дөньяга жүзләремне ачканмын.
    Авылның бөтен тирә-ягында «ыр тутырып зәп-зәнгәр чәчәкләр үсеп торган. Авыл шул зәңгәр чәчәкләр диңгезендә бер кечкенә генә атау кебек күренгән. Авылның исеме дә әнә шуннан килеп чыккан булса кирәк. Матур исемне кем яратмый?
    Еллар уза барган. Ул зәп-зәңгәр чәчәкләр сука табаны астында бөтерелеп, күмелеп калганнар. Киләсе .язларда алар инде чәчәк атмаганнар. Авылның исеме дә юкка чыккан.
    Белмим, тагын күпме вакытлар үткәндер, әмма халык авылга яңа исем кушып өлгергән. Аны — Миләшә дип атаганнар. Моның да үзенә күрә сәбәбе булган, билгеле.
    Ул чакта нәкъ авыл уртасыннан кечкенә генә бер инеш агып яткан. Яр буйларында миләш агачлары үсә икән. Җәен яшелләнеп, көзен кып-кызыл кызарып, авыл тирәсен ут балкышына бизәгәннәр. Аңлашыла, авылның бу Миләшә дигән исеме дә шуннан алынган дип уйларга нигез бар. Халык исем кушарга оста.
    Тагын еллар уза. Инештә су кибә башлаган. Миләш агачлары да корыган. Инде авылның бу исеме дә телдән төшкән. Миләшәләре булмагач — Миләшә дип кем әйтсен? Исеменә җисеме туры килми. Оялта.
    Хәзер инде безнең авылны Мәүләшә диләр. Каян килеп чыккан бу исем? Белмим. Шулай да — Мәүләшә дип әйттеңме, Миләүшә дә, Миләшә дә кылт итеп искә төшә. Бәлки, бу яңа исем шул ике сүздән яралгандыр?
    Туган авылымны бөтенләй белмим дип әйтә алмыйм. Беләм дисәм дә, бик үк дәрес булмас шикелле.
    Мин бит бик яшьли чит якларга китеп барганмын. Әмма туган авылымны беркайда да, беркайчан да онытмадым. Аның исеме минем паспортыма үз исемем белән, туган елым белән янәшә язып куелган. Анкеталарда, ав-тобиграфияләрдә иң элек туган авылым исеме күрсәтелгән. Бу истәлек — гомерлек истәлек! Тәүге сүземне шуннан башлап китәм.
    Бик исемдә әле, әнием инешкә кер чайкарга барганда мине дә үзе белән ияртә иде. Хәтта бервакытны басмадан егылып бата язганым да булды. Нишлисең, акай күзле бакаларны күреп исем киткәндер. Ә балыклар борын төбендә генә йөзәләр иде. Шуларның берсен тотып дигәндә генә суга мәтәлгәнмен. Хәтеремдә, хәтеремдә!
    Ә беркөнне мине әтием үзе белән урманга алып барган иде. Үзе агач кисәргә кереште, ә миңа ат янында кигәвен куып торырга кушты. Ул кигәвен дигәннәре ат өстенә ябырылып куналар. Берсе шунда мине дә битемнән чагып алды. Мин кычкырып елап җибәрдем. Әти йөгереп килеп мине күтәреп алды да арбага илтеп яткырды. Өстемә баштанаяк япты:
    — Башыңны чыгарма, тагын тешләрләр,— диде.
    Мин шулай чикмән астында ята-ята йоклап киткәнмен. Бервакыт уянып күзләремне ачып караган идем, ни күрим? Без инде үз йортыбызга кайтып җиткән идек. Монысы да исемдә калган.
    Тагын, безнең авылда курайчы Галимулла исемле бер карт бар иде. Ул көтү көтә. Кайбер төннәрдә бездә дә куна. Ашый, эчә. Әни аның киемнәрен Я:маштырып бирә. Курайда бик оста уйный иде ул карт. Әллә нинди кошлар тавышы чыгара. Әни дә, әти дә бер читтә тын гына утырып тыңлыйлар. Аннан соң Галимулла бабай курайны миңа бирә.
    — Мә, син дә уйнап карале,— ди.—Ничек чыгар
    икән?
    Мин курайны авызыма кабып, үзем дә куык кебек өрелеп, чыжлатып карыйм. Сызгыра, әмма җырламый. Әти көлә: «Нинди көй икән бу?» — ди. Ә минем исем китә. Карап торырга таяк кисәге шикелле генә бер нәрсә үзе, ә Галимулла бабай сайрата гына аны. Моны да ничек онытасың инде?
    Әтием Хәсән исемле булган. Байларга агач төпләп тормыш күргән, көзен иген урырга ялланган. Безнең үз атыбыз да бар иде. Кайбер көннәрдә әти мине күтәрел алып атка атландыра, йорт буйлап әкрен генә йөртә. Шул арада әни дә өйдән йөгереп чыга.
    — Кара, кара,— ди,— бу малай атка атланып йөри
    башлаган. Егетем минем,— ди, елмая-елмая.— Үскәнем
    минем,—ди.

    Ә миңа рәхәт, күңелле. Атка атландым лабаса. Нигә урамнан беркем дә узмый икән? Күрерләр иде. Исләре китәр иде...
    Ләкин иң истә калган хатирәләрнең берсе мине әле бүген дә уйландыра, моңландыра, күңелемне сагышландыра. Бервакытны кинәт кенә әтием авырып китте. Урыныннан тормас булып калды.
    Безгә ниндидер әби-карчык килеп йөрде. Үзе бөкре, кулында таяк, кара шәл ураган. Борыны зур, авызына үк салынып төшкән. Күзләре ялт-йолт итә. Мин аңардан курка идем. Күрдем исә, бер почмакка кереп посам да тын да алмый карап торам.
    Карчык үзенең калтыранган куллары белән бер кыска гына муенлы шешәдән кашыкка яшькелт төслерәк су агыза да әтием авызына сала.
    — Эч, эч, Хәсән, алла кушып терелерсең,— ди,— терелерсең
    Әмма әтиемнең хәле һаман авырая барды. Ә беркөнне ул бөтенләй тынып калды. Ютәлләми дә, ыңгырашмый да. Карчык аның баш турысында нәрсәдер мы-гырдый-мыгырдый да төкеренә.
    Түзмәдем.
    - Нигә әтигә төкерәсең? — дип карчыкка килеп
    ябыштым.— Нигә төкерәсең аңа, нигә?
    - Төкермим, улым, төкермим,— диде әби,— өшкерәм
    әтиеңне. Сырхаулары бетсен, дим...
    Әни мине кочаклап алды.
    - Чү, улым, әдәпсез кыланма. Әбиең догалар укый. Әтиең терелсен дип...
    Ләкин әтием бу сәгатьтә инде үлгән иде. Әби тиз-тиз җыенды да ашыгып чыгып китте. Ул көнне шушы «ара шәл уранган карчык белән безнең кайгыбыз да бөтен авыл буйлап йөргәндер.
    Әнием мине күкрәгенә алып кочты.
    - Инде нишләрбез, улым, ятим калдык ич, ятим
    «алдык?—дип үкси-үкси ярсыды.—Ничек гомер итәр без?..
    Мин әле бернәрсә дә төшенмим. Нәрсә ул үлем, нәрсә ул ятим калу? Юк, мин еламыйм. Әтием болай гына, юри генә күзләрен йомып ята кебек. Менә хәзер ул урыныннан сикереп торыр да: «Кем үлгән? Мин үлгәнме? — дин көлеп җибәрер сыман.— Юләрләр, мин сезне куркыттым гына шулай,— елаклар»,— дип тә әйтер ши-Кблле.
    Кинәт шул арада безнең өй каршына пар ат җиккән «юын ридван килеп туктады. Аңа яшь кенә егетләр тезе-лсмиеп утырган иде. Шуларның берничәсе йөгерешеп безгә керде. Берсе әтиемнең маңгаеннан үпте.— Киттеңмени, Хәсән абый? — диде.—Менә без дә китеп барабыз. Бәлки безгә дә кайтасы түгелдер. Хуш, Хәсән абый...
    Егетләр яңадан арбага утырыштылар. Атлар кузгалды. Юлда тузаннар айкалып калды. Бераздан гармун моңы ишетелде.
    Мин бернәрсә дә аңламадым. Кая китәләр, нигә китәләр? Соңыннан белдем, ул чакта герман сугышы башланган булган икән.



    КАЙГЫНЫ НИЧЕК БЕЛӘЛӘР?

    Кыш узды. Яз башында безнең авылга чит яклардан бер кеше килеп төште. Ул әле мин туганчы ук авылдан китеп барган икән. И ямьсез иде ул кеше. Йөзе кып-кызыл, мунчадан әле генә парланып чыккан диярсең. Борыны пешкән бәрәңге кебег-рок. Кашлары сап-сары. Сакал-мыегы да ю,к ичмасам.
    Беркөнне теге кара шәл уранган әби менә шушы ке-шсм1е безгә ияртеп килде. Йөрәгем жу итеп китте. Почмакка барып кысылдым. Нигә килгән икән ул безгә?
    Әби белән әни үзара нәрсәдер пышылдашып алдылар. Шуннан әни:
    - Улым, көн буе өйдә утырып туйгансыңдыр, бар,, чуларың белән уйнап кер,— дип мине урамга чыгарып җибәрде.
    Белмим, нәрсә турында сөйләшкәннәрдер алар.

    Ә мин уйнарга китмәдем. Әтием үлгәннән соң күңелем уенга тартмый башлады. Бу юлы да, мыштым гына йорт артына узып, кайчандыр әти китереп ташлаган бүрәнәгә менеп утырдым. Биредә җылы, рәхәт иде. Кар әле яңа гына китеп өлгергән, әнә инде үләннәр дә шытып килә. Сыерчык, мине генә көтеп торган шикелле, оясыннан атылып чыкты да минем белән сөйләшкән кебек итте. , — Әтиең кайда соң синең? — дип сорады сыман.
    - Әтием үлде шул,— дидем мин аңа,— үлде.— Ә сыерчык әкрен генә, моңлы гына сайрады. Ул да минем әтиемне сагынган, күрәсең. Ояны бит аңа әти үзе куеп калдырган иде. Сыерчык сайрый, ә минем күзләремнән яшь ага.
    Их, минем әтием нинди матур иде бит, нинди матур иде. Аның мыеклары гына да ни тора. Шул мыеклары белән ул мине сөзә-сөзә көлдерә иде.^
    Әни:
    — Йолкып ташла шуның мыегын,— ди торган иде. Тапкан, янәсе, уен. Шунда үзе дә көлә. Әтине кочаклап ала. Ә мин елый башлыйм. Нигә әтине алай итә? Аңа кыендыр ич. Аннан соң әти мине күтәреп алып түшәмгә чөя. Мин тагы көләм...
    Шулай уйланып утырганда кинәт җил капка шыгырдап куйды. Әһә, кунаклар китте. Әни аларны озата чыккан иде. Мин аның янына йөгереп килдем. Нәрсәдер әйтергә теләгән идем дә, оныттым. Әни мине башымнан сыйпады.
    - Әйдә, улым, өйгә керәбез, сүз бар,— диде...
    Сүз бар... Нинди сүз? Мин әниемнең йөзенә карадым. Тукта, ни булган, баягы әнием кайда соң? Хәзер ул үзенә охшамаган кебек иде. Йөзе алсуланган, авызы җәелә төшкән, күзләре елтырый. Ул миңа шулай карап торды-торды да кинәт агарынып китте, иреннәре калтыранды, күзләреннән яшь атылып чыкты.
    Мин:
    — Әни! —дип кычкырдым да бөтен гәүдәм белән аңа

    ташландым. Ул мине кочаклап алды, йөземнән, башымнан үпте.
    — Улым,— диде,— улым, бәгырем минем, үскәнем...
    Сизендем, хәзер нәрсәдер буласы, ниндидер хәбәр
    ишетәсе миңа. һәм әнием әйтте:
    — Гафу ит, улым, мин иргә чыгам...
    Дәрес булган икән лә сизенүләрем. Теге бәрәңге борын әнә ни өчен килгән икән безгә. Ух, ул бөкре орчыкны әйтер идем. Кемне ияртеп килгән бит. Кемне!
    Әнием минем сүземне көтте. Ә минем телем югалды, Сүз әйтү түгел, хәзер инде елый да алмый идем. Хәлем бетте. Әниемнең тезләренә башымны куйдым.
    Әнием кабаланды. Куркынды, күрәсең. Ул мине тиз генә күтәреп алып урынга илтеп салды. Маңгаема учын куеп торды.
    — Балакаем, ни булды сиңа? Әллә авырып киттең
    ме? — диде.— Әнә йөзең агарган...
    Мин эндәшмәдем.
    Күзләремне йомдым. Менә тагын теге бәрәңге борынны каршымда күрәм кебек. Ул әнә нинди ямьсез бәндә! Исем китә, әнием шуны күрми. Нишләп күрми? Сукыр түгел лә. Ачуым килә. Ул кеше бит минем әтиемнең тырнак очына да тормый. Их, әтине кайтарып булса, ул әни белән сөйләшә белер иде.
    — Син мине кемгә алыштырасың? Минем улыма
    кемне «әти» итеп алмакчы буласың? — дип, бәлки, әни
    не түбәләп тә алган булыр иде. Их, әтием, әтием, юк
    шул син, юк...
    Әнием яныма утырды.
    - Улым, улым,— диде.— Беләм, бу авыр хәл. Нишлибез соң? Уйлап кара, ничек яшәрбез? Безнең бит мал, туарыбыз да юк. Өебез дә бүген-иртәгә ишелергә тора. Кем ярдәм .итәр? Авылның үз хәле дә хәл. Кешеләрне сугышка сыпырып кына алып китәләр.
    Мин эндәшмәдем.
    Кинәт йөземә әниемнең күз яшьләре тамды. Сап-салкын иде алар. Күзләремне ачтым. Әнием тагын үзгәреп киткән кебек. Ни арада ябыккан? Ни арала картайган?
    Кызгандым әниемне. Нинди генә ягымлы сүзләр әйтергә аңа? Ул әнә башын түбән салган да үкси дә үкси мескенем. Минем йөземә карарга да ояла, күрәсең. И әнием, матурым минем, кадерлем...
    - Кем соң ул? — дидем.
    - Хәйрулла исемле...
    - Үзе кем?
    - Көтүче.
    - Көтүче?
    Исем «итте. Күрәсең, мин әле бу чагымда, көтү безнең авылда гына, курайда уйнаучы көтүче Галимулла бабай да безнең авылда гына, дип уйлаганмын. Дөньяда тагын да көтүчеләр бар икән. Менә кызык! Белмәгәнмен!
    — Курайда уйный беләме соң ул?
    Әнием миңа елмаеп карады. Энҗе шикелле тезелгән тешләре ялтырап китте. Күзләрендә кечкенә генә алтын чаткылар күренеп алды.
    - Юләрем,—диде әни,— барлык көтүчеләр дә ку
    райчы булмый...
    - Гармунда да уйный белмиме?
    - Белми, күрәсең...
    Әнием сизенде. Мин булачак «әти»дән ниндидер бер могҗиза эзләп маташа идем.
    — Синең үз әтиең дә, улым, курайда да, гармунда
    да уйный белми иде. Шулай да үлеп ярата идең бит
    әтиеңне, бик ярата идең...
    Әнием тагын үкси башлады. Мин дә елый-елый аңа сырыштым.
    — И улым,—диде әнием тагын сүз башлап,— синен,
    зтиең шикелле кеше дөньяда юк. Аңа тиңнәр дә табыл
    мас. Гомер буе онытасым түгел үзен. Сиңа караган саен,
    әтиең дә күз алдымда күренә. Син бит йөзең-төсең белән
    дә коеп куйган әтиең шикелле. Яшәүләре кыен булыр
    инде, улым. Нишлим соң?
    Нәрсә әйтергә, ничек җавап бирергә? Әнием миннән

    кияүгә чыгарга рөхсәт сорый. Бу сәгатьтә, бәлки, мин үзем дә акыллырак булып киткәнмендер. Без бит әни белән бик зур сер турында сөйләшеп торабыз.
    Мин уйландым. Юк, рөхсәт итә алмыйм, дип әйтергәме әллә? Бу минем өчен иң авыр хәл иде. Әгәр әнием яңадан иргә чыкса, без әтиемне дә каядыр калдырып китәбез төсле. Аның каберенә дә барырга ярамас кебек иде. Мин өзгәләндем...
    - Әтидән сорап калырга кирәк иде,— дидем.
    - Сорамадым, улым, сорамадым, йөрәгем кушмады.
    Әмма әтиең үзе әйтте...
    - Нәрсә әйтте?
    - Әтиең соңгы тапкыр аз гына су эчте дә минем
    кулымнан тотып алды. Хуш, аерылышабыз,— диде.—
    Җәберләгән булсам, гафу ит,—диде. Мин аңа: «Юк, юк,
    җаным, юк, син миңа бер генә авыр сүз дә әйтмәдең,
    бәлки, мин синең алда гаеплемен?»
    Әтиең миңа күзләрен тутырып карады да: «Бәхил бул»,— диде. Ә мин кабалана-кабалана аның кулын күкрәгемә кыстым: «Васыятеңне әйт,— дидем.— Дөньяда ничек яшәргә миңа, әйт, әйт»,— дип үтендем...
    — Әтием нәрсә әйтте соң?
    Әнием озак кына тынып торды. Яшьләрен сөртте, чәчләрен төзәтте. Мине иркәләп йөземнән сыйпады.
    - Әтиең әйтте: «Улымны җәберләмә, саклап, карап
    үстер, диде.— Кеше булсын, юлдан язмасын»,— диде.
    - Тагын нәрсә әйтте?—дип бәйләндем мин. Әтием
    турында шулай озак-озак тыңлап торасым килә иде.
    Сүз болай гына бетмәгәндер әле.
    Әнием авыр итеп сулады да тотлыга-тотлыга тагын сөйләп китте:
    — Тагын әтиең әйтте: «Яхшы кеше очраса, баламны
    үз итсә, иргә чык, яшьлегеңне ялгызлыкта әрәм итмә,—
    диде.— Мин бәхил, ризалыгымны бирәм»,— диде.
    Мин, башымны түбән иеп, тынып калдым. Икебез дә бераз уйланып утырдык.
    — Көтүче начар кеше булмас,— диде әнием бераз
    дан соң.— Мал карарга теләсә кемне куймыйлар, улым...

    Сизенәм, әнием мине, әлбәттә, буласы үги әтигә ничек кенә булса да ияләштерергә тели иде. Нәрсә булыр алда, кем белә?
    ГӨЛДЕРИ
    Тагын ничәдер көн үтте.
    Бер иртәдә әнием мине ашыгып уятты.
    — Тор, улым, тиз бул,— диде.—- Бүген безгә кунак
    лар «иләсе, эш күп булыр.
    Йокым тиз ачылды. Сикереп тордым.
    — Нинди кунаклар, кемнәр? Әллә бүген җомгамы?
    — Әйе шул, улым, бүген җомга көн. Мулла абзый да
    килергә вәгъдә итте.— Тиз генә юын да әнә бәрәңге әр
    чи башларсың...
    Идәнгә инде кабыгы белән пешкән бер чиләк бәрәңге әзерләнеп куелган иде. Мин эшкә керештем. Бәрәңгене әрчим дә табакка салам, үзем уйланам: «Мулла абзый нигә безгә килергә булды икән? Әнием әйтә, башта ирләр, соңыннан хатыннар да буласы, ди. Нинди бәйрәм соң әле бүген?»
    Хәер, миңа кайгырасы түгел. Бәйрәмдә кем шатланмый? Тәмле-томлы ашлар көн дә булмый. Ә безнең өйдә, мин дөньяда яши башлаганнан бирле, бер генә бәйрәм дә булганы юк иде әле. Шуңа күрәдер, ахрысы, күңелгә ниндидер шикләр килә. Юк, бу юкка түгел.
    Озак та узмады, безгә әниемнең кече сеңлесе Газизә апа килеп керде. Күрәм, ул бүген бик ыспай итеп киенеп җибәргән. Күлмәгенең итәкләре ниндидер боҗралар белән урап алган шикелле. Муенсасы шылдыр-шыл-дыр килә. Аңа да кызыл-сары кәнфитләр тезеп куйган кебек, берсен өзеп алып, авызга кабып суырасы килә.
    — Менә,— диде Газизә апа, өстәлгә коштабак куеп,—
    камырым бигрәк уңды бу юлы, бәхеткә булсын,— гөбер
    дәп, күпереп чыкты...
    Шулчак камырны бармаклары белән эләктереп алып күтәрде. Коштабактан ап-ак каз озын муенын сузып тирә-якка каранды сыман. Миңа күңелле булып китте.

    Аннан соң Газизә апа әнине мич янына чакырып алды да нәрсәдер пышылдап сөйләде. Әнием миңа эндәште:
    - Улым,—диде,— тиз генә Мингазый абыйларыңа
    кереп чык әле. Гөлдерине суеп бирсен иде...
    - Гөлдерине? — дип кычкырдым мин, кулымдагы
    бәрәңгене идәнгә төшереп»—• Гөлдерине?
    — Гөлдерине дә, тагын бер-ике тавыкны да...
    Йөрәгемә салкын йөгерде. Бердәнбер әтәчебезне
    әрәм итәргә маташалар болар. Ә Гөлдери безнең иртә саен үзенең гөлдерәп чыккан тавышы белән бөтен авылны уята ул. Тик шуннан соң гына башка әтәчләр дә кычкыра башлый. Кешеләр: «Хәсәннәр әтәче уңган да соң, бөтен авылны яңгырата,— дип сөйлиләр.— Кычкырмый, Гөлдери»,— диләр. Әтәчнең исеме дә шуннан килеп чыккан, күрәсең.
    Минем әле бу яшемә кадәр шул әтәч шикелле дустым булганы юк. Ул да мине үлеп ярата. Без бит аның белән бергә үстек дияргә була. Иртә белән йортка чыктым исә, Гөлдери минем янга йөгереп килеп җитә. Канат-, ларын түгәрәкләп күтәрә дә: «кот-кот» дип тирә-ягымда әйләнгәли. Янәсе, саумы, исәнме, дустым. Мин аңа җим сибәм, икмәк валчыклап ташлыйм.
    Ул нәрсәдер сөйләгән төсле итеп, тагын: «кот-кот» дип, үз хатыннарын янына чакыра. Менә монысы миңа, ә болары сезгә, дигән кебек, тавыкларны сыйлый.
    — Хәйләкәр,— дим мин аңа,— хәйләкәр син, Гөлдери дус.
    Әтәч көлгән шикелле итә. Нишлисең, эшем шундый,— дип әйтә сыман.
    Алай гынамы соң! Безнең Гөлдери йортта хуҗа. Берәр ят кеше килеп керсә, ул шул ук минутта аның каршына йөгерә, канатларын калтырата-калтырата, нәрсәдер мыгырдана-мыгырдана, тегене кысрыклый башлый. Янәсе, син кем, нигә килдең? «Холыксыз»,— диләр аны кайберәүләр. Бурзай да, имеш, аның шикелле булмас... Ә менә бүген шул атаклы әтәчне — минем дусны суеп ашарга җыеналар.
    — Я?—диде Газизә апа.—Нәрсә катып калдың, йөгер...
    Ә минем кычкырып елыйсым килде. «Юк, юк, Гөлде-рине сезгә бирмим!—дип гауга чыгарырга уйлаган идем дә, тындым.— Болар мине барыбер тыңламаслар»,— дидем эчтән генә. Юк, мин бернәрсәгә дә исем китмәгәндәй кыланырга тиеш.
    - Ярар,— дидем дә йөгереп йортка чыктым. Гөлде
    ри инде тавыкларны үз тирәсенә җыеп, мине көтеп
    тора иде. Әтәч гадәтенчә минем тирәмдә кыткылдап
    әйләнгәли башлады. Ә мин аны тотып алдым да кочак
    ладым.— Тыныңны да чыгарма,— диеп әйтә-әйтә, бә
    рәңге бакчасын узып, иң арткы почмакка йөгердем.
    Анда Гөлдерине җиргә яткырдым да аякларын бәйләп
    куйдым. Өстенә бер кочак салам китереп салдым.
    - Тыныч кына ят,— дидем.— Үләсең килмәсә...
    Әтәч минем кулга ияләшкән иде, әлбәттә. Әмма кинәт кенә килеп чыккан бу хәлгә аның да исе киткәндер.— Нәрсә булды әле? дип тә уйлагандыр. Ул шулай салам астында тыныч кына ятып калды. Ә мин йөгерә-йөгерә күршеләргә кереп киттем.
    Мингазый абый йортта нәрсәдер эшләп маташа иде, ул мине үзе күреп алды.
    — Бик иртә торгансың, егетем, әллә берәр йомышың
    бармы? — диде.
    Ә мин лыш-лыш килеп елый башладым.
    - Я, я, килешми,— диде Мингазый абый,—килешми
    ир кешегә. Нәрсә булды? Сөйлә...
    - Әнием ике тавык суеп бирсен дип әйтте...
    - И юләр, шуның өчен елыйлармыни? Шатланырга
    кирәк. Сиңа да бер тавык боты эләгер.
    - Әнием Гөлдерине дә суярга кушты.
    - Гөлдерине? — Мингазый абый бераз гаҗәпләнеп
    торды.— Әллә кош-корт нәселен бөтенләй бетерергә
    җыенамы?
    Мин һаман елый тордым.

    — Әтәче бик гайрәтле бит, тутый кош шикелле. Юк,.
    аңа пычак тидерергә кулым бармас...
    Минем күңелемә шатлык сирпелде. Күз яшьләремне сөртеп алдым да:
    - Нишлибез соң, Мингазый абый? — дидем.
    - Әйдә, без ирләрчә сөйләшик әле,— диде Минга
    зый абый.
    Ирләрчә сөйләшү ничек була икән? Мингазый абый аңлатып бирде.
    - Гөлдерине хәзер үк тотып алып безгә керт. Миң
    аны очырмага ябып «уярмын. Хәзергә шунда яшәп то
    рыр.
    - Ә мин аңа ашарга, эчәргә китереп торырмын,—
    дидем, шатлана-шатлана.
    - Анысы өчен борчылма, һаман биредә күренеп
    йөрмәссең. Бу бик серле эш, сизә күрмәсеннәр...
    Ирләрчә сөйләшү менә ничек була икән.
    Мин тиз генә әтәчне алып килдем. Ул тыпырчына, нишлисез минем белән? —дип борчыла мескенем.
    Мингазый абый Гөлдерине үз кулларына алып башыннан сыйпаштыргалады.
    — Шәп әтәч,— диде,— туй дигәч тә шундый чибәрне
    әрәм итәргә ярыймы соң?..
    Әһә, белдем, бездә бүген туй буласы икән! Кинәг боегып калдым. Күзләремә тагын яшь тулды.
    Мингазый абый миңа текәлеп карады. Минем хәлне сизде булса .кирәк.
    — Нигә башыңны салдың? •— диде.
    Мин эндәшмәдем.
    — Синең булачак әтиең бик яхшы кеше ул, борчы
    ласы түгел. Кара, бер үк иреннәреңне салындырып ма
    ташма. Син инде дәү булып киләсең...
    Мингазый абый мине үзенә тартып алып сөйде, аркамнан чәбәкләде.
    — Бәхет килгәндә кул җәеп торырга кирәк. Кара
    чием, әниеңне кыерсытма. Акыллы бул...
    Мин өйгә кердем. - Мингазый абый пычак кайрап калды,— дидем.

    Газизә апа миңа елмаеп карады. Күзләреннән минем йөземә чаткылар килеп төште сыман. Мин инде әле «бая гына елаганымны оныткан идем. Мингазый абый .миңа ниндидер көч, ниндидер яңа хис биреп җибәргән кебек иде. «Син инде ир-егет булып киләсең»,— дип әйтте ич ул миңа... Мин шул сүздән соң бераз үсеп тә киткән кебек булдым.
    Газизә апа тагын әйтә куйды.
    — Нәкъ әтисе, тамчыга тамчы да болай охшамас...
    Әнием мине үбә-үбә сөйде, эшкә ярыйсың бит инде, улым,— диде.— Ә мин эчтән генә көләм. Алар әле, бу малай бүген туй буласын белми, дип уйлыйлар иде. Беләм, әнием, беләм. Йөрәгемә ут капкан, янам, ләкин -түзәм. Ә менә күз яшьләрем атылып чыгабыз дип кенә торалар. Нигә шулай күп икән алар кешедә?..
    Бераздан соң йортта тавыклар гаугасы купты. Анда Мингазый абый .инде эшкә керешкән иде.
    Әнием бәрәңге төя. Газизә апа мич янында кайнаша. «Кызурак ягасы булыр»,— ди. Бәлеш ут ярата, имеш. >Ә өстәлдә камыр җәйрәп ята. Ул һич кенә дә тик тормый. Я кулларын сузган кебек итә, я аякларын як-якка ташлый кебек. Әнием әледән-әле шул камырны бергә өеп-өеп куя. «Тик кенә тормас нәрсә. Бигрәк азып килә-•сең бит»,—ди.
    Ә мин: «Нигә аза икән ул? — дип уйланам.— Әллә .мичкә кереп, кызарып күпереп, тәмле булып пешүдән куркамы?..»
    Өйгә менә Мингазый абый да килеп керде. Ике ку-..лына ике тавык аскан. Башлары салынып төшкән, күзләре акаеп калган.
    Мин курыктым. Әмма сиздермәскә тырыштым. Тавык боты бик тәмле диләр. Менә шулай үтерелгән кош .ите тәмле була микәнни? Әнием тиз генә тавыкларны алып тагаракка салды.
    Гөлдерине яшермәгән булсак, ул да менә шулай :агарып калган күзләре белән миңа карап ятар иде. Шул кайгыдан мин үземне бөтенләй оныттым кебек. Дөнья-,да мин дә юк шикелле.

    Мингазый абый елт кына миңа карап алды да:
    - Карале, Җамалия, әтәчегез кайда соң? Эзли-эзлж литырап беттем, тапмадым. Юк, каядыр сызган булса кирәк.
    Менә хәзер мин исемә килдем. Нәрсә булыр? Әнием. м;>рсә әйтер. Тагын эзләргә кушармы миңа Гөлдерине?' Тотып алып суй, диярме? Шулай дисә нишләрмен? Тәнем салкынаеп китте.
    Шул чагында әнием:
    — Читкә чыгып йөрергә ярата ул. Берәр йортка китеп
    баргандыр әле,— диде.
    Газизә апа да сүзгә кушылды.
    — Әтәчләрнең кайсы гына тик ята соң? — диде көлә-
    кнлә.— Тавыклар көнләшә белсәләр...
    Әнием Газизә апага җәт кенә күз атып алды да, бармагын ирененә куеп, нәрсәдер ымлап күрсәтте. Янәсе» телеңә күп салынма, биредә бала бар.
    - Ярар,— диде әнием,— бу юлы ике тавыкта җитеп;
    торыр. Гөлдеригә дә чират җитәр...
    - Шулай шул,—диде Мингазый абый,—берьюлы
    барысын да кырып бетерергә димәгән. Нәселгә калсын...
    Мингазый абый миңа күз кысып алды. Синең Гөл-дериең пычактан котылды, дип әйтте сыман. Мин елмайдым. Без бит ир кешеләр, бер-беребезне күз карашыбыздан ук аңлыйбыз.

    ТУЙ АЛДЫННАН

    Соңгарак безнең өйгә тагын әллә кемнәр килеп бетте. Барысы да безнең туган-тумачалар-иде бугай. Кайберләрең минем әле күргәнем дә юк иде. Сүз арасында әниемә бәхет телиләр, миңа да ниндидер-матур язмыш юрыйлар. Мин аңлыйм да, аңламыйм да. Сизенәм, бүген бездә бик зур эшләр булачак. Туй дигәннәре шулай башлана торгандыр инде.
    Әти авырган чакта гел безгә килеп йөргән кара шәл-лг карчык та түр башына менеп утырган, иреннәрең кебек гел селкетеп тора, чыбык шикелле бармак-

    лары белән җепкә тезгән төймәләрне бер алай, бер бо-лай тарта. Төймәләре матур, әллә карчык шулар белән уйнап утырамы? Үзе әледән-әле сөйләнә.
    — Җамалия кызым, бер дә генә борчылма,— ди.—
    Менә дигән итеп яшәрез...
    Нишләп алай әйтә ул? Их, хәлемнән килсә, мин ул бөкре карчыкны моннан очыртып кына чыгарыр идем. Ул бит теге вакытта минем әтиемнең йөзенә төкерә-тө-жерә утырган иде. Өшкерә, имеш. Өшкерү шулай буламыни?
    Минем уйларымны әнием бүлде. Ул, карчыкның сү-.зенә каршы нәрсәдер әйтергә тиеш иде, күрәсең.
    — Рәхмәт инде, Сәрвәр абыстай,— диде.—Үземнән
    >битәр, балама ата табылды. Кем белсен, бәлки, утка
    .-керәмендер...
    Шунда бер хатын:
    — Телеңнән җил алсын бу сүзеңне,— диде.— Бәхете-
    щә ачык йөз белән кара. Бер дә кайгырасы түгел...
    Әнинең шул инде, минем хакта берәр сүз чыга калса, шундук күзләре җепшекләнә башлый. Аннан соң минем .дә күзләремә яшь килә.
    Әнием еламаска тырышты, иреннәрен кысты. Бераз тынып торгач карчыкның колагына нәрсәдер пышылдап әйтте. Карчык миңа карап алды. Минем турыда сөйләштеләр, билгеле. Янәсе, бу сүзләр калып торсын әле. Баланың кәефе бозыла күрмәсен.
    — Улым, оныта язганмын, безнең тозыбыз аз икән,
    .җәт кенә алып кайт әле, — дип, әнием миңа берничә
    көмеш тәңкә тоттырды.— Үзеңә конфет та ал,— диде.
    Мин урамга чыктым. Чү, ни булды миңа? Мин бит ;чыннан да ир булып киләм түгелме? Әнә нәрсәләр -ишеттем. Тирә-ягыма каранам, нигәдер бар нәрсә дә үзгәргән кебек. Әнә каен башына бер көтү чыпчык кунган. Мин аларны да яңа гына күрәм шикелле. Алар элеккеге кебек чырылдашмыйлар, үзара сөйләшәләр сыман. «Туй •була, туй була!» дип миңа кычкыралар шикелле.
    Ә мин нигәдер оялам. Юлда очраган кешеләр дә ничектер миңа гаҗәпләнеп карыйлар төсле. Мин йөгерәм,

    (Ч1ГОМ яна, авызым кипшенә. Их, беркемгә дә күренмәс-к,| иде. Туй да булмасын иде, әнием дә кияүгә чыкмасын иде1. Яшәр идек әле. Миңа ата булыр кеше тапкан,, имеш...
    Кибеттә берничә хатын-кыз нәрсәдер алып маташа иде. Мине күрүләре булды, телләрен йоткан шикелле м,м1ып калдылар. Әй болар миңа карыйлар, әй карый-.п.чр. Бер дә күрмәгәннәр диерсең.
    - Нәрсә кирәк, улым Сабир? — диде кибетче абый.
    - Тоз!
    - Тоздан башка туй буламы соң? — диде бер хатын көлә-көлә.
    — Иң кирәк нәрсә тоз инде дөньяда,— диде икен
    чесе...
    Тагын кем, нәрсә әйтер икән? Юк, әйтеп өлгермәде-лор. Кибетче миңа тоз үлчәп бирде.
    — Булды, энем, элдерт өеңә,— диде.
    - Конфет аямыйсыңмыни? •— диде тагын теге хатын
    нарның берсе. Янәсе, туй көнендә малайларга бүләк
    тиешле. Шул мәлдә ул хатынның тешсез авызын күреп
    ллдым.
    - Конфет ашаган кешенең тешләре коела,— дидем
    мин, кибеттән чыгып барышлый. Кибетче көлеп калды.
    Нигә көлә торгандыр, дөресен әйттем ләбаса.
    Кинәт телемне тешләгән кебек иттем. Нигә мин бэ-лай сөйләштем әле? Әни ишетсә, колактан тартыр иде. Юк, тартмас иде. Ул хатын бит мине дә, әниемне дә туй дия-дия мыскыл итмәкче иде. Менә үзеңә дә эләкте...
    Өйдә мәш киләләр. Казан гөлдер-гөлдер кайный. Анда тавыклар пешә. Табаларда нәрсәдер чаж-чож итә. Тәмле аш исләре борынны кытыклый. Ни әйтсәң дэ, туй күңелле эш икән. Кыз-хатыннар бер чыгалар, бер .керәләр. Анысын алалар, монысын куялар.
    Ә теге карчык... әнә инде ашап та утыра. Аңа нәр-сэдер салып биргәннәр. Ул:
    — Телеңне йотарсың, телеңне йотарсың,— дип мы
    гырдана. Ашыгыз бик уңган, янәсе.
    Мин әниемә карыйм. Биредәге хатыннарның бары-

    сыннан да матуррак минем әнием. Әнә аның йөзе алсуланып, янып тора. Күкрәгенә ике алма яшереп куйган шикелле. Кызлар нечкә билле була дип сөйләгәннәрен ишеткәнем бар. Минем әнием дә нечкә билле!
    Әнием минем күз карашларымны сизеп алды бугай. Ул шул алсу йөзен балкытып миңа карады, елмайды, ә миңа рәхәт, рәхәт булып китте. Мин дә елмайдым. Без шулай бер-беребезгә тик үзебез генә белгән серләребезне әйтештек кебек.
    Ә Газизә апа нинди! Төен шикелле бөтерелеп кенә йөри. Толымына үреп элгән чулпылары чалт-чолт итеп кенә тора. Әнә ул бәрәңге якмышлары ясый. Кулларына күз иярми. Өстәлгә якмышлары тезелеп кенә бара...
    Кинәт моңлы гына азан тавышы ишетелә башлады. Өйдәшләр эшләреннән бермәлгә туктап тынып калдылар. Авыз эченнән генә нәрсәдер мыгырдадылар да, барысы да берьюлы амин тоттылар. Сәрвәр зби яңадан кулларына тәсбихын алды.
    — Җомгадан соң мулла абзыегыз да, мәэзин дә бире
    керәчәкләр,— диде.— Табынны әзерли башларга да ва
    кыттыр дип беләм...
    Ни булды? Кинәт хатыннар барысы да тәрәзә пәрдәсен күтәреп, яшеренеп кенә урамга карадылар. Ә урамда таякка таянган карт-корылар да, яшь кенә егетләр дә, берәмләп тә, икешәр-өчәрләп тә мәчеткә баралар иде.
    — Әнә, әнә,— диде әнием,— ул үзе...
    Әнием шуннан соң бер генә сүз дә әйтмәде. Ул, күрәсең, хәзер «әнә үзе» дигән кеше турында үз ахирәтләренең фикерен ишетергә тели иде.
    Сәрвәр әби дә тәрәзә төбенә килде.
    ? Сылу кеше. Алла сүзен бик тә ихтирам итә. Чит
    якларда да җомга намазын калдырмаган, яучы булгач
    барысын да белештем. Төсе белән булмаса да, эше бе
    лән Җамалиягә тиң булсын, дидем... -
    ? Буй-сыны ярыйсы гына күренә,—• диде Газизә апа
    да сүзгә кушылып.— Тик менә чит якларда торулары
    гына...

    Сәрвәр әби эләктереп алды:
    — Алла язган булса, берни кылыр хәлең юк, кызым.
    Мәхәббәт кая да бер...
    Тукта әле, дидем мин эчтән генә, болар бит минем булачак атам турында гәпләшәләр. Мин дә тәрәзәгә барып төртелдем. Әнә ул, әйе, үзе, минем буласы атам, Хәйрулла абый. Әлеге бәрәңге борын. Ул бик ыспай атлап бара. Гәүдәсе төз. Башында кара түбәтәй. Өстендә камзул. Күлмәге тезенә җитә язган. Аякларында галошлары ялт-йолт итеп тора...
    Гаҗәп. Аны беркем дә ямьсез димәде. Беркем дә аның борынына күз салмады. Кып-кызыл чәчләренә дә беркемнең дә исе китмәде. Әллә ул миңа гына шулай ямьсез булып күренә микән?..
    Кинәт әнием мине чыбылдык артына чакырып алды.
    — Улым, киенеп җибәр,— диде.— Җомга көн пөх
    тә йөрү тиешле.
    Мин киендем. Бәйрәмнәрдә генә кия торган бердәнбер күлмәгемне киеп җибәрдем. Ә күлмәк кыскарып калган, җиңнәре дә терсәктән генә диярлек. Чалбар балакларын да кисеп алганнар кебек. Әнием мине әйлән-дереп-тулгандырып карады да:
    — Үскәнсең бит, балакаем,—диде.— Үскәнсең, кием
    нәреңә сыймый башлагансың...
    Мин шатландым. Ә әнием, шундук елый да башлады...
    — Тиз булыгыз,— дип эндәште Газизә апа,— баланы
    ашатасы да китәсе булыр...
    Сизенәм, мине мәҗлес вакытында каядыр «яшереп» торырга уйлыйлар болар.
    Әнием минем күзләремә карады. Янәсе, мин нәрсә әйтермен икән? Киреләнеп маташмаммы? Киемнәремә •сыймаслык «ир» булып китсәм дә, минем бит әле «кәҗәләрем» үз янымда иде.
    Башка чакта мин әле шәйләп караган булыр идем. Бу юлы сүзсез генә риза булдым. Моның үз сере бар иде. Мулла абзыйдан мин котым алынып куркам. Ул йит өстенә ямаулы бишмәт, аякларына чабата киеп йөрми. Аның чапаны ямь-яшел, гөлт-гөлт итеп ялтырап тора. Башында тубал чалма. Аякларында читекләр, шулар өстенә күн кәвешләр дә кигән. Кулында чукмар башлы таяк. Үзе юан, зур. Безнең кечкенә генә өебезгә ул ничек сыяр икән?
    Без, малайлар, аны урамда күреп алсак, төрлебез төрле якка сибелешеп кача торган идек. Аның буе-сыны безне шулай куркыткан, күрәсең.
    Исемдә әле, бер вакытны шулай мулла абзый, каядыр узып барышлый, мине качкан җиремдә тотып алды.
    — Син, малай актыгы, нигә миннән качасың? —
    дип, таягы белән корсагыма төртте...— Мин бүре түгел,
    ни өчен миннән куркасың? — диде.
    Мин телемне йоттым кебек. Тез буыннарым калтырый башлады.
    Ә мулла абзый сөйли торды:
    — Мине күрдеңме, каршыма йөгереп килергә кирәк.
    Әссәләмәгаләйкем, мулла абзый, дип сәлам бирергә ки
    рәк. Китап шулай куша. Яле, әйтеп карале...
    Мин, иреннәремне бөрештереп, авыз эчендә телемне арлы-бирле йөртә-йөртә, әссә, вәссә, мәссә галәйкем, дип чак-чак кына әйтә алдым.
    — Балта тел,— диде мулла абзый,— мәдрәсәгә кил
    гәч мин сине бик ипләп кенә өйрәтермен,— дип мыгыр-
    дый-мыгырдый китеп барды.
    Мин ул сүзне әле дә әйтә белмим. Шуңа күрә мулла абзый белән очрашу минем өчен бер дә хәерлегә. түгел. Тагын теге сүзне әйт дип бәйләнсә... Аның күз алдыннан югалып тору яхшырак иде.
    ТӨНГЕ ҖЫР
    Бераздан соң мин инде Газизә апалар өендә утыра идем. Беренче генә килүем түгел, мин биредә еш булам.
    Газизә апаларның сыерлары бар. Мин бире килгән саен туйганчы сөт эчәм. Чүлмәк белән өйгә дә алып кайтам. Аларның әле бик матур мәчеләре дә бар. Килеп,

    кердем исә, мине танып ала. Сәке астыннан ниндидер <юр йомгак чыгара да минем каршыма ук тәгәрәтеп китерә. «Әйдә уйныйбыз», дип әйткән сыман, күзләрен
    жемелдәтә.
    Биредә минем үз әбием дә яши. Дөресрәге, бу өйдә минем әнием дә туган. Әбием бик карт инде. Аякларым сызлый, йөрүләре бик авыр, ди. Хәзер ул көннәр буе чыбылдык артында бер ялгызы гына утыра. Эндәшми д;>, сөйләшми дә, тик ара-тирә әкрен генә ютәлләп куя. Менә хәзер дә ул тыныч кына йоклый әле.
    Газизә апам сыер саварга чыгып китте. Мин дә тынып утырам. Мәче һаман мине котыртып маташа. Теге йомгакны йөгерә-йөгерә тәгәрәтә. Ә минем уйныйсым килми. Мин уйланам. Хәзер безнең йортта нишлиләр икән? Мулла белән мөәзин тавык боты кимерәләрдер, мөгаен. Беләм, миңа тавык боты эләкмәс. Юк, борчылмыйм. Аның каравы, минем Гөлдерием исән калды. Рәхмәт Мингазый абыйга...
    Менә Газизә апам да өйгә керде. Өстәлгә бер чиләк сөт бастырып куйды. Чиләктә сөт күбекләре мәж-мәж итеп сөйләшәләр иде кебек.
    — Эчеп җибәр әле, балакай,— дип, апам миңа сөт
    салып бирде.— Җылы сөт бик шифалы,— диде.
    Мин бер-ике йоттым да савытны кире өстәлгә куйдым.
    — Нәрсә булды? — диде Газизә апам.— Нигә эчми
    сең?
    - Әллә нигә эчәсем килми...
    - Син әле шушы яшеңнән башыңны сагышка салып йөрисеңме, малай актыгы?! Кара син аны, әнисе кияүгә чыга, имеш, ә моның йөрәге яна, тамагыннан калган, янәсе...
    Мин башымны түбән салып эндәшмичә генә утыра бирдем. Ә апам кыза-кыза сүзен дәвам иттерде:
    - Әллә әниеңне өйгә бикләп куеп, ишек төбенә үзең гп булып ятар идеңме? Килгән һәрберәүгә вау-вау дип өреп торыр идеңме? Минем әниемә тимәгез, минем внием минеке генә дип әйтә торыр идеңме?



    Мин бу юлы да эндәшмәдем. Дөресрәге, мин болай итеп сөйләшә белми идем әле...
    Шулчак чыбылдык артыннан әбием тавышы ишетелде. Без аны йокыдан уяттык бугай.
    - Кем бар анда, кемне шулкадәр орышасың, кызым
    Газизә? — диде әбием.
    - Кемне булсын, синең сөйкемле оныгыңны, бил
    геле...
    - И балам, Сабир килгәнмени безгә? Кил әле, кил,
    улым, үз яныма,— дип, әбием мине чакырып алды.
    Газизә апам чыбылдыкның бер ягын аз гына тартты да:
    - Бар, әбиең сине сагынган әнә,— диде. ~Мин чы
    былдык артына кердем. Әбием инде миңа ике кулын да
    сузып тора иде. Мин шул ике кул арасына ташландым.
    Әбием мине туп тоткан шикелле кочып алды.
    - Бик сирәк килә башладың, сагындырып кына.
    Ә мин сине көтә-көтә арып бетәм, балакаем...
    Әбием минем учларымны үз кулларына, тотып алып йөзенә куйды. Ул шулай үзе дә бала шикелле иркәләнергә тели иде, күрәсең.—• Кулларың ныгып килә, эшкә ярый башлагансың инде,— диде.—Бик әйбәт, улым, ир балага эш килешә...
    Аннан соң әбием йөземне капшап чыкты, бер кулы белән башымнан алып аякларыма кадәр гәүдәм буйлап шудырып төшерде.
    — Тагын бераз килми торсаң, мин сине бер күрүдә
    генә таный да алмас идем әле,— диде,— буйга тартыл
    гансың, җилкәләрең әнә нинди, бәхетең генә була күр-
    сең, балакай...
    Газизә апам да сүзгә катнашып китте.
    - Бәхете булыр аның, булыр. Ата кулына керә. Менә
    дигән кеше кулына.
    - Әйе,— диде әбием,— Хәйрулла минем күз алдым
    да үсте. Аның турында андый-мондый сүз әйтә ал
    мыйм...
    Газизә апа әбине сүзеннән бүлдерде:

    — Кичке аш вакыты җиткән, әнкәй,— дип сөйләнә-сөйләнә, савыт-сабалар шылтырата башлады.
    Минем аңлавымча, апам карчыкка: «Телеңә күп салынма»,—дип тә кисәтте бугай.
    Кичке аш узды. Тора-бара өй эченә караңгылык ябырылды. Мин урамга карадым. Кап-караңгы. Бер генә тәрәзәдә дә ут чаткысы җемелдәми. Сугыш башланганнан бирле гел шулай, өйләрдә чыра да яндырмыйлар. Инде егетләр дә гармун уйнап урамда җырлап йөрмиләр.
    Ә малай-шалайлар кайда соң? Кайда булсын, алар да, кич булдымы, өйләренә кереп посалар. Нишлисең, кая гына барсаң да я елыйлар, я кайгырып ниндидер илләр, җирләр турында сөйләшәләр. Кемдер үлгән, кемдер яраланган. Кая ул мондый чакта уен-көлке!..
    Мин һаман тәрәзәдән карый-карый нәрсәдер күрергә телим. Караңгы бушлык. Әйтерсең безнең авыл да җир йөзеннән югалган. Тик менә шушы, без яшәгән кечкенә генә йорт әле яшәп тора, әлегә исән калган сыман. Менә шушы караңгы өйдә без, өч кеше, бер-беребезне күрмичә, бер сүз дә эндәшмичә утырабыз. Без ниндидер могҗиза көтәбез шикелле. Нәрсәдер булырга тиеш кебек.
    һәм ул — без көткән могҗиза минем күз алдыма килде. Кинәт кенә безнең тәрәзәләр яктырып китте. Өй эченә зәңгәр нур тулды. Болытларны аерып-ерып ай калкып чыкты да нәкъ безнең өй турысында туктап калды.
    Шулчакта күрдем: сәке өстенә җәелгән алсу түшәктә ап-ак күлмәк кигән бер яшь кенә хатын утыра. Изүләрен чишеп түшен ачып куйган. Чәчләре дулкын-дулкын булып иңбашына агып төшкән. Колак алкалары ялтыр-йолтыр килеп очкын уйната. Фәрештәләр дә шундый ак киемдә булалар, имеш, дип сөйләгәннәрен ишеткәнем бар иде. Юк, бу фәрештә түгел, бу минем Газиза апам иде.
    Мин сокланып аңа карыйм. Бер генә сүз дә әйтә алмыйм. Телем алынган кебек булды. Хәтта катырак суласам да, ул фәрештә куркып очып китәр сыман иде. Әнә бит ул нинди гүзәл минем Газизә апам. Э(чтән генә мактанган булам. Бу матур хатын минем әниемнең сеңлесе бит, дим. Димәк, миңа да туган тиешле. Безнеке ул Газизә апа, безнеке!
    Ә Газизә апа әкрен генә ике кулын да авызына китереп куйды. Нишли? Көтәм. Менә бервакыт чың-чың итеп моңлы бер тавыш яңгырап китте. Тынып торды,, тагын чың-чың-чың... Белдем, апам кубыз чиертә.
    Менә ул бик авыр итеп сулады да тагын кубызын чыңлатып ниндидер бер көй уйный башлады. Ишетәм, әбием дә сыкрана. Ул да йотылып тыңлый, күрәсең. Матур җыр кемне генә сагышландырмый?
    Апам көйнең ахыры итеп:
    Төнлә тешләремдә күрәм, Көндезендә кайда син? —
    дип җырлап та әйтте.
    Аннан соң ул мендәргә башын салып үкси-үкси елый башлады. Мин аның янына килдем. Башыннан сыйпадым.
    — Нигә елыйсың? — дидем.— Нигә?
    Шунда әбием тавыш бирде:
    — Еласын, еласын,— диде.—Йөрәк янулары басылыр. Мәхәббәт яндыра да ул, көйдерә дә...
    Нинди мәхәббәт, нәрсә яндыра, нигә көйдерә? Мин бу сүзләрне бөтенләй аңламыйча тордым.
    — Заһирымны сагынып елыйм,— диде апам,— Заһи
    рымны...
    Төшендем, мәхәббәт ул әнә нәрсә икән. Заһир ул Газизә апамның ире. Аны сугышка алдылар. Теге вакытта, әтием үлгән көнне, әтиемнең йөзенә карап:
    — Киттеңмени, Хәсән абый,— дип әйткән мыеклы
    абый шул Заһир абый үзе иде. Исемә төште. Ул:—Менә
    без дә китеп барабыз, кайтырбызмы? — дип тә әйткән
    иде. Күрәсең, озакка китеп бардылар алар...
    Миңа да моңсу иде бу вакытта. Мин нәрсә беләм дә, нәрсә әйтә алам соң апаема? Мин аның кочагына кердем. Ә ул мине кочып алды. Аркамнан чәбәкләде.

    - Я, йокла инде, балакай,—диде.—Йокла, үсә төш-коч барысын да аңларсың әле...
    Шуны гына көткән шикелле, әй эче тагын караңгыланды. Әллә ай китеп бардымы, әллә минем күзләрем Йомылдымы?..
    ХӘЕРЛЕ ИРТӘ
    Мин уянганда инде кояш безнең әй түбәсен? узып урам якка чыгып җиткән иде. Әбием сизеп алды:
    — Уяндыңмы, улым? — диде.— Бик тәмле итеп йокладың...— Ул тагын да нәрсәдер сөйләнеп утырды, ә мин аны ишетмәдем дә шикелле.
    Тәрәзәдән йортка карадым. Анда апам тавыкларга җим сибеп йөри иде. Кинәт минем Гөлдерием исемә төште. Ул нишли икән? Мингазый абый аңа ашарга бирде микән? Мине сагынып беткәндер инде мескенем...
    Кинәт җилкапка ачылып китте. Йортка бик матур итеп киенгән бер хатын килеп керде. Кем бу? Танымый торам. Чәчләрен як-якка үреп салган, иңбашында чуклы ап-ак шәл. Күлмәге чәчәкле алан төсле. Кәвешләре җем-җем ялтырый. И-и, бу минем үз әнием ләбаса, үз әнием!
    Мин йортка атылып чыктым. Кочаклаштык. Нинди матур икән минем әнием. Мондый хатынны мин беренче кабат күрдем шикелле. Йөзе алма шикелле алсу. Күзләре миләүшә чәчәге шикелле зәп-зәңгәр. Кашлары сызып кына куйган. Шундый матур әниемне ят кешегә* бирергә мөмкинме соң, мөмкинме соң?
    Мин әниемә сыенып елап җибәрдем. Моннан соа опием минеке түгел, кемнеңдер әллә кеме булып калыр, мине онытыр кебек тоелды миңа.
    — Борчылма,— диде әнием,— борчылма, мин әтиеңнең васыятен үтәдем. Хәзер инде киреләнергә соң. Никах укылды. Халык алдында көлкегә калдырма мине, улым...
    Шул арада апам килеп җитте.




    - Өйгә керегез, чәй эчеп китәрсез,— диде.— Бала
    'бит, әле йокысыннан гына торып килә, карны ачкан
    дыр...
    - Юк,— диде әнием.— Рәхмәт. Без үз өебезгә кай
    тыйк инде. Анда безне яңа әтиебез көтә калды...
    Монысы минем өчен иң авыры иде. Тиздән миңа ул 'бәрәңге борын белән йөзгә-йөз килеп очрашырга, аңа «әти» дип әйтергә туры киләчәк бит. Нишләргә? Мин өзләгәндем.
    Киттек. Апам безне озата калды.
    - Бәхетле булыгыз! — диде.
    Ул нинди сүз тагын? Ничек бәхетле булалар сон? Әниең ят .кешегә иргә чыгыпмы? Шул ят кешегә «әти» ,дип әйтү бәхетмени ул? Бусы миңа берничек тә аңла-. •шылмады.
    Менә без үз өебезгә җитеп киләбез. Капка төбендә ,әле мин күрмәгән бер ир безне көтеп тора.
    Башында кап-кара түбәтәй. Ап-ак күлмәк өстенә җиңсез камзул киеп җибәргән. Аякларында ялтыравыклы итекләр. Авызы колагына җиткән. Бу бәрәңге борын ич, әйе, ул үзе. Менә кемгә миңа әти диясе.
    Әнием әкрен генә пышылдап:
    — Берүк әдәпле бул,— диде.—Ул начар кеше түгел,
    хәтерен калдырма...
    Үги әти елмая-елмая безгә таба атлады.
    - Исәнме, саумы, улым,— дип сөйләнә-сөйләнә,
    мине кочакларга теләп кулларын җәйде. Мин елан ши
    келле бөтерелеп читкә тайпылдым.
    - Мин синең улың түгел,— дидем.
    - Дөрес, дөрес,— диде үги әти.— Ә моннан соң ми
    нем улым булырсың.
    Белмим, ул тагын нәрсә әйткән булыр иде икән. Ки->нәт бөтен йортны ду китереп минем Гөлдерием йөгереп килеп җитте. Ул канатларын җәеп минем тирәмдә әйлән-тәләде дә өстемә очып менеп кунды.
    Мин үзем дә шатлыгымнан шул әтәч шикелле гөлдерәдем.— И, минем дустым, син исән-сау, дип аны башыннан, күкрәгеннән сыйпадым. Ә Гөлдери үзенчә, үз

    телендә нәрсәдер мыгырданып маташты кебек. «Сагындым сине, бик, бик сагындым»,— дип әйтә иде шикелле. Әнием дә, үги әти дә көлештеләр. Йөзләре җәелеп китте.
    — Шундый чибәр әтәчне туйга булса да суярга ярый
    мы соң? — диде үги әти, әниемә карап.— Әнә бит алар-
    нинди дуслар. Дусны дустыннан аеру бик зур хата бу
    лыр иде...
    Мин сагайдым. Әтәчнең әле кичә генә суелырга тиешлеген каян белеп алган?
    Әтәчне кулларымнан очырып җибәрдем:— Бар, яшәг синең бәхет басты!
    Үги әти тагын көлә-көлә сөйли башлады:— Әле генә Мингазый абыең кереп чыкты. Сезнең үзара бик зур серегез булган икән,— диде.
    «Их, Мингазый абый,— дидем мин эчтән генә,— ер1-тык авыз икәнсең, ирләрчә сөйләшү шулай буламыни? Гөлдерине дә әнә китереп ташлагансың».
    Әнием дә сүзгә катнашты:
    — Ярый әле, улым, синең акыл җиткән, югыйсә әтә
    чебез әрәм буласы икән. Хата эш килеп чыга язды шул.
    Әнием мине кочаклап алып кысты.
    — Әйдәгез, өйгә керәбез,— диде.
    Өйгә кердек. Биредә кичә генә әле туй мәҗлесе булган шикелле дә түгел иде. Бар нәрсә дә үз урынында. Ә сәкедә шакмаклы ак эскәтер өстендә тәмле-тәмле ризыклар өелеп тора. Самавыр пых-пых итеп җырлап кай-. нап утыра. Болар мине, күрәсең, бик шәп сыйларга җыенганнар, туй ашыннан мине дә авыз иттерергә уйлыйлар булса кирәк.
    Их, башка вакыт булса мин күзләремне йомып, ун-иы-сулны белми ашый башлар идем. Ә бу юлы нигәдер күңелем тартмады. Ни өчендер хәзер мин дә бу өйгә читтән килгән кеше кебегрәк булып калдым сыман.
    Өчебез өч якта сүзсез генә утырышып т'орабыз. Күрим, әнием кәефсезләнә. Әле бая гына кызлар, шикелле елмайган әнием бөтенләй моңаеп китте. Үги әтинең дӘ! йөзеннән баягы елмаюлары югалды. Шактый вакыт

    шулай узды. Хәтта самавыр да сүнде. Хәзер инде ул да >баягы шикелле ялтырамый иде шикелле... Кинәт әнием сүзгә кереште:
    - Менә шулай, улым,— диде.— Безнең өйгә ят кеше
    килде. Әмма ул кичә генә ят иде, ә хәзер ул минем ирем
    *булды. Моннан соң син аңа әти дип әйтерсең...
    - Әйтмим, әйтмим,— дидем мин.— Әйтмим! Минем
    әтием Хәсән исемле иде...
    Өйдә тагын тынлык булып алды.
    Менә бервакыт миңа әти буласы кеше — әлеге шул Хәйрулла исемле кеше әкрен генә, тыныч кына сүз башлады:
    — Ярар,— диде,— син миңа әти димәссең. Абый дип
    әйтсәң дә мин бик риза. Ә мин сине барыбер улым ди
    ми хәлем юк. Әниең минем хатыным икән, син дә минем
    үз балам буласың, улым. Моның һичбер нинди гаебе
    дә, языгы да юк.
    Әнә ул инде хәзер үк улым диде мине. Эндәшмәдем. Улым дисә ни дә, энем дисә ни? Барыбер ул минем әтием түгел...
    Әнием миңа күзләрен тутырып карады. Аның йөзе бик җитди иде. Ул менә тагын икенче төсле булып китте. Күз карашлары чәнчеп-чәнчеп ала кебек. Кашлары өскә тартылган, маңгаена җыерчыклар сызылган. Мин куркам. Нәрсә әйтергә җыена ул? Һәм әнием әйтте:
    - Бер-беребезгә арка биреп утырырга ярамас бу
    чакта,—диде ул.— Без бит бер генә көнгә очрашма
    дык, гомергә! Беләсеңме, гомергә? Бернинди «абый»
    түгел,— әти! Мир алдында никах белән ярашкан без.
    Ояты да, хурлыгы да юк. Беркем дә тел тидерә алмас...
    - Дөрес әйттең, Җамалия,— диде үги әти, сүзгә
    катнашып,— мин чит кеше түгел сезгә. Мин бит үзем дә
    бу авылда туып үстем. Синең әтиең,— диде ул тагын
    сөйли китеп,— Хәсән минем ахирәт иде. Бала чагыбыз
    да бергә узды. Солдатта да бергә-бергә йөреп кайттык.
    Шахталарга .китеп тә бергә күмер чапканыбыз булды.
    Шәп кеше иде синең әтиең, шәп кеше иде...
    Үги әти шулай сөйли тора. Ә мин маңгай астыннан гыиа күзәтәм. Тукта, нигә мин моңа бәрәңге борын дип .шттем икән? Аның борыны әнә бик гади борын лабаса. 1>срнидни шеше юк. Хәтта бераз матур да кебек. Каш-1,1 ры да гап-гади. Дөрес, алар киң, куе, әмма ямьсез түгел ләбаса. Күзләре дә нәкъ башкаларныкы шикелле. Килгәндә.чаткылар кебек ялтырап китәләр...
    Үги әти һаман сөйли, үзе нигәдер йотлыга, иреннәре к;п"[чак калтырап куя. Кулларын күкрәк тирәсендә йөртеп ала. Аңа биредә бик эссе шикелле, ул сусый кебек. - Әтиең үлгән хәбәрне ишеттем дә тизрәк кайтып тиштем. Мин әйттем, дусымның улы Сабирулла ятимлектә әрәм була күрмәсен, дидем. Үз улым итеп карармын, кеше итәрмен дигән идем бит мин сине. Ә син, әнә, керпе шикелле икәнсең, улым...
    Әнием әллә әтиемне искә төшерепме, әллә болай борчылыпмы, тагын елый башлады. Мин аның кочагына сыендым.
    — Елама, әнием, елама,— дидем.— Мин риза!
    Шул минутта әнием яңадан матураеп китте. Бер
    миңа, бер үги әтигә карый-карый, елмайды.
    — Рәхмәт, улым,— диде.— Үскәнем минем! Без бә
    хетле булырбыз...
    Үги әти курка-курка гына безнең яныбызга килеп утырды. Икебезне дә ян-яннан алып кочаклады.
    — Әти дисеңме, абый дисеңме, мин риза, улым. Тик
    мине әниең белән тиң сана,—диде,— мине җәберләмә.
    Күңелем боекмасын...
    Тукта, ни булды? Күрәм, үги әти күзләреннән эре-эре< тамчылар йөгерешеп чыктылар да йөзе буйлап тәгәрәшеп төштеләр. Үзе еламый да кебек, ә күз яшьләре ага.
    Әнием аңа матур итеп карады. Минем дә җаным җылынды. Белми идем, шатлыктан да кеше елый икән.
    Минем күңелемнән ниндидер бер авыр нәрсә төшеп китте кебек. Нәрсәдер бетте, нәрсәдер килде шикелле...
    Табын тирәсенә утырыштык. Әнием чәй ясарга ке-рпнте. Нәкъ шулчакта минем Гөлдерием тәрәзә каршы-и;| килеп бөтен көченә кычкырып җибәрде.

    — Әнә синең Гөлдериең ничек матур итеп кычкыра.

    Чыннан да гөлдери икән, әтәч кенә димәссең үзен,— диде үги әти, минем башымнан сыйпап. Ә мин рәхәтләнеп көлдем. Бу минем өчен хәерле иртә иде.

    ИРЛӘРЧӘ СӨЙЛӘШҮ

    Кичкә таба әнием Газизә апаларга китте. Без үги әти белән икәүдән-икәү генә калдык.
    Башта озак кына сөйләшми утырдык. Мин нәрсә әйтә алам соң? Ул миңа нәрсә сөйли ала? Без бит әле ят кешеләр. Бер-беребезне беренче кабат кына күрәбез....
    Үги әти әледән-әле миңа күз төшерә, йөземә, өс-башыма .карый, «Бу нинди малай икән», дип уйлана булса кирәк.
    Әйдә, карый бирсен. Әллә ни исем китми. Минем үз уйларым бар. Тагын безнең өйдә нәрсә булыр? Яңа әти килде, әмма аның белән безгә бернәрсә дә килмәде. Без һаман шул иске, кечкенә генә өйдә яшәп калдык, Без әле ике генә кашык идек, ә хәзер өчәү булдык. Ничек яшәрбез?
    Менә ничек килеп чыкты бит. Мин әле болай итеп беркайчан да уйлаганым юк иде. Ә хәзер сагышланам...
    Үги әтинең дә йөзе бик җитди. Ул сизә, мин аңардан нәрсәдер көтәм. Ә ул сүз башларга куркып утыра кебек. Әллә бу тынлыкны бозар өченме, идән буйлап арлы-бирле йөреп алды. Аннан соң минем яныма килеп утырды.
    — Я, улым,— диде ул.— Нигә башыңны салып уты
    расың? Әйдә, сөйләшик әле. Безгә бит бергә-бер гомер
    -итәсе...
    Мин башымны күтәреп аңа карадым. Ә үги әти сөйләп китте.
    — Беләсеңме, улым,— диде,—бу яклардан бик ерак
    ларда Кавказ дип аталган бер ил бар. Ул җиргә барып
    аяк басуың була, күз алдында гына кар башлы тауларны
    күрәсең. Үзләре якында гына кебек, бара калсаң, алар-
    га җиткәнче көннәр-төннәр уза. Ө барып җитсәң —
    диңгез ярына килеп чыгасың...

    Мин әле тауларның нәрсә икәнен дә белми идем. Диңгез дигән сүзне дә беренче кабат ишетеп торам. Исем китеп тыңлыйм. Үги әти сөйли:
    — Ул якларда,— ди,—• кыш бөтенләй булмый дияр
    лек. Анда кайбер агачлар беркайчан да саргаймыйлар,
    яфракларын да коймыйлар. Чәчәкләр әле шиңеп тә өл
    гермиләр, яңадан яз килеп җиткән була. Кая гына ка
    рама, бакчалар, бакчалар. Алма, чия, хөрмә дисеңме
    тулып ята...
    Алма бакчасын мин инде белә идем. Безнең авылда бары мулла абзыйларда гына андый бакча бар иде. Без, малайлар, кып-кызыл алмаларына кызыга-кызыга шул бакча яныннан узып йөри торган идек. Узган саен бакча эчендә эт өреп кала. Өзгәләнә-өзгәләнә коймага ташлана иде. Бәлки, ул якларда андый усал этләр асрамыйлардыр. Бәлки, анда алманы теләсәң күпме ашап була торгандыр...
    Мин шундый уйларга биреләм. Ә үги әти һаман
    сөйли:
    — Анда әле карбыз да үсә,— ди.—-Беләсеңме, үзе
    түм-түгәрәк, алам дисәң — кочакка сыймый. Пычак бе
    лән тияргә дә өлгермисең, урталай ярыла да китә. Үзе
    ширбәтле, татлы, эченә бал салганнар диярсең. Үзендә
    кар да, боз да бар шикелле. Үзе салкын да, җылы да
    кебек. Эчәсең килсә — сусауны баса, ашыйсың килсә —
    тамагың туя...
    Юк, мин моны аңлый алмыйм. Нинди нәрсә икән ул? Үзе карлы, бозлы да, имеш, үзе бал салган шикелле татлы да? Әллә үги әти алдашамы? Шундый матур яклар дөньяда бармы икән ни?
    Мин гаҗәпләнәм, нәрсә әйтергә дә белмим. Ә үги ;>ти миңа карап елмая. Тагын нәрсәләр сөйләр?
    Әмма ул тынып торды. Бераз гына уйга бирелде. Аннан соң минем җилкәмә кулын куйды да:
    — Менә, улым, мин шушы якта яшим,— диде.—
    Берничә көннән соң без шул җирләргә китәчәкбез...
    Кинәт өстемә салкын су койдылар кебек. Авылдан китәргә? Нишләргә соң хәзер миңа, нәрсә әйтергә? Башымны түбән идем. Күзләремә яшь тулды. Сизәм, үги әтиёнең дә кәефе шәптән түгел. Китү — ул бит авыр эш. Моны мин әле бик яшь булсам да инде белә идем. Әнә кешеләр сугышка китә торалар, һәр көнне диярлек кемнеңдер капка төбендә елыйлар. Кемнедер озата торалар. Инде безгә дә авылдан китәргә чират җиттемени?
    Үги әти авырсынып калды. Күңелсез генә тирә-якны күзәтеп чыкты. «Бу яртылаш җимерек өйдә яшәп буламы соң?» дип хәсрәтләнде бугай. Ул безне моннан, шушы .кечкенә генә, инде җиргә батып бара торган өйдән дөньяның иң матур җирләренә алып китәргә чамалый.
    Үги әти миннән җавап көтте. Ә мин әле уйланам. Әнием нәрсә әйтер икән? Бәлки, ул китәргә теләмәс...
    Үги әти мине кочып алды, йөземнән сыйпап иркәләде.
    — Китмичә булмый, улым, булмый,— диде.— Мин
    бит анда хезмәт итәм. Бер мөселман баенда көтүче бу
    лып эшлим. Вакытында кайтып җитәргә кирәк...
    — Әниемне дә алып китәбезме?
    — Әлбәткә,— диде үги әти,— әлбәттә, әниеңнән
    башка без ничек яшәрбез соң?
    Күрәм, үги әти шатлана. Мине тагы да катырак коча, башымнан үбә.— Мин бит шуның өчен генә килгән идем дә, улым,— ди.
    - Ә Гөлдерине калдырабызмы?
    - һич юк, Гөлдерине калдырырга ярыймы соң?
    Шундый матур әтәчне. Ул синең дустың ич. Үзебез
    белән алып китәбез. Без әле аңа анда менә дигән та
    выклар да табарбыз. Яшәрләр гөрләшеп...
    Без икебез дә бер-беребезгә карашып көлештек. Ләкин икебездә дә ике төрле уй бар иде. Үги әти: «Яхшы булды әле, бу малай актыгы кәҗәләнеп маташмады», дип шатлангандыр. Минем бит әле китмибез дип карышуым да мөмкин иде. Ә мин: «Әтәчне дә үзебез белән алып барырга моны күндердем», дип шатланып көлә идем...
    Әнием кайтып керде. Кулларына берничә капчык тоткан иде. Ул, безнең йөзләребезгә карап, биредә әле

    генә ниндидер бер кызык булганын сизеп алды. Әмма сүз әйтергә өлгермәде, мин чатнап аның каршына чыктым да:
    — Әнием, китәбез,— дидем,'—китәбез!
    Әнием исе киткән кебегрәк итеп:
    — Кая китәбез икән соң? — дигән булды. Янәсе, ул
    ;>ле бернәрсә дә белми, беренче ишетүе.
    Мин тезеп киттем:
    таулар иленә.
    — Алма, чия, хөрмә пешкән якларга
    Анда баллы карбыз да үсә икән...
    Үги әти дә әйтә куйды:
    - Без бит әле Гөлдерине дә үзебез белән алып ки
    тәргә булдык, әнисе...
    - Бик шәп,— диде әнием,— бик шәп, мин риза. Улым
    кайда булса мин шунда! Әйдә, Гөлдери дә барсын!..
    Мин бераз гаҗәпләндем: ничек әнием болай тиз генә күнде әле? Бу хәбәрне ишеткәч инде елап җибәрер диеп көткән идем. Ә ул әнә елмая гына. «Хәерлегә булсын,—• ди,— юлыбыз уңсын»,-1-ди.
    Димәк, алар инде бу турыда алдан ук сөйләшеп куйганнар. Әнием ул чакта еламыйча калмагандыр. Беләм, елагандыр, Сабирулла авылны ташлап 'китәргә теләмәс дигәндер. Ә мин менә авыз ерып торам. Әнием шуңа шатлана. Бу юлы гауга чыкмады.
    Китәбез икән китәбез!
    ХУШ, ГӨЛДЕРИ!
    Китү көне дә җитте. Юлга аласы әйберләрне иртән үк йортка чыгарып куйдылар. Газизә апа да биредә кайнаша. Тыз-быз йөгереп кенә йөри. Үзе китә диярсең. «Юлга чыгасыз»,— ди. Эшне тиз тотарга кирәк, әле көн буе барасыгыз бар, имеш.
    Мингазый абый да, күрше-коланнар да булышырга килгәннәр. Беркем дә көлми дә, елмаймый да. Тагын бер чпттәрәк кыз-хатыннар җыелышкан. Тын гына карап торалар. Әледән-әле күз яшьләрен сөртәләр. Без китәбез бит, китәбез. Я кайтырбыз, я кайтмабыз. Кем белсен...

    Үги әти белән Мингазый абый өйгә кереп идәннәрне, түшәмнәрне, мичне карап чыктылар. Мингазый абый түбәгә менеп морҗаны таш кисәкләре белән дынгычлап каплап куйды. Өстән калай белән дә япты. Шулай кирәк, күрәсең. Бездән соң морҗага җил дә кереп йөрмәс.
    Аннан соң үги әти әниемә әйтте:
    — Бар, Җамалия, өйгә үзең дә кереп чык,— диде.—
    Тикшер, барысы да тиешле рәвешчә каламы?.. Соңыннан
    үкенергә туры килмәсен...
    —.Дөрес, дөрес,— диде кемдер.— Хатын-кыз яхшырак күрә. Озакка китәсез бит...
    Әни минем кулымнан җитәкләп алды.
    — Әйдә, улым, туган йрртыбыз белән бәхилләшеп,
    саубуллашып чыгыйк. Бусага үксеп калмасын...
    Без әкрен генә өйгә кердек. Ә өй эче шәп-шәрә иде. Нигәдер миңа биредә бик, 4>ик салкын булып тоелды. Мич тә әллә нишләп киткән кебек. Яп-ялангач, кабыргалары тырпаеп тора сыман. Бу юлы ул үзе дә, ох, өшим, ух туңам, дип калтырана кебек.
    Ярык-мырык стена бүрәнәләре әллә нинди тавыш чыгарып ыңгырашалар төсле. Өйдә бушлык. Үзе кечкенә генә булса да хәзер ул зураеп калган. Бу өйдә беркем дә тумаган да, беркем дә тормаган шикелле. Тып-тын. Морҗада инде җил дә уламый. Куркып киттем. Без биредә ничек яшәдек икән?
    Әнием почмак саен тукталып-тукталып узды. Бүрәнәләрне сыйпаштыргалады. «Җанашларым, каласыз бит, «аласыз»,— диде. Исем китә, шундый ямьсез бүрәнәләрне дә әнием өзелеп ярата икән. Әнә бит, җанашларым, ди...
    Аннан соң әнием казан янына килеп туктады. Капкачын ачты, япты. Учак астын карады. Тәрәзә өлгеләрен дә сыйпап иркәләгән кебек итте. Аларга да авыз эченнән генә нәрсәдер әйтте. Ә йортта кемнәрдер балталар белән казыклар кагалар. Койманы ныгыталар. Без киткәч инде бу йортка беркем дә аяк басмасын, диләр, күрәсең. Анда Мингазый абый: «Тизрәк, тизрәк!» — дип кычкыра тора. Кемнәрнедер ашыктыра.

    Әмма әнием ашыкмады. Ул иңбашыннан мамык шәлен алып сәкегә җәеп салды. Кәвешләрен бер читтә кал-. дырып, сәкегә менде, шәл кырыена килеп басты.
    — Улым,— диде,— кил, син дә яныма кил. Мин хәзер дога кылырмын. Ә син тып-тын гына тыңлап тор. Әтиеңә истәлек булыр...
    Мин әнием янәшәсенә бастым. Аның шикелле итеп кулларымны күкрәгемә куйдым. Әнием моңлы гына көйләп укырга кереште. Тукт.ап-туктап авыз эченнән генә тагын нәрсәдер әйткәләде.
    Аннан соң билен бөгеп, бик түбән итеп башын иде, тезләнеп утырды. Мин дә тезләндем. Әниемнең күзләреннән яшь тамчылары тәгәрәде. Минем дә күкрәгемне нәрсәдер кысып алды сыман. Иреннәрем калтыранды. Еларга телим — юк, елый алмыйм. Янам, янам гына төсле. Шул яну минем яшьләремне күзләрем эчендә үк киптереп тора кебек...
    Әнием кинәт алга омтылып карады. Ул анда кемне-дер күреп алды шикелле.
    — Хәсәнем, ХЗсәнем,— диде,— җаным, кадерлем, хуш, без китәбез. Үзебез теләп түгел, язмышыбыз куша, Хәсәнем...
    Әтием исемен ишетүгә минем дә күзләремнән яшь бәреп чыкты. Шул чакта әтием каршыма килде дә: «Хуш, улым, хуш,— дип әйтте сыман.— Юлларыгыз пакь булсын...»
    Әнием үкси-үкси яңадан әтием исемен кабатлады. «Син,— диде ул, әтиемне күз алдында күргән кебек,— син мине дә, улыңны да гафу ит. Без сине, кайда гына булсак та, онытмабыз, онытмабыз, Хәсәнем. Кабер туфрагың һәрвакытта җиңел булсын. Алла бирсә, кайтырбыз әле, кайтырбыз...»
    Без бер-беребезгә башларыбызны биреп тынып калдык.
    Йорттан үги әти тавышы ишетелде:
    - Тизрәк булыгыз,— диде,— ишекләрне кадаклап куясы бар.

    Әнием амин тотты. Мин дә аныңча битемне сыпырдым. Бу, безнең туган өебез белән соңгы саубуллашуыбыз иде...
    Без йортка чыкканда инде безнең капка төбенә җигүле ике арба килеп туктаган. Болар безне алып китәргә килгән олаучылар иде.
    Берсе безнең үз авылыбыздан — Гафур абый. Икенчесен дә таныдым — ул күрше авылдан, тимерче Степан дәдәй иде.
    Әйберләрнең инде күбесен арбаларга төяп бетереп киләләр. Үги әти мине үз янына чакырып алды.
    — Я,— диде ул,— инде Гөлдериеңне дә тотып алып кил. Башка эшләребез бет;,еп бара бугай. Ашыгырга кирәк, кояш әнә кая менгән...
    Вакыт җитте. Бу йортта безнең соңгы минутлар. Өйнең ишекләре бикләнгән, тәрәзә капкачлары ябылган. Өсләреннән аркылы-торкылы такталар кадакланган. Газизә апа әйтмешли, өйдә хәзер тычканнар гына бикләнеп калгандыр... Ләкин мин моңа ышанмыйм. Бездә мәче дә юк иде, малыбыз да юк иде тычканнарга кимерергә. Тычкан юләр түгел ул, теләсә кая ояламый...
    Үги әти бик вакытлы әйтте. Мин: «Гөлдери, гөлдери!— дип кычкыра-кычкыра йорт буйлап йөгерә-йөгерә әтәчне эзләп киттем. Ары бардым, бире килдем. Лапасны карап чыктым. Бакча якларын күзәтеп уздым. Үзем һаман:— Гөлдери, Гөлдери! — дип кычкыра тордым. Әмма минем сөекле әтәчем бер кая да күренми иде.— Гөлдери, Гөлдери!—дип кат-кат эндәштем.— Тизрәк, тизрәк килеп җит,— хәзер китәбез...»
    Юк, Гөлдери күренми. Мин кинән куркуга сабыштым. Әнә бит олаучылар инде атлары тирәсендә чуалалар. Китәргә әзерләнәләр. Әнием арба янында басып тора. Әледән-әле күз яшьләрен сөртә. Аны ахирәтләре үгетли. Нәрсәдер әйтәләр аңа. Әйе, бу соңгы минутлар. Өебезгә күз ташладым. Ул ничектер моңланып түбән иелеп, тып-тын булып калган иде.
    Мин ашыга-ашыга тирә-ягыма каранам. Минем дә күзләремә яшь тула. Тиздән мин дә елап җибәрермен, ахрысы. Нигә мин баярак Гөлдери турында кайгыртмадым соң? И ачык авыз, ачык авыз... Безне озатырга килүчеләрнең берсе:
    — Әтәч кенә димә, туган авылыннан китәргә бик
    ашыкмый, күрәсең,— дип сөйләнә-сөйләнә көлеп куйды.
    Шулай, нишләргә дә белми аптырап торган арада үз йортыннан Мингазый абый килеп чыкты. Карасам, ни күрим, аның кулында минем Гөлдерием түгелме? Әйе, әйе, ул үзе — минем Гөлдерием! Нигә. ул аны тотып алган? Нишләтмәкче була?
    Мин аңа каршы йөгердем.
    — Нигә минем дустыма тиясең? — дип Мингазый
    абыйга барып бәйләндем.— Бир, бир минем әтәчемне! —
    дип җикерендем.
    Ә Мингазый абый тыныч кына:
    — Тукта әле дим, тукта, Сабирулла, ирләрчә сөй
    ләшик әле. Нигә шулкадәр кызасың? Ипләп кенә ки
    рәк, энем...
    Аңладым, бу юл.ы да ул, теге вакыттагы шикелле, минем дусымны инде миннән яшереп куйган булган. Эш әнә ничек икән.
    Мин кычкырып елап җибәрдем. Бер генә сүз дә әйтә алмыйм. Йөрәгем дөп-дөп сикерә. Тыным кысыла кебек. Бу бит юкка түгел. Ниндидер сер бар биредә.
    Шул арада безнең янга әнием дә, үги әти дә килеп җитте. Тагын кемнәрдер җыелыштылар, безне тирәләп алдылар. Алар хәзер мине дә, Мингазый абыйны да хөкем итәргә җыеналар кебек.
    — Елама кеше көлдереп,— диде' Мингазый абый,— елама. Уйлашыйк әле. Кая алып китәсең син Гөлдерине, кая? Ә безнең турыда оныттыңмы? Гөлдеридән башка авыл ничек яшәр?
    Авыл ничек яшәр? Белмим...
    —| Беләсең килсә,— диде Мингазый абый,— Гөлдери бит ул бөтен авылныкы, бөтен авылныкы!..
    Кызык, ничек инде ул безнең әтәч бөтен авылныкы булсын ди? Мин тәмам аптырадым. Безне урап алган мчнсләр каршында сүзсез катып торам. Әнием дә ичмасам бер генә сүз дә әйтми, үги әти, минем эшем юк, дигән шикелле, иренен дә селкетми. Янәсе, әтәч сезнеке, үзегез хәл итегез...
    — Дөрес, дәрес,— диде таякка таянып торган бер ба
    бай,— дәрес әйтә Мингазый. Иртә таң белән синең Гөл
    дери бер кычкырып җибәрдеме, әнә Хәсән әтәче уянды
    инде, дип куям. Димәк, урыннан торырга вакыт җиткән
    була...
    — Ә сезнең үз әтәчләрегез әллә телсезләрме? — дидем мин сүзгә кушылып.— Нигә алар кычкырмыйлар?..
    — Бөтен эш тә шунда шул, улым,— диде тагын теге
    бабай.— Безнең әтәчләр синең Гөлдери кычкырганны
    гына көтеп яталар. Синең Гөлдери безнең әтәчләрнең
    атаманы ул...
    Тирә-юньдәге кешеләр көлештеләр. Аларга кызык,
    «үрәсең. Ә миңа кайгы, ни әйтәсең аларга? Мин бер
    әниемә, бер үги әтигә карадым. Ә алар әле һаман авыз
    ларына су капкан шикелле тынып торалар. Башкаларга
    да күз ташладым. Юк, барысы да телләрен тешләгәннәр
    кебек. ^
    — Әнә ишеттеңме? — диде Мингазый абый.— Ишет
    теңме, нәрсә ди Фәхри бабай, Гөлдери кычкырган саен —
    Хәсән әтәче, дип әйтә торабыз, ди бит. Хәсән әтәче!..
    Кинәт бу сүзләр әле мин онытып торган уйларны исемә төшерделәр. Чыннан да, бу әтәчне минем әтием каяндыр үзе алып кайткан иде. Ул чакта Гөлдери йодрык кадәр генә бер йолкыш чеби иде. «Чибәр әтәч буласы бу,— дигән иде әтием.— Гайрәтле буласы»,— дип мактаган иде. Сүзләре дәрес булып чыкты. Тиз үсте ул. Көзен инде башын югары күтәреп, канатларын җәеп кычкыра да башлады...
    Бер уйласаң, бу әтәч авыл эчен әтием истәлеге ләбаса. Ә мин аны алып китмәкче булам. Таңнар атар, ә Гөлдеринең матур тавышы ишетелмәс. Авыл кешеләре: «Безнең җырчыбызны алып китте бу малай», дип мине үпкәләп искә алырлар. Тора-бара әтием исемен дә онытырлар. Әтием тын кабердә бер ялгызы кала ич...

    Мин авыдашларга хәзер башымны күтәреп карарга да оялам. Йөзем кызарды.
    — Телисеңме,— диде тагын сүз башлап Мингазый
    абый.— Телисеңме, мин синең бер Гөлдериең өчен ике
    әтәч бирәм, ике тавык та т,отып алдыңа китереп салам.
    Әмма Гөлдерине безгә калдырып кит...
    Мин эндәшми тордым. Газизә апам да сүзгә кереште.
    — Әтәч җене кагылган аңа,— диде.— Аңламаса да
    аңламас икән сүзне...




    ← назад   ↑ наверх