• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Йосыф Баласагунлы

    КОТАДГУ БЕЛЕК

    Тел турында
     
    ...Укушка, белегкә бу телмәчи тел,
    Йарутгачы ирне йорук телен, бел.
    [Укуга, белемгә тылмач ул бу тел,
    Кешене нурлаган нәрсә тел ул – бел.]
     
    Кешег тел агырлар, булыр кот кеше,
    Кешег тел очызлар, йарыр ир башы.
    [Кешене тел хөрмәтле, бәхетле итәр,
    Кешене тел очсызлар, башын ярыр.]
     
    Тел арслан торыр, күр, ишекдә йатар,
    Әйа эвлүг арсык-башыңны йийәр.
    [Тел ишектә (читлектә) яткан арслан кебек ул,
    Аның белән бераз гына саксызлык башыңны ашар.]
     
    Телен имгәмеш ир никү тәр, ишит,
    Бу сүз эшкә тотгыл, үзеңә иш ит:
    [Начар телле ир ни дип әйтә, ишет,
    Бу сүзне гамәл кыл, үзеңә иш ит:]
     
    "Мәне имгәтер тел иди үк тәлим,
    Башым кисмәсене кисәен телем".
    ["Мине тел күп бәлаләргә сала,
    Башым киселгәнче, (мин) телемне кисәм".]
     
    Сүзеңне күдәзгел, башың бармасын,
    Телеңне күдәзгел, тешең сынмасын.
    [Сүзеңне күзәт, башың китмәсен,
    Телеңне тый, тешең сынмасын.]
     
    Будун теле йаулак – сине сүзләгән,
    Кеше кылкы киртүч – итеңне йийгәй.
    [Халыкның теле яман – сине сүзләгәй (гайбәтеңне),
    Кешенең холкы киртле (начар) – итеңне ашар...]
     
    Исәнлек теләсә синең бу үзең,
    Телендә чыкарма йарагсыз сүзең.
    [Син үзеңә исәнлек теләсәң,
    Телеңнән яраксыз сүз чыгарма.]
     
    Белеб сүзләсә, сүз белегкә саныр,
    Белегсез сүзе үз башыны йийыр.
    [Белеп сүзләсә, сүз акыллыга (белемлегә) саналыр,
    Наданның сүзе үз башына җитәр.]
     
    Үкеш сүздә артык асигъ күрмәдем,
    Йәнә сүзләмешендә асигъ булмадым.
    [Күп сүздә артык файда күрмәдем,
    Янә (күп) сөйләшүдән файда алмадым.]
     
    Үкеш сүзләмә сүз, берәр сүзлә аз,
    Төмән сүз төгенен бу бер сүздә йаз.
    [Күп сөйләмә сүз, бераз (гына) сөйлә,
    Ун мең сүз төенен бер сүз белән яз (чиш).]
     
    Кеше сүз белә купты, булды мәлик,
    Үкеш сүз башыг йиргә кылды күлик.
    [Кеше сүз белән күтәрелде, хөкемдар булды,
    Күп сүз башны җиргә идерде (башны җирнең күләгәсе итте).]
     
    Үкеш сүзләсә, "йаңшады, – тир, – теле",
    Йәнә сүзләмәсә, "агын", – тир кеше.
    [Күп сөйләсә, әйтерләр: «теле йомшарды (бушка әйләнде)",
    Янә сөйләмәсә, "телсез", – дип әйтерләр.]
     
    Кали мондаг ирсә, йорык утру ор,
    Йорык утру орса, кешег йөкөтер.
    [Әгәр алай икән, урталыкны тот,
    Урталыкны тотса, кеше күтәрелер.]
     
    Телег кәд күдәзгел, күдәзелде баш,
    Сүзеңне кысыргыл, оза(й)тылды йәш.
    [Телеңне кыска тот, баш(ың) сакланыр,
    Сүзеңне аз сөйләсәң, гомерең озынаер.]
     
    ...Нәчә мондаг ирсә, белеб сүзлә сүз,
    Сүзең булсы(н) күрсү карагына күз.
    [Әгәр шулай икән, сүзеңне белеп сөйлә,
    Сүзең күзсезгә күз кебек булсын.]
     
    Белегсез карагы торыр, билгелүг,
    Йөре, әй белегсез, белег ал өлүг.
    [Белемсез сукыр торыр, һичшиксез,
    Кил, әй надан, белемнән өлеш ал.]
     
    Тугуглы үлер, күр, калыр билгесез,
    Сүзең идгү сүзлә, үзең үлгесез.
    [Туган (кеше) үләр, күр, калыр билгесез,
    Изге сүз сөйләсәң, үлмәссең үзең.]
     
    Ике нәң белә ир карымаз үзе,
    Бер – идгү кылынычы, бер – идгү сүзе.
    [Ике нәрсә белән кеше үзе картаймас,
    Бере – күркәм холкы, бере – изге сүз.]
     
    Кеше тугды, үлде, сүзе калды, күр,
    Үзе барды йаңлук, аты калды, күр.
    [Кеше туды, үлде, сүз калды, күр,
    Үзе киткәч тә (яхшы) исеме калды, күр.]
     
    Тереглег теләсә үзең үлмәгү,
    Кылынчың, сүзең идгү тот, әй бәгү...
    [Үзеңә бетми торган тереклек теләсәң,
    Холкыңны, сүзеңне изге тот, әй акыл иясе...]
     
    Белем турында
     
    ...Белег бирде йаңлук бэдүде бу көн,
    Укуш бирде өтрү йазылды төген.
    [Белем бирде, (шуның белән кеше) бу көн бөеклеккә иреште,
    Уку аркасында күп төеннәр чишелде...]
     
    ...Белегне бәдүг бел, укушны олуг,
    Бу икке бәдүтер өдүрмеш колуг.
    [Белемне бөек, укуны олуг бел,
    Бу икегә коллык кылган бөек булыр...]
     
    ...Белек мәгънәсе, бел, никү тир белег:
    Белек белсә өтрү йырар ирдә иг.
    [Белем мәгънәсен бел, ни дип әйтер белем:
    Белем белгән кешедән бәла-казалар ераклаша.]
     
    Белексез кеше барча иглиг булыр,
    Игиг имләмәсә, кеше тәрк үлер.
    [Надан кешеләрнең барчасы авыру була,
    Чирен дәваламаса, кеше бик тиз үлә. ]
     
    Йөре, әй белексез, игеңне ута,
    Белексез онытсән, и билгә кота.
    [Кил, әй надан, авыруыңны дәвала,
    Белемсез (икәнсең)-түбән син, белемле (икән)-бәхетле.]
     
    Укуш ул борындык, аны йитсә ир,
    Теләккә тигәр ул төмән арзу йир.
    [Белем ул (гүя) тезген (йөгән; ияр), әгәр дә кеше аны эләктерсә,
    Теләгенә ирешеп, күп максатларын гамәлгә ашырыр.]
     
    Укуш булса иргә, күр, аегы үкеш,
    Белек белсә, өтрү булыр ир көшеш.
    [Белем булса кешедә, күр, (ул) күп файдалыдыр,
    Белем белсә, кеше кадерле буладыр.]
     
    Укуш берлә эшләр камуг эш көдүг,
    Белек берлә бикләр бу булмыш өдүг.
    [Белем белән барлык эшләр гамәлгә ашар,
    Гыйлем белән бикләр максатларына ирешә.]
     
    Шагыйрьләр белән аралашу турында
     
    ...Баса килде шагыйрь – бу сүз тергүче,
    Кешег үггүчеләр йәмә йәргүче.
    [Янә килде шагыйрь – ул сүз тезүче,
    Кешене мактаучы һәм дә сүгүче.]
     
    Кылычта йэтигрәк боларның теле,
    Йәнә кылда йинчкә бу хатыйр йулы.
    [Кылычтан үткенрәк боларның теле,
    Янә кылдан нечкәрәк хәтер юллары.]
     
    Татыг, йинчкә сүзләр укайын тисә,
    Болардин ишет сүз, укылгай баса.
    [Татлы, үткен сүзләр белим дисәң,
    Боларны тыңла, аларның сүзләре җиңел төшенелә.]
     
    Тиңизгә керер күрсә күңлен төгәл,
    Гүһәр, йенҗү, йакут чыкарыр мәсәл.
    [Күрсәң: алар күңел диңгезенә тәмам керерләр,
    (Аннан) гәүһәр, энҗе, якутларны чыгарырлар.]
     
    Улар үксәләр, үкде илкә барыр,
    Калы сүксәләр, аты артыб калыр.
    [Алар мактасалар, мактаулары илгә таралыр,
    Әгәр сүксәләр, (кешенең) яманаты калыр.]
     
    Уса, идгү тотгыл боларны, кадаш,
    Боларның теленгә эленмә, адаш.
    [Уйла, яхшы тот боларны, кардәш,
    Боларның теленә эләкмә, адаш.]
     
    Калы идгү үгде теләсә үзең,
    Боларны сэвендер, киселде сүзең.
    [Әгәр яхшы мактау сүзләре теләсәң үзең,
    Боларны сөендер, бетте-китте сүзем.]
     
    Никү кылса, биргел боларка төгәл,
    Боларның телендин үзең сатгын ал.
    [Ни сорасалар, бир аларга төгәл,
    Боларның теленнән үзеңне коткарып кал.]
     
    Һөнәрчеләр белән мөгамәлә кылу турында
     
    ...Тәкый бер котысы бу узлар торыр,
    Терелгү теләб үзгә узлук кылыр.
    [Янә бер төркеме бу һөнәр ияләре торыр,
    Яшәр өчен (алар) осталык кылыр.]
     
    Кирәклек кешеләр йәмә бу сиңа,
    Йакын тот боларыг, тосулгай тоңа.
    [Болар сиңа шулай ук кирәкле кешеләр,
    Аларны якын тот, (алар сиңа) файда китерерләр.]
     
    Тимерче, итекче йәнә кырмачы,
    Йә сырчы, бидезче, йә укчы, йачы.
    [Тимерче, итекче һәм дә кыручы (столяр).
    Йә буяучы, бизәүче, яисә ук-җәя ясау остасы.]
     
    Бу дөнья йитеге болардин торыр,
    Ажунда таң эшләр болардин торыр.
    [Бу дөнья байлыгы алардан торыр,
    Галәмдә таң (калырдай) эшләр болардан булыр.]
     
    Боларның белә ма катыл һәм карыл,
    Сэвендер уларыг сэвенечен терел.
    [Болар белән катыш һәм аралаш,
    Аларны сөендер – (үзең дә) сөенеч белән яшәрсең.]
     
    Эшең кылсалар, тәрк тирен тигрү бир,
    Йийдыргыл, эчергел ашың киңрү бир.
    [Эшеңне башкарсалар, бик тиз тиешле хакын бир,
    Ашат, эчерт, ашларын мул итеп бир.]
     
    Әйеңләмәсенләр сине халык ара,
    Атың артмасын моны кәд күрә.
    [Сөйләмәсеннәр синең хакта (гайбәт) халык,
    Яманатың чыкмасын, моны яхшы бел.]
     
    Йәмә йакшы әймеш белеклек сүзег,
    Будунга багырсак, ни күңле төзек:
    [Ничек яхшы әйткән белек иясе сүзне,
    Халыкны яратучы вә күңеле төзек кеше:]
     
    "Тереклек теләмә, ат әдгү телә,
    Ат әдгү кирәк бу терекле, белә.
    ["Тереклек түгел, ә изге ат (исем) телә,
    Бу тереклеккә изге ат кирәк.]
     
    Үзең үлгү, ахыр бу атың калыр,
    Атың әдгү булса, тереглек татыр.
    [Үзең үләрсең, ахырда изге исемең калыр,
    Атың изге булса, тереклек татлыдыр.]
     
    Кемең аты әсиз булыб артаса,
    Аңар йегрәке ул терек тормаса.
    [Кемнең аты яман булып калганчы,
    Аның өчен тере тормавы яхшырактыр.]
     
    Мүн – ул тереклек, телә әдгү ат,
    Эсиз кылма, әдгү кылын мәңү ат".
    [Бу тереклек – бозыклык, телә изге ат,
    Үзеңне пычратма, изгелек кыл, (шунда сиңа) – яхшы исем!"]
     
    Яшьлекне сагыну һәм картлык турында
     
    Йөрегле болыт тик, йегетлекне идтем,
    Төби йил кичәр тик, тереклек төгәттем.
    [Аккан болыт кебек, яшьлекне үткәрдем,
    Искән җил-давыл кебек, гомерне уздырдым.]
     
    Эсизем йегетлек, эсизем йегетлек, –
    Тота белмәдем мин сине, тәрк качыттым.
    [Яшьлегем үкенечле, яшьлегем үкенечле, –
    Тота белмәдем мин сине, – тиз качырдым.]
     
    Йәнә килгел имди, йегетлек, мәңа син,
    Айада тотайын, агы, җөз түшәттем.
    [Янә кайт инде, яшьлегем, миңа син,
    Кадерләп тотармын, ефәк-парчаларга гына салып.]
     
    Эсиз бу йегетлек каны, канча барды? –
    Теләб булмадым мән ничә ма теләттем.
    [Бу яшьлек эзсез генә (сиздермичә) кая, кайчан китте?-
    Эзләп таба алмадым, – никадәр теләсәм дә.]
     
    Тереклеккә татгы сөчек, җан сәвенче,
    Йегетлек тик әдгү йук ирмеш әйеттем.
    [Яшәешкә татлы эчемлек, җан сөенече
    Яшьлектән башка нәрсә юк икәнен белдем инде.]
     
    Кечеклек татыгы, йегетлек эрәҗе
    Йиттердем мән им ди тотарда күрәттем...
    [Сабыйлык татысын, яшьлекнең рәхәтен
    Мин инде югалттым, тотар мәлдә качырдым...]
     
    ...Әсиргәб ачырмән сәңа, әй йегетлек,
    Камуг күркеме сән йыраттың, йыраттым.
    [Үкенәм, ачынам сиңа, әй яшьлегем,
    Һәммә күркемне син үзләштереп качтың, (ә мин) югалттым.]
     
    Тәмам аргуван тик кызыл миңзем ирде,
    Бу көн зәгъфәран оргын иңдә тарыттым.
    [Тәмам алсу төстә иде минем йөзем.
    Бу көн аңа инде сары төсне сиптем.]
     
    Йыпарсыг кара башка кафур эшедем,
    Тулун тик талу йөз кайука иләттем?
    [Җөфардай кара башыма (ак) кафур бөркедем,
    Тулган айдай матур йөземне кайда калдырдым?]
     
    Йарук йаз тик ирдем төмән тү чәчәклек,
    Хәзанмы түшәттем, – камугны корыттым.
    [Күп чәчәкле нурлы яз кебек идем,
    Көз җилеме исте, – барысын корытты.]
     
    Каен тик будым, ук тик көни, төз,
    Йә тик игри булды, игелдем, төңеттем.
    [Каендай буем ук тик туры төз (иде),
    (Хәзер ул) җәя кебек бөкрәйде – иелдем, хәлсезләндем...]
     
    ...Кечеклек кичердем, йегетлек йитердем,
    Көнем чалпаладым, үземне чөкеттем.
    [Балачакны уздырдым, яшьлекне калдырдым,
    Көннәремне (бушка) үткәрдем, үземне чүктердем.]
     
    Йимәк, эчмәк ирсә – йийдем, эчтем уд тик,
    Теләк сөрмәк ирсә, төмән туг тузыттым.
    [Ашарга, эчәргә булса, сыер кебек ашадым, эчтем,
    Теләкне үтәү өчен, күп вакыт уздырдым (тузан туздырдым)...]
     
    ...Теләк арзу берлә йөгердем ничә мән,
    Котырмыш бүре тик ажунны улыттым.
    [Теләгемне үтәү өчен күпме йөгердем мин,
    Котырган бүре кебек дөньяны шаулаттым.]
     
    Кешег тоттым, алдым көчен йармакын мән,
    Кемег сөрдем ирдем, кеме ма ачыттым...
    [Кешеләрне тоткын кылдым, көч белән акчасын алдым,
    Берәүләрне сөрдем, икенчеләрен газап кылдым...]
     
    Никү аегы? Ахыр йәнеш йиргә булды,
    Тору калды, дөнья ике бәз эләттем.
    [Ни файда? Ахырда җиргә кайтасы булгач,
    Дөнья торып калды, (мин) ике бәз (кәфенлек) алып китәчәкмен.]
     
    Йалың килдем ирде, йалың кирү йиргә,
    Нилүг дөньяка үзңе монча исетдем.
    [Ялангач килдем инде, җиргә дә (кабат) ялангач керермен, –
    Ни өчен дөньяга исем китте!]
     
    Кичәр дөнья кичте түби йил кичәр тик,
    Кичәр дөньяка үз осалын басыттым.
    [Кичәр дөнья искән җил-давыл кебек китте,
    Фани дөньяга үземне бастырдым...]
     
    ...Никү иктем ирсә, аны ургу ахыр,
    Никү урдым ирсә, аның үз сөчеттем.
    [Ни чәчкән булсам, аны (хәзер) урам,
    Ни урган булсам, аның (белән) үземне (хәзер) юатам...]


    * Юсуф Хос Хожиб. Кутадгу билиг. – Тошкент: Фан, 1971. – 84 – 88, 656 – 659, 666 – 667, 934 – 939 б.

    Юсуф Хас Хаджиб Баласагуни
    Отрывок из поэмы «Благодатное знание» на старо-татарском
    (с подстрочным переводом на татарский)
    (1069)





    ← назад   ↑ наверх