• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Шамиль Сеитович Алядинов

    Шамиль Алядин — знаковая фигура крымскотатарской литературы второй половины XX века.

    Шамиль Алядинов прожил большую и богатую событиями жизнь. Он оставил после себя целую плеяду воспитанников — крымскотатарских писателей, творческих и общественных деятелей. О жизни и творчестве писателя написано немало статей, очерков, книги М. Кошчанова, Г. Владимирова, сняты телевизионные фильмы. Произведения Шамиля Алядина входят в программу средних и высших учебных заведений.

    Шамиль Алядин (Шамиль Сеитович Алядинов) родился 12 июля 1912 года в селении Махульдур, расположенном в лесах у подножия горы Ай-Петри. В четыре года собирал дрова на зиму. В шесть лет уже окучивал табак на колхозных плантациях. Рубил деревья за высокими скалами в пяти-шести километрах от деревни.

    Его отец был простым селянином, иногда занимавшимся столярным делом. Кроме Шамиля в семье было еще три сына и две дочери.

    При рождении Шамилю Алядину дали имя Кямиль, но в раннем детстве он тяжело заболел. По древнему поверью, чтобы побороть недуг, ребенку давали другое имя. Так произошло и с мальчиком, ставшим Шамилем.

    Шамиль Алядин от отца унаследовал любовь к природе края, трудолюбие, стремление к знаниям.

    Начальное образование Шамиль Алядин получил в местной школе. Чтобы продолжить учебу, в 12 лет Шамиль Алядин покидает родительский уют и поступает в семилетнюю школу в городе Бахчисарае. Там его учителем был известный педагог Ягья Наджы Байбуртлы, который, кроме турецкого и арабского языков, великолепно владел французским, английским и испанским. Он пробудил в юноше интерес и любовь к литературе.

    Первые впечатления о родном языке и литературе и наложили отпечаток на его дальнейшую судьбу, которая оказалась к великой радости — литературной.

    В 15 лет он пишет первое стихотворение «Соловей рассвета» («Танъ бульбули»), посвященное известному крымскотатарскому просветителю Исмаилу Гаспринскому, которое было опубликовано в молодежной газете «Яш къувет».

    Вот как вспоминает это первое радостное событие в своей жизни Шамиль Алядин: «Меня вызвали в учительскую. Меня встретил учитель крымскотатарского языка и литературы Ягъя Байбуртлы, пожав руку, крепко обнял и при других учителях показал напечатанное в газете «Яш къувет» моё стихотворение. Немного подождав, он продолжил: «Из Шамиля получится незаурядный мастер слова. После окончания школы его необходимо направить в Бакинский университет. В этом нам, конечно же, поможет Бекир Чобан-заде, который является профессором данного заведения».

    Но по неизвестным причинам ему не суждено было учиться в Бакинском университете. После окончания школы Ш. Алядин поступает в Симферопольский педагогический техникум (1928 - 1931 гг.). Здесь он знакомится с известными в то время поэтами Зиядином Джавтобели и Керимом Джаманакълы.

    По окончании техникума становится студентом заочного отделения Московского литературного института.

    Он учится, познаёт секреты науки, да и имя его в этот период не сходит со страниц печатных изданий.

    В 1932 г. увидела свет его первая книга стихов «Улыбнулась земля, улыбнулось небо» («Топракъ кульди, кок кульди»). В конце 1932 г. молодого поэта призвали в армию. Он проходил службу в 7-м полку Червонного казачества в городе Старый Константинов, в Украине (1932 – 1934 гг.) Там же он оканчивает полковую школу и командует кавалерийским взводом.

    В 1935 году выходит его сборник стихов «Песни червонного казака» («Къызыл казакънынъ йырлары»), навеянных годами проведенными в армии.

    В 1936 г. Шамиль Алядин становится заместителем редактора крымской газеты «Яни дюнья». Затем, неожиданно, уезжает с друзьями в Дагестан, и работает там школьным учителем в горном селе. Затем, по комсомольской путевке, выезжает на главную стройку II-й пятилетки — Чирчикстрой, где работает экскаваторщиком. В дальнейшем это служит основой для написания романа «Если любишь» («Эгер севсенъ»).

    В 1939 году Шамиль Алядин возвращается в Крым (в этом же году становится членом Союза писателей СССР).

    Литературная карьера Шамиля Алядина была такой стремительной, что в 1939 году, в возрасте 27 лет он становится главой Союза Писателей Крыма. Впервые 27-летний крымскотатарский писатель становится известен на весь СССР, как блестящий переводчик Шевченко после того, как на пленуме Союза писателей СССР в Москве 1939 года Павло Тычина выступил и прочитал на крымскотатарском языке перевод Шамиля Алядина стихотворения «Заповіт» Т. Г. Шевченка, за который Шамиль Алядин был награжден Памятной медалью.

    В 1940-м году выходит его книга «Жизнь» («Омюр»), в которую входит его первое прозаическое произведение «Лестница» («Мердивен»). 26 июня 1941 года Ш. Алядин уходит добровольцем на фронт, командует взводом на Юго-Западном фронте. В феврале 1943 г. был тяжело ранен. Через два с половиной месяца, проведенных в госпитале, направляется в штаб Северо-Кавказского фронта, оттуда — в распоряжение штаба партизанского движения в Крыму. В апреле 1944 г. возвращается в Симферополь. Является членом Комиссии по оценке ущерба, нанесенного войной Крыму.

    За несколько дней до депортации Шамиль Алядин выезжает из Симферополя в командировку в Алушту для набора артистов для создаваемого ансамбля «Хайтарма». Вернувшись в Симферополь (он жил в Доме специалистов, по улице Жуковского), своей семьи уже не застает. В его квартиру уже вселились чужие люди. Шамиль Алядин был задержан и вынужден покинуть Крым. Он выезжает в Среднюю Азию на поиски своей семьи. В Узбекистане, в городе Чинабаде, он находит свою умирающую от голода, жену и маленькую дочь Диляру.

    Прожив в Чинабаде около четырех месяцев, Шамиль Алядин с семьей переезжает в Андижан, где работает в местной газете. Через полгода, в мае 1945 года, благодаря содействию председателя Союза писателей СССР Александра Фадеева получает разрешение на переезд в Ташкент. Там он работает директором Театра юного зрителя, Директором дворца железнодорожников, а с 1949 г. — ответственным секретарем правления Союза писателей Узбекистана. В 1953-1957 гг. он учился на вечернем отделении Ташкентского педагогического института им. В. Белинского.

    Шамиль Алядин является активным членом инициативной группы, борющейся за возвращение на Родину. Ш. Алядин принимает участие в написании писем в адрес руководителей ЦК КПСС с требованием возвращения крымских татар на Родину — в Крым, выезжает с группой участников крымскотатарского национального движения в Москву. За активную деятельность в национальном движении был неоднократно уволен с работы.

    Он объединяет и возглавляет группу крымскотатарских интеллигентов и, используя свое влияние и авторитет, добивается разрешения и принимает активное участие в создании ансамбля «Хайтарма», газеты «Ленин байрагъы», радиопередач на крымскотатарском языке, редакции крымскотатарской поэзии и прозы в издательстве им. Г. Гуляма. Шамиль Алядин добивается восстановления в Союз писателей и реабилитации исключенных после депортации из СП СССР крымскотатарских писателей. По его инициативе и при непосредственном участии в Узбекистане была создана секция крымскотатарских писателей при Союзе писателей Узбекистана, которую он возглавлял в течение ряда лет.

    Шамиль Алядин дважды избирается председателем Литфонда СП Узбекистана, работает с писателями Шарафом Рашидовым, Камилем Яшеном и др. В период когда Шамиль Алядин являлся Председателем Литфонда СП Узбекистана достигает пика своего благосостояния.

    С 1980-го по 1985 год Шамиль Алядин возглавлял журнал «Йылдыз». За заслуги в области литературы писатель удостоен звания «Заслуженный работник культуры Узбекской ССР» (1973 г.) и «Заслуженный деятель искусств Узбекской ССР» (1982 г.)

    Расцвет творчества Ш. Алядина выпал на переломный момент в истории его народа — жизнь в депортации.

    Шамиль Алядин является автором более 70 произведений, которые были переведены на разные языки.

    Особое место в творчестве Шамиля Алядина занимает повесть «Приглашение к дьяволу на пир» («Иблиснинъ зияфетине давет»), написанная в 1979 году, во времена, когда советская власть особенно беспощадно расправлялась с малейшими проявлениями национального самосознания нероссийских народов. Сыграв на классовых аккордах и революционных настроениях в Крыму между двумя российскими революциями, Ш. Алядин смог пройти между острыми идеологическими рифами и первым из советских крымскотатарских писателей рассказать про кумира далекого детства, о великом просветителе Исмаиле Гаспринском и известном поэте-демократе Усеине Токтаргазы, чьи имена долгие годы были под запретом цензуры.

    В повести мастерски описаны родные крымские места, милые сердцу пейзажи народные традиции, обычаи и быт, что создает неповторимый национальный колорит и, между строк, в полунамеках — трагическая история народа. Талант писателя и его любовь к Родине оказались сильнее запретов и запрещений.

    После окончания второй мировой войны Ш. Алядин пишет несколько произведений на военную тематику, а также повести «Сын Чауша» («Чауш огълу»), «Теселли», романы «Если любишь» («Эгер севсень») и «Фонари горят до рассвета» («Рузгардан саллангъан фенерлер») — плод шестилетнего изучения жизни Голодной степи, которую он исколесил вдоль и поперек, в 1971 г. выходит в свет повесть «Девушка в зеленом», в 1972 г. — книга повестей и рассказов «Эльмаз». В 1987 г. выходит сборник произведений Шамиля Алядина «Чорачыкълар». В одноименном произведении автор описывает образы своих учителей и красоты родного Крыма.

    Смачная проза Шамиля Алядина с выписанным восточным колоритом напоминает старое, доброе выстоянное крымское вино.

    В 1985 году Шамиль Сеитович выходит на пенсию. Для творческой работы писателю необходимы тишина и покой, их он находит на даче под Ташкентом в Дормене. Там родились новые статьи, эссе, повести. Там же он начинает писать исторический роман о прославленном полководце Тогай-бее, о помощи крымскотатарского войска в борьбе Богдана Хмельницкого за независимость Украины. Роман остался незавершенным.

    В 1994 г. Шамиль Алядин с семьей возвратился в Крым, в Симферополь.

    Здесь он ни на день не прекращает своей литературной деятельности: в газетном варианте выходит в свет документальный очерк «Жертвы Кремля», а затем автобиографическая повесть «Я — ваш царь и бог», в которой он повествует о тяжелых годах жизни крымскотатарского народа в депортации.

    21 мая 1996 года Шамиль Алядин скончался в возрасте 84 лет и был похоронен на кладбище «Абдал» в городе Симферополе.

    Шамиль Алядин

    Иблиснинъ зияфетине даъвет

    МУЭЛЛИФТЕН

    «Сулико» гемиси скелеге акъырындан келип янашты. Ёлджулар буны сезмей къалдылар. Когертеде кимсе ёкъ… эр кес ичеридеки ханелерде. Тёгерек пенджерелерден саильге козь эткенлер дахи шеэрни корип оламадылар, чюнки эвлернинъ тенеке дамларыны шыбалап, таш тёшели ёлларны быланчыкъ сувгъа гъаркъ этип, кучьлю ягъмур ягъмакъта. Скеле мейданында таксиден эсер ёкъ. Эписи къачкъан, сакълангъан. Накълият «Сулико»ны къаршылап алувдан аджиз. «Сулико» ойле геми ки, истегенде келе, истегенде кете. Уриет варлыгъы. Тек кезинти ичюн. Къабурчакъ дивар талдасында пусып тургъан эрзакъ машинасынынъ айдавджысына ялвардым, мени кабинасында «Астория»гъа алып кельди. «Геджени, исте-истеме, холлда, аякъ устюнде турып, яхут кресло устюнде юкъусырап кечиреджегим...» деген фикирнен, тюшкюн алда мусафирханеге кирип, къаверенкли агъач больме ичиндеки ешиль сачлы яш къадыннынъ огюнде токътадым. Агъызымдан даа лаф чыкъмады.

    — Экинджи къатта юз алтынджы ода...— деди о деръал.

    Бу сёзлер кимге аит экенини бильмей, этрафыма бакъындым. Янымда мусафир киши корюнмеди. Къадын козьлерини огюндеки джедвельден узьмей, элини манъа узатты. Ичине паспортымны къойдым.

    — Эки кумюш етмиш капик,— деди манъа. Баш пармагъынен, ишарет ве орта пармакъларыны чертип алды. — «Парайы вирен, дудюги чалыр...» дей тургъанлар бизим татарлар.

    Ешиль парикли къадын бу сёзлерни татарджа сёйледи, сонъра соза берип, эснеди. Эснегенинден озю утанды, гъалиба, авучынен агъызыны къапады, дюльбер кулюмсиреди. Дефтерде адымны сол элинен чолпаджа язды, паспортымны къайтарып озюме берди. Мен кенъ мердивен бою экинджи къаткъа котериле башладым.

    Курорт шеэринде язнынъ чиллесинде бойле зийнетли отельде ятакънынъ маъмюрлигине тааджиплендим. Экинджи къатта невбетчи енге меним одамны косьтерди. Давушсыз ичери кирдим. Кроватларнынъ биринде киши юкъламакъта. Дигери бош. Мен ёргъун эдим. Союнып, тез-тез яттым.

    Саба кягъыт шытырдысындан уяндым. Къомшум, эсли адам, кровать узеринде, аякъларыны ерге саркъытып отургъан, газета окъумакъта. Юзю бакъыр ренкли. Сачлары акъ. Мыйыгъы токъал, беяз. Къашлары къара. Иш, эльбетте, къомшунынъ къашларынынъ къаралыгъында дегиль, озюнинъ кимлигинде. Бойле бакъсанъ, тиджарет ишинен мешгъуль адамгъа бенъзей. Саба эрте тургъан... энди шеэрни доланып кельген. Газетаны козьлерине пек якъын тутып, козьлюксиз окъумакъта.

    Мен тыраш олдым, йыкъандым. Бири-биримизнен таныш олдыкъ. «Георгиос Монолуполос олам мен...» деди киши. Кокчетаудан кельген. Дженктен эвель бу шеэрде яшай экен. Тюневин кетип озюнинъ эски эвини къыдыргъан, тапып оламагъан. Эвнинъ еринде учь къатлы универмаг ясалгъан. Эски ашналарындан кимсе къалмагъан.

    — Бу якъларгъа не мунасебетнен тюштинъиз? — деп сорады менден Георгиос Монолуполос. — Истраат этмек истейсинъизми?

    — Эбет! Истраат ичюн кельген эдим,— дедим мен ве ойле дегенде кокюс кечиргенимни дуймай къалдым. Ничюн кокюс кечирдим? Вакъытнынъ тез кечип кеткенине языкъсындыммы? Озюм де бильмейим. — Энди кери къайтам.

    — Афу этинъиз,— Георгиос элиндеки газетаны кровать устюне быракъып, кевдесини догърултты. — Банадан бери сизге бакъам... таныш кишиме бенъзейсинъиз. Эльбет, пек таныш кишиме... Сиз Фенер-Бурунда яшамагъанмы эдинъиз?

    Лакъырдымыз артыкъ эки якълап багъланып кеткен сонъ, Георгиос азар-азар тёкюне берди. Мен динъледим, тек суаллерине джевап бердим... джевап бермегенлерим де олды. Къомшум манъа озюни малие хадими деп, такъдим этти. Къыркъ йыл банкте бюджет болюгинде ишлеген. Шимди истифада. Къадыны былтыр вефат эткен. Къызы эвли. Эким. Георгиос шимди ялынъыз. Ве кимгедир, ничюндир даргъын. О хайли вакъыт озюнинъ Фенер-Бурун акъкъындаки суалине джевап беклеп, сусып отурды. Джевап алмагъан сонъ, девам этти.

    — Балалар яш экенде анасыз ве бабасыз яшап оламайлар. Буюген сонъ бабаны танымайлар,— деди Монолуполос къаарьли давушнен,— мен кеттим. Яхшылыкънен кеттим. Иште, боале... чыкътым кельдим, весселям! Не истеселер, оны япсынлар... менсиз.

    Кокчетауда экенде, азбары ичинде помидор, мор-патильджан асрагъан. Сонъ ёрулгъан. Эписинден вазгечкен. Мында биревлерни тапып, биревлерге сыгъынып, омюрининъ сонъки айларыны, бельки де куньлерини сукюнетте кечирмек истей.

    — Ёкъ. Фенер-Бурунда яшамадым,— дедим мен къомшума. — Сизни ильки корюшим.

    Георгиос манъа кедерли-кедерли бакъты, бир шейлер айтмакъ истеп, тамшанды. Мен кийиндим. Эрте-ярыкъ шеэрге чыкъып, ишимни бакъмагъа меджбур экенлигим ичюн ондан афу истедим.

    — Насыл иш?— деп сорады Георгиос. — Поездге билет алмакъ керекми?

    — Хайыр! Архив идаресинден... весикъа.

    — Архив? А! — Георгиос, къакъына берип, кевдесини догърултты, ишарет пармагъыны зияде тёпеге котерди. — Дженктен эвель, анда, архивде... къарт караим чалыша эди,— деди о. — Онынъле къомшу эдик.

    Мен енгильден башымны эки дефа къакъыттым. Бу къакъытувлар, шубэсиз, къомшумнынъ сёзлерине разылыгъымны, яхут итиразымны ифаде ичюн дегиль, бельки онынъ саделегине косьтердигим незакет эди. Георгиос оны анъламады. Элесленди, къызарынтылы, козь къапакъларыны сыкъ-сыкъ ойнатты. Мен одадан чыкътым. Коридорда кузьгюнинъ огюнден кечеяткъанда, озюмнинъ къыяфетимни коре къалып, токъталдым. Истраат куньлеримде кунештен янгъан бетим бираз акъчыллангъан, кийикленген, чюнки кечкен гедже аз ве раатсыз юкъладым.

    Сабыкъ Итальян джаддесинде — шимди ады не, бильмейим — къыскъа панталонлы, чыбалыкъ сачлы, бакъыр беденли, первасыз яш эркеклер ве къадынлар кезинелер. Къайсы эркек, къайсы къадын: баъзан бир бакъышта бильмек кучь. Ава серин, ягъмур токътагъан. Ер эппи къуругъан. Сокъакъны конделенлеп кечтим, ешиль аралыкъ бою Джиневиз Къальасы бетке догърулгъанда, эски тула бинада Архив идаресининъ лейхасы козюме чалынды. Эбет, манъа Архив идареси керек. Ичеридеки невбетчи, коридорнынъ сол къанатына бурулмамны тевсие этти. Къапулар устюндеки тюрлю языларгъа бакъа-бакъа кетеята эдим, огюмде хыналы сач, эсли къадын пейда олды. О коридорнынъ ахырындаки мердивенден юкъары котерильмек кереклигим хусусында тенбиледи. Къадыннынъ дегенини де яптым. Ичтен ачыкъ, тыштан демир пармакълыкънен ортюлип, устюне ири килит асылгъан къапу янында милиция сержанты мени токътатты.

    — Сизге ким керек?— деп сорады о.

    Манъа ким керек? Теэссюф, озюм де яхшы бильмейим. Тек... не кереклигини билем. Сержант яш киши. Якъында орду хызметинден кельгенге бенъзей. Лакъырдысында, арекетлеринде казарма тертиби сезильмекте. Онынъ бу ердеки хызмети башкъаджа. Стол башында отура, огюнде эки телефон — бири ички, дигери тышкъы дюнья иле алякъа ичюн. Чанъ сесленсе, трубканы котере, джевап бере. Тыштан ичери адам кирсе, огюне чыкъа: «Кимсинъиз? Не ишнен буюрдынъыз?» деп сорай.

    Манъа не керек? Буны милиция сержантына айтып анълатмагъа борджлым. Акс такъдирде... Екъ! Меселени, олгъаны киби айттым. «Иш шойле, къардаш! — дедим онъа. — Манъа муим весикъа керек. Ойле весикъа ки, бизим эдип...»

    Сержант сёзюмни болип, шахсиетимни тасдыкълайыджы кягъыт талап этти. Кягъытны бердим. О, янашадаки къапуны аралыкъ этип, башыны ичери сокъты. Кимгедир бир шейлер айтты, ичериден сакъаллы киши чыкъты. Беяз кольмеги устюнден енъсиз, кок чекмен кийген. «Юрюнъиз!» — деди манъа сакъаллы. Озю яш, юксек, корюниши бираз перишан. Элинде меним кягъытларым. Коридор бою ири адымларынен ёнеле, мен янашасындан, ювурыр киби, аянлайым. «Директор озюнде олса, меселени аль этер. Олмаса...» — сакъаллыны бир шей раатсызлай гъалиба. Тюшюнджели алда башыны къашып ала, сонъ иляве эте: — «Озюнде олмаса, бир чаре...»

    Сёзюни айтып битирмеди, ешиль дермантинле ортюли, къалын къапунынъ джез сапундан тутып уйтеди. Къапу ачылып кетти. Сакъаллы тааджипленип, токъталды. Директор кабинет ичинде, насылдыр таълиматнамени окъув иле мешгъуль. Акъырындан ичери кирдик. Директор киргенимизни дуймады. Стол огюнде турып, эппи бекледик.

    — Павел Тарасович! Киши узакътан кельген,— деди сакъаллы, башыны манъа таба сильтеп. — Сизде иши бар.

    Сусты, бекледи. Директор исе кягъытлардан назарыны узмеди, атъта бирде-бир мучесини къыбырдатмады.

    — Узакътанмы? — деп сорады о, хайли вакъыттан сонъ. Биз аякъ устюнде турып, энди ёрулдыкъ. — Узакътан кельген олса, айт... кирсин!

    — О янынъызда.

    Директор онынъ сёзлерини ишиттими? Ишитти исе, анъладымы? Сакъаллы бунъа эмиет бермеди, кягъытларны стол устюне къойды, озюнинъ алидженаплыкъ борджуны эда эттигини исбат ичюн манъа чевирильди, кевдесини азачыкъ эгильтип-догърултты, кабинеттен чыкъты. Павел Тарасович къапунынъ тарс этип къапалгъаныны ишитип, башыны котерди. Огюнде ябаний адамны корип, айретте къалды. Джакъларында, эйкель-траш япыштырып къойгъан киби, топач-топач этлер къыбырданып алдылар. Бетининъ когертим териси, терисининъ ичинде анда-мында сачыкъ мавы бенеклер, сагъ къулагъынынъ астындаки куюк... онынъ бир вакъытларда танкчылар къытасында хызмет эткенинден делялет эди. Танк туташып янгъан, озю бир муджизе иле олюмден къуртулып къалгъан. Эбет! Дженкте ойле аллар аз олмады.

    Биз къол тутуштыкъ. Павел Тарасович меним не зенаат кишиси экенлигимнен меракъланды. Мерагъыны къанаатлендирдим.

    — Манъа Харджибие вакъиасы акъкъында маълюмат керек,— дедим директоргъа. — Бу чокъ йыллар эвельси олгъан шей.

    Директор айткъанымны анъламады, манъа джылпджылп бакъты. Мен дуйдым, о шимди: «Харджибие дегени не?» деп сорайджакъ. О себептен, алдыны чалдырып, дедим,— Харджибие... койнинъ ады.

    — А! Койнинъ адымы? Ойле олса, сиз мында адашып тюшкенсинъиз. Биз — шеэрмиз. Койлер область архивинде...— Директор ченъгесини котерип, пенджереден тышкъа... скелеге янаша яткъан беяз геми бетке бакъып, эппи вакъыт хаялсырап отурды, ниает, башыны терсине къакъытты. — Ойле кой ёкъ.

    Павел Тарасович кутюр, къуру адамгъа бенъземей. Буны кабинетке киргенимнен дуйдым. О себептен, онынъ иле двалашмакъ истемедим. Ишнинъ илеридеки инкишафыны бекледим. Директор стол устюнде яткъан шише ачкъычыны алды, янашасындаки батарея трубасыны эки кере тыкъылдатты. Тезден къапунынъ босагъасы устюн де къыскъа, къырмызы фистанлы къадын пейда олды. Павел Тарасович онъа, болюк мудири Шабшалны чагъырмасыны риджа этти. Къадын, къапуны къапатып, коридорда гъайып олды. Кабинетнинъ саиби, Шабшал кельгендже мени ишгъаль ичюн лакъырды тапып оламады. Мен исе ондан, ишке алякъасы ёкъ шейни сорамакътан къачындым. Экимиз де сустыкъ, бекледик. Ниает, ичери кульренк сачлы, юксек киши кирди.

    — Иште, Илья Исааковичнинъ озю,— деди директор, кишини манъа такъдим этерек. — Тарих фенлери намзети. Архивнинъ периси. Бабасы... Исаак Гарипович де чокъ йыллар бизде ишлеген. Афу этинъиз, бана айткъан коюнъизнинъ ады не эди?

    — Харджибие къариеси...— деп текрарладым мен.

    Бойле деген вакътымда идаре ребери уйкен ильмий хадимге шашкъын назар ташлады.

    — Айттым мен. Ойле кой ёкъ... дедим. Киши инанмай. Озюнъиз, Илья Исаакович, анълатынъыз!

    Павел Тарасовичнинъ, арамызда олып кечкен субетни Шабшалгъа накъль этюви кинаели олып чыкъса да, тарих фенлери намзети оны сабырнен динъледи. Лаф сонъуна якъынлагъанда, озю фаркъына бармайып, сагъ элининъ учь пармагъыны топлай берип, сол авучы ичине урды.

    — Бар эди...— деди Илья Исаакович. — Бир вакъытларда ойле кой бар эди,— сонъ менден. — Сизни меракъландыргъан меселе не? — деп сорады.

    — Эмирзакъ огълунынъ иши.

    Акъикъий архив хадими, бир де-бир маълюмат кереклиги айтылгъанда, адети узре, ич де раатсызлыкъ алямети сездирмей. Чюнки архив идаресининъ ихтиярында не къадар маълюмат барлыгъы, не хусуста экенлиги, ярым-юрту олса да, даима эсинде. Лякин ич бирининъ мундериджесини тефсилятлы бильмей. Ве билюви мумкюн дегиль. Дёрт юз элли йыл эвельси юзь берген вакъиамы, он эки йыл эвельсими... архив хадими ичюн бунынъ фаркъы ёкъ. Онъа мевзунынъ адыны билюв кяфи. Харджибие вакъиасы... дегенде, Илья Исааковичнинъ къашлары чатылды. Озю тюшюнджеге далды. Бу архивде ойле адларнынъ анъылмагъаны чокъ вакъытлар олды. Эмирзакъ огълу ерли помещиклернинъ бири. Шимди о, ничюн керек олды, аджеба?

    — Харджибие вакъиасы... джинаий иш,— деди Шабшал. — Насылдыр оджа ольдюрильген. Отузынджы йылларда ильмий-тедкъикъат институты кишилери келип, оджанынъ насылдыр джонкини къыдыргъанлар. Бабам-Исаак Гарипович айткъан эди. Эмирзакъ огълу! — Шабшал директор бетке чевирильди. — Сонъ? Не япаджакъмыз? — деп сорады ондан.

    — Бакъынъыз,— деди Павел Тарасович. — Малюмат олса, ярдым этинъиз!

    Илья Исаакович, пармагъыны къармакъ шекилли этип, манъа косьтерди. Бу не демек эди... анъламадым, эр алда, пешинден чыкътым. Коридорнынъ тёрюндеки залгъа кирдик. Мында маса башында кергин, ёргъун чехрели эркеклер ве къадынлар, эсасен яш кишилер, бурунларыны эски джылтлы папкалар ичине тыкъа берип, йыртыкъ-мыртыкъ кягъытларны къарыштыра, силиник сёзлерни эджелеп, дикъкъатнен окъуп, дефтерлерине, алла бильсин, насылдыр икметли фикирлер язып алалар. Илья Исаакович меним огюме «Архивден файдаланув къаиделери»ни къойды. Окъуп, таныш олдым. Сонъра, шахсиетиме аит анкеталар толдурдым. Озюме зарур малюмат акъкъында ресмий сымарыш ясадым. Илья Исаакович кягъытларымны топлап, кендже ильмий хадимге теслим этти.

    — Яхшы...— деди Шабшал манъа. — Бир афтадан сонъ келип хабер алынъыз!

    Ичиме буз тюшти. Къабургъамдаки этлер ойле агъырдылар ки, чыдап оламай, айкъырып йибере яздым. Озюмни зорнен туттым. Асабий кергинлик себебинден олса керек, худжур шей, сонъундан ничюндир, кулюмсиредим. Шабшал тааджипленип, козьлерини липильдетти.

    — Сиз не айтасынъыз? — дедим мен уйкен ильмий хадимге. — Меним ихтиярымда эки кунь бар. Бу муддет ичинде ишим битмек керек. Битмесе, эписини ташлап, кетеджегим. Ве он беш йылдан бери юрегимни кемире кельген ниеттен вазгечеджегим. Анъладынъызмы, Илья Исаакович?

    Къафамда уймелешкен аджизане тюшюнджелерим бираз ятышкъан сонъ Шабшалнынъ акъчыль юзюне, кульренк сачларына бакътым. Чокъны яшагъан киши. Козьлери айдын, шефкъатлы корюнелер. Эгер ялварсам... пек ялварсам, итимал, ишни аджеле япып берир, деп тюшюндим. Керчек, манъа керек весикъа къолайлыкънен тапылмайджакъ. О къадар чокъ йыллар кечкен… кимсе онынъле меракъланмагъан. Кимсеге керек олмагъан. Керек олмагъанмы аджеба? Илья Исааковичке ялвардым. «Бу весикъа шахсен меним ичюн керек дегиль, къардаш! — дедим онъа. — Халкъ ичюн. Сизге риджа этем, алидженап олунъыз! Сизнинъ ве меним ана тиллеримиз бир. Тюркюлеримиз бир. Меним арадыгъым маълюмат сизинъ ичюн де эмиетсиз дегиль. Ойле экен, мени бир афта беклетип заъметке къойманъыз!

    Шабшал айткъанларымны дикъкъатле динъледи. Динъледи, тюшюнди... ве бираз йиберильген киби олды. Юзюндеки сыкъынты чезильди.

    — Хадимлернен лакъырды этип бакъайым,— деди о. — Разы олсалар... сиз бурскунь келинъиз!

    Бурскунь... бу бир афта дегиль. Бала киби севинип, еримден къалкътым. Илья Исааковичке тешеккюр айтып, къапугъа догърулгъан эдим, аркъамдан онынъ тыныкъ, умютсиз сеси ишитильди.

    — Мен, эльбетте, гъайрет этерим,— деди Илья Исаакович. — Лякин малюмат бармы... Тапылырмы?

    Шабшалнынъ бу сонъки сёзлери къулакъларыма сюнгю киби санчылдылар, оларны ишитмеген, анъламагъан олып, чыкъып кеттим. Шеэр джадделеринде инсан далгъалары октемленмекте, къайнамакъта. Эр кес мевсимге уймакъ истей, бильгениндже джиазлана. Къадынлар, эльбетте, бу иште эркеклерни озалар.

    Мусафирханеге кельген сонъ, Георгиоскъа кийимлернинъ чыбарлыгъы ве адден-ашыкъ сербестлиги акъкъында фикиримни айттым. О манъа кибар чехре иле джылмайды.

    — Заманданартта къалмакъ керекмей,— деди манъа, телькин берир киби. — Зира, оны, заманны, енъмек мумкюн дегиль. Къадындан летафет, шефкъат истениле. Тазе кийим, медений къабилиетлерге иришювге ярдым эте. Къадын хафиф варлыкъ оларакъ севиле. Бизим заманымызда...— о сёзлерининъ къыйметини котермек ичюн, аселет текрарлады,— бизим генчлик заманымызда къадынларнынъ джиазы башкъа эди. Шимди бакъынъыз... не къадар гузеллик!

    Къомшум базы джиэтлерден, шубэсиз, акълы эди. Озю ихтияр, лякин зеккий адам. Догъру муталяа этмеге икътидарлы.

    Эртеси куню экимиз денъиз саилине кеттик. Сув джыллы эди. Мен чокъ ювундым. Георгиос союнды… брезент къаснакъ алтында чакъыл устюне чалкъагъа тюшип ятты. Ювунмады. Кимерде башыны котерип, меним денъиздеки арекетлериме козь этти. Сув спорты меаретимден пек хошнут корюнмеди.

    — Биз узакъларгъа... та, Анапа бетлерге ялдап кете тургъанмыз,— деп ташлады о, мен сувдан чыкъкъан сонъ. — Осман Чакуч ве Апостол Куньяди дегенлер бар эди. Олар бизден де дешетли эдилер. Къушлукъ маалинде штанларыны саильде ташлап, денъизге кирип кете, акъшам устю къайтып келе, бутюн куньлерини денъизде кечире эдилер. Апостол алчакъ, кутюк киби. Осман къая киби ири. Кимерде эпимиз сюрюнен ялдай тургъанмыз. Шимди не...? Къайда о адамлар? — Георгиос Монолуполос кечип кеткен ферасетли чагъларына яныкълап, кокюс кечирди. — Энди къартайдым... Эким рухсет этмей...— о акъырындан башыны котерди, манъа элесленип бакъты. — Озюнъиз догъма не ерлисинъиз? — деп сорады.

    Эки кунь — эки гедже бир одада яшай, бир ашханеде ашаймыз. Георгиос эп озюнинъ бу шеэрде анадан дюньягъа кельгенини айта берип, мени чокътан бездирди. Бугунь хатирине кене меним догъгъан ерим кельди... зевкълы. Ярын мен бу шеэрден кетеджегим. О къаладжакъ.

    Георгиос бели устюнде котерильди. Аркъасы къырмызы тамгъаларнен безеник эди. Уфакъ ташлар тенине батып-батып кеткенлер.

    — Менми? — дедим Георгиоскъа. — Меним догъгъан ерим...

    Онъа джевап бермеге тедарикленген вакъытымда озю шархылдап, чакъыл узерине тюшти, узанып, сусып къалды. Бир шейлер айтырмы экен деп бекледим. Бир дакъикъадан сонъ Къара-дагъ киби юксек, чытырман юньлю къурсагъы юкъары котерилип, ашагъы энгени... котерилип — энген сайын дудакълары арасындан сызгъырувгъа бенъзер вызылты чыкъкъаны сезильди.

    Мен кийиндим, мусафирханеге къайттым. Джадделер Игорь Ойстрахнынъ концерт афишаларынен ортюли эди. Ярын акъшам Батуми гемиси келеджек. Мен, архивде ишим битсе де, битмесе де, кетеджегим.

    Севинч ве кедер — адамдаки табиий ал. Лякин эсассыз эеджанланув мушкюль шей. Архивдеки ишим олурмы, олмазмы? Олур исе... не вакъытта олур? Бу тюшюнджелер мени чокъ эзгеледилер. Гедже къасеветтен юкълап оламадым. Нафиле къасеветленгеним. Чюнки эртеси куню, архив идаресинде Шабшалнен корюшкен сонъ гонъюлимдеки кедер бутюнлей ятышты. Илья Исааковичте, утекуньдеки киби, перишан назарлар, сачыкъ фикирлер сезмедим. О диваргъа таялы узун маса башында, аркъасыны залнынъ ортасына чевирилип отургъаны алда, чуллы кягъыт парчаларыны туткъалнен япыштырып, чини табакълар астында къурутмакъта эди. Менимнен ана тилимизде къонушты, къолумны хошнутлыкъ иле сыкъты, бир де саллады.

    — Отурынъыз! — деди манъа Илья Исаакович, озюнинъкине бенъземез, янъгъыравукъ давушнен. — Ишлеримиз, заныма къалса, фена дегиль.

    — Ойлеми, Илья Исаакович? — деп къычырдым мен. Ичимдеки севинчни баш этип оламадым. — Мумкюн олса, фикиринъизни ачыкъча ифа этинъиз!

    Уйкен ильмий хадим сёзлеримни ишитмеди. Бельки, ишитти, лякин ерсиз исап эттими, алла бильсин, эмиет бермеди, назары масанынъ бир четинден дигер четинедже ювурды ве текрар кери дёнди. Илья Исаакович ян-янаша тизили къалын джылтлар арасында недир къыдырмакъта. Кечкен сефер келювимде бу стол устюнде яткъан десте-десте джылтлар шимди ёкълар. Оларнынъ ерлерине башкъалар къойылгъан. Илья Исаакович кенардаки десте арасына эки пармагъыны тыкъты, ири, ешиль джылтны чекип чыкъарды.

    — Иште, Харджибие вакъиасы...— деди архивариус. Джылтнынъ устюндеки тозны пачавранен енгильден сильди, йиплерини чезип, огюме къойды. — Къыдыракъыдыра хадимлеримиз эльден-аякътан айрылдылар. Акъибети, таптылар. Озюм де ярдым эттим. Бакъынъыз! Таныш олунъыз!

    Илья Исаакович къапусы ачыкъ къомшу одагъа кирди. Мен козьлеримни папкагъа тикледим. Устюнде къалемнен ве къарындашнен язылы къайдлар, номерлер, эмирлер, имзалар, хачлар... къармакъ шекили чизгилер толу. Къайсы меъмур джылтны къолуна алгъан олса, устюнде мытлакъа бир къач тюрлю ишарет ясагъан.

    Джылт ичиндеки сёзлер къалын арифлернен, сыкъ сатырларнен язылгъан.

    «Мезкюр даъва Харджибие къариеси сакини Аджы Эрбаин Эмирзакъ огълунынъ адам ольдюрювде къабаатланувы хусусында тертип олунып, тедкъикъ ве таълиль махкеме палатасы реиси тарафындан 1913 сенесининъ секизинджи декабрь чаршенбе куню Кефе уезди сульх акими ярдымджысы Казимир Илларионович Маклаховгъа авале идильмишдир». Экинджи весикъа махкеме приставынынъ, адам ольдюрилювине даир акты.

    Сонъра Коккозь къариесинден Умэр Малайджынынъ округ махкемесине, Аджы Эрбаиннинъ джинаий ишини бакъув акъкъындаки арзуалы, Эмирзакъ огълунынъ Ташалчын экиминден, башы яралы экени хусусында такъдим эткен сахта шаадетнамеси ве мухтелиф махкемелернинъ къыскъа укюм-къарарлары булунмакъталар. Махкеме весикъаларына, видждан саиби, алчакъ рутбели жандарм меъмурларынынъ хабернамелери де тикилип къойылгъан. Бу хабернамелерде махкеме хадимлерининъ Аджы Эрбаин ишиндеки суистиъмали тасвир этильмекте. Лякин бу малюматкъа кимсе эмиет бергени ёкъ. Округ махкемеси ишни бакъувдан ред эткен. Арзуал узеринде хурум киби сия мерекепнен: «Кефе уезди сульх акими ярдымджысына...» деп язылгъан, уезд прокуроры ишни бакъып, Эмирзакъ огълуны эки айлыкъ апсхане джезасына махкюм эткен. Аджы Эрбаин прокуроргъа къабар берип, джезадан къуртулгъаы. Сонъра, Кефеге кетип, къавеханелерде бир афта кейф чатып, Уесин оджа дефн олунгъан сонъ, Харджибиеде пейда олгъан. Губерния оджалары Аджы Эрбаин джиддий джезаланылмасыны талап этелер. Меселе Керчь махкемесине тюше. Мында ишни бай огълу Кязим Алиев бакъа. О Эрбаинден дигерли пара къымгъан сонъ, «джинаетчи бир йыл муддетинен апсханеге къапалсын» деген укюм чыкъара. Умэр Малайджы бунъа разы олмай. Князь Юсуповнынъ узурына барып, къатильге ляйыкъ джеза берильмеси ичюн ярдым этмесини ялвара. Князьнинъ талабына бинаэн, иш текрар уезд махкемесине тюше. Эмирзакъ огълу дёрт йылгъа Таганрог апсханесине къапалмасы ве Усеин оджанынъ эки огълуна акъылбаликъ олгъандже, пара берип турмасы акъкъында укюм чыкъа. Ишке князь къарышкъаныны ве вакъиа муреккеплешкенини корьген Эрбаин теляшкъа тюше, Земство идареси башлыгъына келип, джебине дестелернен пара тыкъыштыра, жандарм башлыгъына бир чифт джюйрюк багъышлай, губернатор референтине отуз къоюн адап, ярдым истей, бойле къалабалыкъ заманда... джеан муаребеси башлай. Эмирзакъ огълу джезасыз къала. Онынъ джезаланып, апсханеде отургъанына даир архивде ич бир тюрлю ресмий весикъа ёкъ. Уезд идарелериндеки меъмурларнынъ къолларынен тюрлю арифлернен язылы кягъытларны къайтарып-къайтарып, дикъкъатнен окъудым. Эмирзакъ огълуны джезалав акъкъында башкъа малюмат тапып оламадым.

    Элемге комюлип, умюттен узюлип отургъан вакъытымда Илья Исаакович текрар пейда олды.

    — Насыл? Келишикли маълюмат бармы? — деп сорады о менден.

    — Теэссюф...— дедим мен. — Терен нефес алдым. — Къыйметли шейлер беклеген эдим. Умютлерим эляк олдылар.

    Архивариус сёзлериме итираз этмеди, фикириме къошулгъаны да дуюлмады. Огюмдеки «Аджы Эрбаин Эмирзакъ огълу даъвасы»ны четке сюрди, онынъ ерине дигер джылт къойды. Мен тааджиплендим. Шабшалгъа не айтмагъа бильмей, яваштан джылтны ачтым. Ачкъанымнен, юзюме узакъ йылларнынъ рутубет къокъусы урды. Шытырдавукъ, ири кягъыт табакълары устюндеки акъчыл язылар афизамда басылып, ёсун бийлеп къалгъан нидже-нидже адиселерни тюрткючледи, къозгъадылар. Вуджудым титреди. Огге ятыкъ, индже арифлер. Нокътасы, виргюли ерли-ерсиз туташ сатырлар. Кягъытларнынъ четлери сараргъан, орталары беяз. Биринджи бетте «Иблиснинъ зияфетине давет...» дие язылы. Бираз ашагъыда, тырнакълар ичинде «Асан Каранынъ хатираты» денильген. Эль язма джыйнакълы суретте темизге чекильген. Ич бир еринде тюзетме ёкъ. Табакъларны къарыштырып бакътым. Саифелер узеринде къара къарындашнен сыра номерлер къойылгъан, кимерлери силингенлер. Бу себептен эль-язманынъ эписи къач беттен ибарет экенини бирден айтмакъ къыйын. Баштан-аякъ сайып чыкъмакъ керек.

    — Бу эсрарлы язылар не демек ола? — деп сорадым Илья Исааковичтен. — Бу гизлиликле ортюли, тифтикли кягъытлар?!

    Уйкен ильмий хадим индемеди. Ичимде бир къоркъу, айны заманда, хошнутлыкъ ис эттим. Ничюн къоркъу ис эттим, озюм де анълап оламадым.

    — Иблисми?...— Шабшал омузым устюнден джылткъа козь этти. — Бу, нурлу гаъелер огърунда шеит кеткен улу шахснынъ аяты акъкъында хатират,— деди манъа. — Эвеллерде... яш чагъымда, матювлик эттим. Бу языларны кимсеге косьтермедим. Косьтерген олсам, бельки кимгедир файдасы олур эди. Эльязманынъ бу бинада, бу куськюн къамерлерде о къадар йыллар ятувындан ким, не къазанды, аджеба? Кимсе... ич бир шей! О себептен «хатиратны» сизге алып чыкътым. Сагъ тирсегинъиз янындаки «Эрбаин Эмирзакъ огълу даъвасы»нда къыйметли маълюмат ёкъ, ондаки энъ джиддий весикъалар хырсызланылгъан, яхут буюк парагъа денъиштирильгенлер. «Иблиснинъ зияфетине даъвет» севги иле язылгъан.

    — Хатират...— мен тааджиплендим,— о сизинъ къолунъызгъа насыл тюшти?

    — Тодор Цанов багъышлады,— деп джевап берди Илья Исаакович. — Мешур адвокат. Он бир йыл эвельси вефат этти. Инкъиляб вакъытында шеэрге бир акимиет келип, дигер акимиет кеткен, къалабалыкъ девирде, онынъ эвинде Асан Кара гизленген. Озю большевиклерден экен. Бир кунь...— бу иш 1918 сенеси январьда ола — бир кунь Асан Кара сакъал ве мыйыкъ такъынып, шеэрге чыкъа, саргъуш татар эскадронлысы иле беяз гвардия офицери арасындаки атышмада Асан Кара апансыздан эляк ола. Бу эльязма онынъки экен. Тодор Цановнынъ эвинде къалып кеткен. Сонъки алман дженки вакъытында, озюнъиз де бильсенъиз керек, шеэр харабеге чёкти. архивнинъ ярысы янды, бунъа... бу эльязмагъа, пакъыл киби, бир шей олмады. Бунда Аджы Эрбаин меселеси де чокъ анъыла. Окъуп бакъынъыз. Мунасип корьсенъиз... Лякин директорнынъ рухсети олмакъ керек.

    Тозлу, къалын джылт ичиндеки бу шытырдавукъ кягъытлар, бу куф къокъулы сатырлар меним ичюн не демек эдилер? Кимлерге... насыл анълатырсынъ? Директоргъа чаптым. Павел Тарасович, чехремдеки эеджанны эслеп, кулюмсиреди, ама мерамымны бильген сонъ, не демеге бильмей, елькесини къашыды.

    «Бу бир китап олса... сёз келими, эки юз он йыл мукъаддем нешир этильген эсер олса, ич иътираз этмез эдим, чюнки китап деген шей окъулмакъ ичюн нешир этиле. Язып ал, не истесенъ, оны яп,— деди директор. — Ама бу эмсальсиз эльязма. Даа нешир этильмеген. Биревнинъ вариети... оны бутюнлей язып алувгъа изин бермеге акъкъым ёкъ. Сизге керекми? Окъунъыз, таныш олунъыз!»

    Мен итираз этип оламадым. Окъув залына къайтып кельдим... уфачыкъ, эски бичимли арап арифлеринен язылгъан ве мерекеби эппи силинип, акъчылланып къалгъан сатырларны окъумакъ къолай иш дегиль эди. Мен окъудым... Базы келимелерни эджелеп-эджелеп окъудым. Бунынъ себебинен Батуми гемисини де къачырдым. Шеэрде дёрт кунь даа къалмагъа меджбур олдым.

    Эвге къайтып кельген сонъ, афызамдакилерни унутмайым деп алель-аджеле дефтерге язып къойдым. Асан Кара озю ким? Мезкюр къайдларны ничюн язгъан? Бу хусуста манъа ич бир шей маълюм дегиль эди. Эльязманы окъуп чыкъкъан сонъ, эписи белли олды. Сиз де, муътерем окъуйыджы, ойле япаджакъсынъыз! Эсерни башындан сонъунадже окъуп чыкъаджакъсынъыз... башкъа чаре ёкъ. «Хатират» — вакъианы накъиль этиджи адий, къуру маълюмат джыйымы эди. Мен ондан эдебий эсер усулгъа кетирдим. Шубэ ёкъ, генч, земане окъуйыджысы эсерде кимерде эскидже сёзлерге ве ибарелерге де расткеледжек. Лякин мен икяетни, вакъианынъ юзь берген девирини ве тилимизнинъ о замандаки инкишаф севиесини козьде тутып, мантикъий талабкъа таби олып яздым. Ойле олса да, Абдухайыр Абдурешид, Азиз Бурнашев, Абдураман Бариевнинъ улу эдип акъкъындаки аджаип икяелерини ишитмеген, Зейнеп, Наиле ханымларнынъ ве Эбабильнинъ иззаатларына итибар бермеген олсам, бу эсер, шубэсиз, дюнья юзю корип оламаз эди.

    Асан Кара... ах! Асан Кара не дейджек?

    Мен куньбаты джебэсинде рус генералы Брусиловнынъ атлылар къытасында, поручик рутбесинде, арбий хызметтем. Ясапати дживарында агъыр яраландым. Маджарларда дум-дум денильген къуршун балдыр кемигимни эки ерден сындырды. Мени сиххие поездына къойып, Одессагъа кетирдилер. Эки бучукъ айдан бери бу дебдебели ве мудхиш шеэрде Марсельеза джадесиндеки лазаретте булунам. Аягъымны кесмек истейлер, разы олмайым. «Алла эшкъына, эким! — деним мен. — Бир чаре тапынъыз, аягъым бутюн къалсын». Эким франсыз… мени анъламай. Уйкен эмшире Ревекка, эсли еуди къадыны, сезлеримни терджиме эте. Хирург бир шейлер айта, башыны терсине саллап, чыкъып кете. «Къолундан кельгенини япаджакъ,— дей манъа эмшире. Озю койкам янындаки курсюге отура, козьлериме ке-дерликедерли бакъа. — Алынъыз макътаныладжакъ киби дегиль. Бир якъынъыз дельме-тешик».

    «Къолундан кельгенини...» Эбет! Эр кес япып олгъан ишини япа. Экимден арткъачыны талап этмеге акъкъым ёкъ. Албуки анда... Авустуриа чёллеринде бизим къардашлар душман иле дженклешип, къан тёкмекте, телеф олмакъталар. Ойле япмасалар, урушмасалар, алманлар Вердинни запт этеджек, Парижге киреджеклер. Париж — франсызнынъ аяты, виджданы...

    Эким не тюшюнди? Неге ишанды? Муджизегеми? Бильмейим. Аягъымны кесмеди, оны чырышлады, мени тахта тюбли койка устюне яткъызды.

    Чокъ куньлер къыбырдамадым. Кемик бир дефа битишти... янълыш битишкен. Уджларыны узип, текрар чарышладылар. Франсыз эп гангренадан къоркъмакъта эди. Сонъ... къолтукъ таякъларнен юрдим. Чокъ куньлер юрдим. Тюневин, уйле емегинден эвель, юкъугъа кеткеним. Ревекка къолтукъ таякъларымны алып, ординаторгъа теслим эткен. Бугунь таякъсызым. Невбетчи экимге ялвардым: «Айтынъыз о, эли машалыгъа, таякъларымны къайтарып берсин...» дедим. Эким боюныны къысты. Кульди. «Ревекка меним эмиримни эда этти,— деди манъа. — Озь аякъларынънен озюнъ анълаш! Саибине намуслы хызмет этсинлер. Тезден джебэге къайтаджакъсынъ!».

    Джебэге? Менми? Ах! Эбет! Мында, лазаретте, эким бизим устюмизде аким. Джебэде ойле дегиль. Джебэде экимлер меним огюмде титрейлер.

    О палатадан чыкъкъан сонъ, эмширенинъ янында вазиетим устюнден бираз опькелендим. «Аягъым дёрт пармакъ къыскъарды,— дедимРевеккагъа,— юрмеси кучь. Тез ёрулам». «Джебэде башынъыз узеринде снарядлар улугъанда эписини унутырсынъыз!» деди къальпсиз Ревекка. Онда языкъсынув ёкъ. Къолсызлар, аякъсызлар... ярым адамлар арасында ишлеп, алышкъан. Онынъ ичюн эр кес бир. Бойле аякънен мени бир даа дженкке йибермек мумкюнми аджеба?

    Яралы офицерлер арасында тюрлю эмиш-демишлер юрмекте. Гуя Распутин ольдюрильген. Учь полкнынъ аскерлери укюметке къаршы къиям ичюн котерильген. Ёкъ... манъа тез-тез Кърымгъа къайтмакъ керек.

    Эки бучукъ ай... мен тюнъюльдим! Ёрулдым! Тахта тюбли койка устюнде ятакълай берип, тёшекнинъ шильтесини уфатып къойдым. Киши акъкъында хатират иджад эттим. Къыйметли киши акъкъында. О меним достум эди. Медреседе берабер окъудыкъ. Мен Петербургкъа кеттим. Оны гъаип эттим. Алты йыл кечкен сонъ тапыштыкъ. Тапышкъанымыздан мемнун, енъи башлагъан аятымыздан хошнут эдик. Фаджиа юзь берди... Кишиден къатиен маърум олдым. Энди оны ич бир вакъыт корюп оламайджагъым!

    Махкеме идарелерине бардым, губернатор ярдымджысына арзуал бердим. Къатильнинъ шиддетли джезаланмасыны талап эттим. Эрбаиннинъ, о иблиснинъ, кисеси къалын эди. Параны сачты — савурды. Мен бир шей япып оламадым. Муаребе башлады. Дюнья къарышты. Эки йыл къуршун, шрапнель афаты, иприт думаны ичинде эп оны, достумны... о саде оджаны тюшюндим, азапландым. Бу лазаретте, инсан этининъ чюрюмесинден ве бедаат иляджлардан авасы бозулгъан бу палата ичинде мен, достумнынъ рухуна седжде иле бу мушаадени яздым ве оны «Иблиснинъ зияфетине даъвет» дие адландырдым. Мушааденинъ кимер ерлеринде озюмни де тасвир эттим. Муаллиф сыфатында дегиль. Ёкъ... вакъианынъ иштиракчилеринден бири этип. Чюнки... Усеин акъкъында мушааде язып да, озюмни текяран олса да, косьтермесем, о насыл хатират олып чыкъар? Бу сатырларнынъ астындаки Асан Кара, меним акъикъий адым дегиль. Усеиннинъ озюнинъ манъа такъкъан лагъабы. Мен озь козьлерим иле корьген ве Усеиннинъ агъызындан ишиткен вакъиаларымны накъиль эттим. Мезкюр эльязманы нешир этюв ниетим ёкъ. Шай... достумнынъ хатиресине бир де-бир хайырлы иш япып, виджданымны акъламакъ истедим. Мен эдип дегилим... демирёл муэндисим.

    Агъустоснынъ экинджи афтасында беяз къаялар арасында къысылы къадимий татар шеэрининъ минарелеринде акъшам эзаны окъулгъан маальде Вели-Баба къавеханеининъ хан-азбарына эки джюйрен ат екили араба келип кирди. Огдеки сол копчегининъ къыршавы бошагъан олса керек, тёшеме ташлар узеринде шиддетли тасырдай ве ерни сарсыта берип, азбарнынъ аркъасына таба кечип кетти, япыкъ ем анбарынынъ къапусы огюнде токътады. Атларнынъ къурсакълары терден джибинген, аякълары тизлеринедже тозлангъанлар.

    Айдавджы, къыскъа елькели, къырмызы чехрели деликъанлы, къамчисининъ сапуны ангъычнынъ демир ильмегине тыкъты, бир къолунен атнынъ янбашына тирелип, ерге сычрап тюшти. Могедекнинъ огю бошагъан сонъ, уджлары тёпеге къайтыкъ, къара мыйыкълы, яш киши чыкъты, копчекнинъ кигийлерине басып, ашагъы энди. Устюндеки костюми бираз бурюшкен, галстугынынъ тююми четке джылышкъан, къалпагъы астындан манълайы устюне саркъыкъ перчемине пичен парчасы илишип къалгъан. Яш кишининъ пиченден-миченден хабери ёкъ... О себептен анбар янында кибар чехре иле тим-тик турды.

    Арабанынъ тёрюнде тазе кокатлар устюнде отурып кельген яш къадын, къучагъындаки баланы узатып, ердеки бурма мыйыкълыгъа берди, озю, эркек киши киби, бир аягъыны парка устюне басып, дигер аягъыны ерге къойды, сонъра чит диваргъа якъын чекилип, тенине япышып къалгъан этегини тюзетти, башындаки пуллы фырлантасыны чезип, орьме сачларыны джыйыштырды, фырлантасынынъ бурюшиклерини язып, гъайрыдан башына багълады. Джиазланув биткен сонъ, яш киши баланы къайтарып къадынгъа берди.

    — Сен, Умэр, атларны тувар,— деди о айдавджыгъа — терлевлери къалгъан сонъ, сувар. Ем бермеге де унутма!

    Айдавджы, къашкъа джюйреннинъ агъызлыгъыны алмакъ ичюн тамакъсасыны чезе ята эди, эмджесининъ сафдиль огютлерини ишитип, кулюмсиреди.

    — Билем мен...— деди Умэр. Озюне али бала деп бакъылгъанына, гъалиба, текяран ынджынды. Индемей хамутларны ве джюгенлерни чыкъарды, нохталарны кечирди, ниает, иляве этти. — Атларнынъ къасеветини чекменъиз, Усеин эмдже! Озюнъизнинъ ишинъизни бакъыныз!

    — Геджени могедек астында кечиреджексинъ. Оны да билесинъми?

    — Билем.

    Бу хызметлер Умэр ичюн енъилик дегиль. О койден «Вели-Баба» хан-азбарына афта сайын келип-кете, мындаки кахьялар, къантар хызметчилери, ашчылар, къапуджылар иле чокътан таныш. Танышлыкъ, малюмки, буюк устюнлик. Атларны сувармакъ, ем бермек... бу да ишми? Умэрнинъ боюнында ондан муимдже вазифелер бар. Сёз келими, арабада, устьлери кампа иле ортюли эки селе эрик ве бир тарпи армут бар. Оларны базаргъа алып кетип, бабасынынъ даимий муштериси, Керимге теслим этмек, бакъкъал тюкянындан къаве, шекер... къарын ягъы, эльва алып, тез-тез койге къайтмакъ керек. Бабасынынъ эмири ойле. Ондан башкъа хызметлер де бар. Эмдже ве енге бурскунь поездге минип, Кефе бетке кетеджеклер. Оларнынъ озьлерини ве эшъяларыны вокзалгъа алып кетмек керек.

    — Бильсенъ... яхшы,— деди эмдже. — Биз ичериде олурмыз. Ишинъ биткен сонъ, кир! Къапынырмыз.

    Бурма мыйыкълы киши — (асылында, онынъ мыйыгъы бурма дегиль, уджлары тёпеге къайтыкъ) — елькеси узерине джылышкъан къалпагъыны догърултты, элиндеки кумюш саплы, сырлы таягъыны авада джанбазлыкъле ойната берип, къавехане бетке ёнеди. Къадын, элиндеки баланы бир омуздан, дигер омузгъа авуштыра-авуштыра, янашалап адымлады.

    Кемер-Дивар янында мусафир эки къанатлы къапуны, зембелегинден чекип, ачты. Улькюн аяттан кечип, салонгъа чыкътылар. Бунда диварлардаки тенеке къаснакълар устюнде балавуз чыракълар чытырдап-чатлап, агъыр, лякин хош къокъулар сачып, янмакъталар. Масалар башында эсли-башлы эркеклер ве сийрек-серпек къадынлар отуралар. Кошеде беяз якъалы хырджыман кишилер домино ойнайлар. Къайсы енъе, къайсы енъиле, кенарда турып бильмек кучь, ама ардыны кесмей, шакъылдап куле берювлери зияретчилерни тааджиплендире. Шакъылды чыкъкъан сайын кишилер, къашларыны юксекке котерип, елькелерини буруп, кошеге бакъалар. Кульгенлер — базиргян огъулчыкълары, кейфлилер. Юксек долап устюндеки граммафонда Ашыр-Уста «Не эйлединъ, не эйлединъ сен бана?» деген эфкярлы тюркюни сёйлемекте.

    Адамларнынъ башлары узеринде сигар тютюни, инсан тери ве азачыкъ да къаве къокъусы къарышыкъ, ренксиз думан асылып турмакъта.

    Бизим мусафирлер дивар долабы янында ер тапып, отурдылар. Отургъанлары киби, оглеринде къырмызы фесли, акъчыль бетли гарсон пейда олды.

    — Эфенди азретлерине не лязим? — о сагъ элини кокюси узерине къойып, белинеджек эгильди. — Емекми? Къавеми?

    — Эки къаве,— деди Усеин.

    Онынъ озюнинъ ве рефикъасынынъ къарынлары, шубэсиз, ачлар. Лякин емек сымарышы ичюн азыр дегиллер.

    Мусафир къалпагъыны чыкъарды, ЭЛИНИ ятымлап, енгильден онынъ терисини сыйпап алды, оны пармакълары устюнде, чарх киби, эки-учь дефа айландырды, сонъ, къайтарып башына киеджекте, ерге узун пичен сапы тюшип кетти. Къарысы буны коре къалды, ошланып кульди. Къалпакънынъ саиби инадие индемеди. «Ярым кунь могедек астында чалкъангъан адамгъа нелер илишмез!..» деп тюшюнди, гъалиба, ве мыйыгьынынъ уджларындан тутып, тёпеге къайтара башлагъан эди, хызметчи къаве кетирип, маса устюне къойды, озю кенаргъа чекилип, аякъ устюнде, индемей турды. Мусафир хызметчининъ арекетсиз турувыны багъшыш беклевге ёрап, эки пармагъыны джелетининъ джебине сокъкъан арада, янларында беяз костюмли, козьлюкли Адам пейда олды.

    — Эй, аллайым! — деди козьлюкли адам юмшакъ давуш иле. — Шамиль эфенди! Сизмисинъиз?

    Мусафир акъырындан еринден къалкъты, кендине узатылгъан къолнынъ саибине айретле бакъты-бакъты, ниает, таныды.

    — Афыз! — деди мусафир аля эмниетсизликле. — Азизим! Дюнья, акъикъатен, тар экен! Келе-келе «Вели-Баба»да тапыштыкъ!

    Къучакълаштылар. Севинч ве хошнутлыкъле бир-бирининъ аркъаларыны таптады, шакъалашты ве уйтеклештилер.

    — Корюшмегенимиз энди къач йыл? — деди Афыз. — Артыкъ исабыны унуттым. Къайсы якълардан буюрдынъыз?

    — Койден келемиз,— мусафир янындаки зевджесине ишарет этти. — Риджа этем. Рефикъам Аджире ханым!

    Афыз кевдесини ашагъы эгильтти... эгильттикче, догърултты. Къадыннынъ къолуны тутмалымы? Онынъле Авропа адети муджиби корюшмек мумкюнми, дегильми, алдырып оламады.

    — Гъает хошнутым...— деди Аджире ханымгъа. Ве онынъ къучагъындаки балагъа ишаретле, сорады: — Чоджукъ огъланмы? Къызмы?

    — Огъулымыз Даниял.

    — Машалла! — деди Афыз эфенди, тёрелик къаидесине риаетле. — Аджаип огълан. Оседжек, буюйджек. Итимал, аджаип девирде яшайджакъ! Ким билир?

    Бала юкълап оламай, шыншыкълай бермекте эди. Аджире ханым оны къоллары устюнде салламакъта олдыгъы алда, Афызнынъ ильтифатлы сёзлерине, башыны саллаяракъ, озь миннетдарлыгъыны ифа этти.

    Афыз эфенди отурмакъ ичюн ер къыдырып, этрафына бакъыныр экен, хизметчи онынъ астына деръал курсюни джылыштырып къойды, озю четке чекильди. Афыз эфенди отургъан сонъ, хызметчини ишмарле озюне якъын чагъырды.

    — Гароз Меметке айтынъыз, мусафирлер...— о козьлерининъ арекетинен Шамиль эфендини косьтерди,— урьметли мусафирлер ичюн эйи ятакъ азырласын. Акъшамлыкъ емек берсин. Мени анъладынъызмы, Муса?

    Афыз эфендининъ сонъки учь сёзю хусусий эмиетке эмир олып, оны айрыджа гъайрет ве тамлыкъ иле эда этмек керек. Бу шартлы сёзлернинъ манасы Гароз Меметке маълюм.

    — Шубэсиз, шорбаджы!

    Хызметчи арт-артына дёрт адым чекильди, сонъра гъаип олды.

    — Сизни бирден танып оламадым, Афыз, тасавур этесинъизми? — деди мусафир. О субетке сербест джериян бермек истеди, чюнки озю ресмий лакъырдыъа алышыкъ адам дегиль. — Занымджа, денъишкенсинъиз!

    — Эркес ойле дей, факъат насыл денъишкенимни кимсе айтмай. — Феми эфенди зевкъланып кульди. — Азгъаныммы? Семиргенимми? Сиз, эски достум да, ойле...

    — Текяран эслидже корюнесинъиз. Керчек... бу табиий шей. О къадар вакъыт кечти!

    — Эслидже? Мен эслидже корюнемми? — мусафирден текрар сорады. Шамиль энди уйгъунсызлыкъта къалды. Афыз дарылмакъ узреми, ёкъса достунынъ фикирини такъдирлемек истейми? Эр алда, Шамиль озь сёзюни тасдыкълап, яваштан башыны саллады: — Бакъ, бу догъру! Бу достча — деди Афыз. — Мен, акъикъатен, къартайдым!

    — Эвлисинъизми, Афыз эфенди?

    — Хайыр! Эвли дегилим. Шеэрнинъ гузель къызлары буюк мирас саиплерине ходжагъа чыкътылар. Мен къуру къалдым. —Афыз мусафирге беяз черчивели козьлюги устюнден бакъты, субетдеши не дер экен деп, бекледи. Мусафир индемеди. Афыз текрарлады: — Эбет! Къуру къалдым! Мен эр вакъыт, эр муим шйден къуру къала тургъаным, хатиринъиздеми?

    Бу эки генч адам медреседе берабер окъугъан, бир уджреде учь адам олып яшагъан эдилер — учюнджиси акъкъында сёз озь невбетинде оладжакъ. — Медреседен сонъ, Шамиль муаллимлик этти. Афыз не иш иле мешгъуль олды, Усеиннинъ хабери ёкъ. Медресеге кельген вакъытларында Афызнынъ Ады — Феми эди. Усеин Кок-козьден Шамиль олып кельди. Бу адны онъа оджапчеси Себия Ислям такъты. Муаллим, Фемиге, къуранны ифадели окъугъаны ичюн, Афыз деди. Шамиль бугунь-гедже эски ве енъи адларыны чифт къулланып кельмекте.

    — Сизни Стамбулда окъуй, деп ишиткен эдим,— деди мусафир ве, лакъырдыны девам этмек ичюн азыр сёзлер къыдырыр экен, озюнинъ галстугыны тутып бакъты. Онынъ тююми, пакъыл киби, кольмегининъ якъасы астына кирип кеткенини сезе къалып, тез-тез тюзетти. Тююм резина устюнде ясалгъан. Оджа боюныны къыбырдаткъан сайын, тююм сол якъкъа джылыша бере. Тююмни ерине къойгъан сонъ, оджа лафыны девам этти: — Дарылфнунда окъуй экенсинъиз... догърумы? — деп сорады о Афыз эфендиден. — Озюм асылыны билип оламадым.

    — Ёкъ. Стамбулда дегиль эдим,— деди Афыз. — Фикрет Шериф иле Петербургда институткъа имтиан бердик, къабул этильдик. Окъумакъ меним ичюн мунасип олмады. Бабам хасталанды. Быракъып къайттым.

    — Фикрет Шериф... окъудымы?

    — Окъуды... шимди чёль бетте... Демирёл къуруджылыгъында. — Афызнынъ хатирине, гъалиба, муим адисе кельди, бенъзи бирден тюрленди. Бир талай индемей отурды, ниает:

    — Онынъле корюшюв арзунъыз ёкъмы? — деп сорады.

    — Корюшюв... Фикрет илеми? — Усеин оджа терен нефес алды. — Билесинъизми, Феми эфенди? Фикрет киби адамдан ред этмек, оны унутмакъ... джинает олур эди! Ама чокъ вакъыт эвельси аттыгъы окъ аля кокюсиме саплы турмакъта... юрегим аля къанамакъта. — Бираз тюшюнген сонъ, иляве этти: — Бильмейим. Ёллар айырылды... итимал, бир даа корюшип оламамыз.

    Фикрет Шерифнинъ эске тюшюрилюви Усеин оджаны эеджангъа кетирди. Озюни насыл тутмакъ мумкюнлигини бильмей, джебинден тютюн къутусыны чыкъарып, сигар ясады, кибрит иле сигарны якъып, тютюнини ачкозьлюкле ичине чекти.

    — Азиз эфенди не алда? — деп сорады о, Афыздан. Агъызы ичинден топар-топар тютюн чыкъты. — Сагъ-селяметми?

    Феми эфендининъ, недендир абдырагъан киби, кевдеси силькинди, башы акъырындан кокюси узерине тюшти. Индемей отурды. Оджа джевап бекледи. Джевап ишитильмеди. Оджа онынъ чехресиндеки акъчыл ренкни эслеген сонъ, ялынаякъ къор устюне баскъан киби, сычрап турды.

    — Афыз! Сизге не олды? — деп къычырды, Усеин оджа, Фемининъ омузларындан силькитерек. — Ничюн индемейсинъиз?

    — Бабам хасталанды... вефат этти,— деди Афыз.

    «Вефат этти...» Бу сёзлер Усеиннинъ къальбини куютип йибердилер.

    — Азиз эфендими? — деп сорады о текрар, чюнки Афызнынъ сёзлерининъ манасыны текмиль тасавур этип оламады. — Ата неден хаста эди?

    Афыз сусты. Оджанынъ нелер дегени къулагъына кирмеди. Бабасы акъкъында лакъырды оны даима кедерлендире, муталядан аджиз къалдыра.

    Азиз эфендининъ Усеин Шамиль ичюн къыймети буюк. О себептен, атаны унутып оламай. Медреседе экенде, окъув масрафларыны тёлемеге Коккозьде кимсенинъ кучю етмеген вакъытларда, Усеин ичюн параны Азиз эфенди тёлер эди. Окъув биткен сонъ Усеин муаллимлик хызметине кирмек ичюн, маариф идарелерининъ къапуларыны къакъып юреркен, меъмурлар кокюсинден кери уйтеген вакъытларда Азиз эфенди, бир муътебер адам иле джиддий субеттен сонъ, онынъ Беш Палав коюндеки мектепке оджалыкъкъа йиберильмесине наиль олды. Мектепте Эмине деген талебе... аджаип къыз, Усеин оджанынъ озюне ашыкъ олды. Оджа да къызны севди. Сонъ гизли севги алемге дуюлды. Акъибетте, Усеин... къызнынъ анасындан котек ашап, Беш Палавны терк этмеге меджбур олды. Усеин оджа хызмет къыдырып, газетада илян табъ этти. Куньлер кечти. Ич бир идареден теклиф кельмеди. Ниает, бир кунь Усеин Шамиль кучюк мектюп алды. Мектюптеки сёзлер къуру ве къабаджа эдилер.

    «Дженап Усеин Шамиль эфенди Къарасувбазардаки Министр татар мектебине усул-джедид дерс муаллими лязим. «Терджиман»да илянынъызны окъуйып, Сизи муаллимлиге даъвет эгмейе къарар вирдим. Сеневий маашынъыз учь юз кумюш. Окъув вакъыты алафранга тертиби иле саат он экиден — дёрде къадардыр. Шакирдлернинъ мыкъдары отуз-отуз беш бала. Йылда эки ай таътиль. Сабадан уйлейедже вакъытынъыз эр кунь бош оладжакъ. Бу вакъыт ичинде шахсий дерслер алып ишлейе де билирсинъиз! Мезкюр мектюбинъ джевабыны иъмал этмейип, язып-ёлламанъыз риджа олуныр. Къарасувбазар Министр татар мектебининъ рус тили муаллими Абдурешид Медиев. 1905 сенеси, январь 19.»

    Бу мектюптен эвель Усеин Шамиль ве Абдурешид Медиев бири-бирлери иле таныш эдилерми, бильмейим! Таныш олмасалар керек. Мектюп оларны сыкъый багълады. Багъ аятларынынъ ахырынадже муъкем олды.

    Бана дедигим киби, Азиз эфенди Усеин Шамиль ичюн муим эйиликлер япты. Теэссюф ки, узакъ койлердеки хызмети вакъытында бу аиленинъ аятындан бираз узюльди. Бугунь Азиз эфендининъ вефаты акъкъындаки хаберни ишиткенде Усеин оджа пек яныкълады. Азиз эфендининъ вефатындан оджанынъ ничюн хабери олмады! Бунда... бу аиледе Усеин Шамиль даима севимли адам дегильми эди? Адам? Ёкъ... огъуллардан бири эди. Оджа чокъ тюшюнди. Бу адисени бир муаммагъа бенъзетти... кедерленди. «Бир мектепчик язып ёлламакъ... вакъианы бильдирмек мумкюн эди! Чюнки мен де Азиз эфендиге урьмет эте эдим. Мен де матем мерасимине келир эдим!»

    Лякин ичиндеки кедер акъырын-акъырын къызарды, тютеди, ниает, сёнюкти. Оджа вакъианы анъламакъ керек эди... Оджа оны шимди анълады. Азиз эфенди сагълыгъында эфкяр умумие огюнде саде адамларнынъ таянгъычы олып корюнмеге севсе де, озюнинъ зенгинлиги ичюн юксек джемиетте имтиязлы ер ишгъаль эттигини унутмай эди. О себептен дженазесинде юксек шахслар булундылар. Ойле олмакъ керек эди. «Адам сен де!.. дейлер Ай-Петри якътаки койлюлер. Къулакъ асма! — деген манада. Бизим ичюн энъ муими «юксек, яхут алчакъ адамлар» дегиль. Биз билемиз ки, Усеинни бу аиледе эр кес севе-сая эди. Шимди де севелер. Азиз эфенди онъа ярдымлар этти... фукъаре Токътар акъайнынъ огълу экени ичюн япмады. Ёкъ! Ишнинъ тарихы гъает саде. Бир дефа Афыз мудеристен ресмий рухсет алып, эвге кельди. Янында озю киби генч киши бар эди.

    «Бу Шамиль. Озю Коккозьлю,— деди Феми, достуны анасына ве бабасына такъдим этип,— Фикрет Шериф иле учюмиз бир уджреде яшаймыз.»

    Эвде мусафирлер... Суаде ханымнынъ акърабалары бар эди. Афыз иле Усеин оларле берабер ашады, ичтилер. Азбарда чешме янындаки эмен астында, отлар узерине отурып, къонуштылар. Акъшам устю файтонгъа минип, Кемер-Къапу, Эскиюрт бетлерни доланып кельдилер.

    Усеин тюзгюн къыяфетли, гульгюлли чехрели, лакъырдыда ихтият осьмюр. Азиз эфенди оны бегенди. Феми исе онъа чокътан алышкъан эди. Бу зияреттен онъ, эвге санки эр сеферинде Усеин иле берабер келип-кетти. Бу аиленинъ адамы киби олды.

    Сараймен бетлерге кеткен сонъ, Усеин Шамиль Азиз эфендининъ эвинде аз олды. Гъалиба, асыл да олмады.

    Чаршыда бакъкъал ве аршын мал тюкянлары. Чурюк-Сув четинде табана. Чатал-Дут мааллесинде «Вели-Баба» къаве-ханеси... буларнынъ эписининъ саиби Азиз эфенди эди. Энди онынъ огълу, Феми эфенди саип. Феми эфенди йымшакъ мучели, тегиз чехрели, юксек, яш киши. Усеинден эки яш буюк. Икътисадда теджрибели бабасынынъ вефатындан сонъ Фемиге ходжаман тесаруфатны чевирмек кучь олды. Суаде ханымнынъ тевсиесине бинаэн, табананы шеэрде белли зенгин Ад-жы-Селимге сатты. Аршын мал тюкяныны бутюнлей къапатты, хызметчилернен эсап кести. Тюкяннынъ бинасыны къомшу туджджаргъа кирагъа берди. Аиленинъ ихтиярында бакъкъал тюкяны ве «Вели-Баба» хан азбары, къавеханеси къалды. Ана иле огъул, кечинмек ичюн буларны кяфи корьдилер. Суаде ханым артыкъ эсли къадын. Феми исе тиджаретке пек берильген адам дегиль. Лякин олардаки сермия бир къач несильге даа башларыны тик тутып юрмеге, кибар ибарелер иле къонушмагъа имкян береджек.

    Окъув йылларында «сен» деп къонушкъан бу яш кишилер — Усеин йигирми докъуз яшында, Феми отуз бирде — шимди, бельки сезгендирсинъиз, бир-бирлерине «сиз» деп мураджаат этмектелер. Бунынъ, эльбетте, себеплери бар. О заманда экиси де бир рухий севиеде олып, бир укъукъкъа саип... къолларындан кельген иш, ялынъыз окъув... пара бар исе, бабасынынъ джебинде эди. Шимди сермиянынъ шорбаджысы Феми. О паралы, демек ки кучьлю. Усеин Шамиль... кой оджасы: Элинде маддий акимиет екъ. Феми — башкъа. Онынъ виджданы узеринде Джемиет Хайрие хызметлери бар. О шеэр агъаларынынъ бири... озь ляйыкъатыны сакъламакъ, уфакъ рутбели адам иле субет вакъытында онынъ шахсиетине фахрий унван такъып, къонушмакъ керек. Усеин муаллимнинъ фаалиети де, юксек джемиетнинъ козюне чарпмайджакъ хызмет дегиль. Феми буны биле ве анълай.

    — Якъында «Терджиман»да эсерлеринъизни окъудым...— деди Фемиэфенди мусафирге. — Бегендим. Эбет! Гузель. Керчек, мен тааджипленмедим, чюнки бу меиль сизде чокътан сезильгени хатиримде.

    Усеин Шамиль кенди шиири хусусында бу баллы-шербетли сёзлерни ишитип, азачыкъ сыкъылды, чехреден къызарды, чюнки озь эсерининъ макъталгъаныны севмей... онъа инанмай. Бу яхшы адетми, фенамы... айтып оламайым. Эр алда, бунда насылдыр бир эсас ёкъ дегиль.

    — Э! — деди Усеин Шамиль. Башыны акъырындан эки-учь дефа алдгъа-арткъа саллады. — Кимерде, билесинъизми... вакъыт олгъанда, огърашам.

    — Ёкъ... акъикъатен бегендим.

    Феми эфендининъ къашлары бир-бирине якъынлаштылар. О ненидир эске тюшюрмек истеген киби олды. Э, о акъикъатен, насылдыр сёзлерни тюшюнип-тапып, ичинден оларны текрарлады, хатирине кельген сатырларны ашыкъмай ачыкъ-айдын, ифадели окъуды. Шиир тесирли чыкъты. Феми эфенди медреседе экенде шиирлер окъумагъа биле ве севе тургъан.

    Балыгъы ерсе балыкъ,

    Буны такъдир этти халкъ,

    Зулума инсан дегиль ляйыкъ,

    Кель, яналым! Кель, яналым!

    Истейелим, акъ бир олсун,

    Бунынъ ичюн диван къурулсын,

    Бу ёла джан къурбан олсун,

    Кель, яналым! Кель, яналым!

    Феми эфенди бу ерде токъталды. Бираз тюшюнди... тутукъланды. «Тапылсын де... Тапылсын дева эр дерде...» А! Ым! «Къалмасын бир...» ёкъ, ахырыны хатырлап оламады.

    — Аджаип шиир...— деди Феми эфенди, ниает,— терен дуйгъуларымызы ифа итмишсинъиз. Алла разы олсун, Шамиль эфенди! Ким билир, эбет, ким билир? Вакъыты келир, бельки сиз буюк эдип олурсынъыз!

    — Тешеккюр сизге, Феми эфенди! — деди Усеин Шамиль. — Мен кендим, буюк олувны дегиль, зульмет алтында хырпалана, эзиле, бир авуч къадар къалгъан халкъымызны дюшюнем.

    Лаф халкъ такъдирине келип токъунгъаныны сезген Афыз къонушувны башкъа ёлгъа чевирди.

    Бизим шеэрге ёлунъыз насыл тюшти? — деп сорады мусафирден.

    Менимми? Мумкюн олса, Исмаиль эфенди иле корюшмек истейим.

    Чокъ эйи,— деди Феми эфенди,— лякин ата якъында Индстандан кельди. Ёргъун олмаса...

    — Меним ишим буюк дегиль. Зан этсем, оны замете къоймаз.

    — Сизге, Шамиль эфенди, меним ярдымым керекми? — деди Феми эфенди. — Керек олса, чекинменъиз! Исмаиль бей иле арамыз фена дегиль.

    — Тешеккюр! Эвеля, озюнен корюшейим... не дейджек!

    Къырмызы фесли хызметчи кельди. Эгилип, шорбаджынынъ къулагъына нелердир пысырдады, сонъ четке чекилип, чыракъ киби, давушсыз турды. Шорбаджы бир Усеин оджагъа, бир де Аджире ханымгъа козь этип алды.

    — Сиз, шубэсиз, ёргъунсынъыз,— деди мусафирлерге,— кет раатланынъыз! Ярын, иншалла, корюширмиз,— сонъра хызметчиге хытабен деди. — Шамиль эфендиге ятакъ одасыны косьтеринъиз!

    Афыз эфенди еринден къалкъты, мусафирлерге «хайырлы гедже» тилеп, сагълыкълашты, агъач мердивен бою юкъары къаткъа догъурылды. Усеин муаллим рефикъасынынъ тизлери устюнде юкълагъан баланы къучагъына алды. Къадын-ходжа хызметчининъ пешинден кеткенде, пенджере япындаки маса башында Умэрни корьдилер. Бу маальгедже оны хатирге кетирмегенлерине озьлери ынджындылар.

    — Бир шейлер ашадынъмы, Умэр? — деп сорады ондан Усеин. — Афу эт! Биз пек ёрулгъанмыз...

    Умэр, эр вакъыттаки киби, муляйим кулюмсиреди, башыны яваштан къакъытты. О эмджесини севе, о себептен нукъсанларыны багъышламагъа даима азыр. Умэр бана Усеиннинъ Феми эфенди иле отурып къонушкъаныны корьди, янларына бармагъа чекинди. Мани олмакъ истемеди. Бу ерде отурып, джевизли лакъша ашады, артындан чай ичти.

    — Мени къасевет этменъиз, эмдже! — деди Умэр. — Мен бу бинада чокъ олам, Феми эфендини де билем. Мында экенинъизни онъа мен айттым.

    Усеин муаллим айретте къалды. «Умэр! Дагълыкъ, дерелик ичинде оськен койлю баласында бу зеккилик къайдан кельген? Феми эфендини къайдан биле?» — деп тюшюнди. «Атик, ачыкъ козь. Онъа окъумакъ керек». Энъ зевкълысы шу ки, Усеин оджа, бу хан-азбары ве къавехане Азиз эфендининъки экенлигини бильмеди. Бу аралыкъларны чокътан унуткъан. Ичериде Феми эфендини корьгенде, шашмалады, сонъра эсини топлады.

    Саба Усеин оджа бала агълавындан уянды. Бельки Аджире бир шейлер япар, бала сусар деп бекледи. Бала сусмады. Усеин оджа, ниает, козьлерини ачып, этрафына бакъынды, тёшек ичинде Аджире ёкъ эди. Баланынъ къундагъы чезик, эскилери сылакъ, аячыкълары авада ойнамакъта. О ушюген, гъалиба. Оджа ёргъаннынъ кенарындан чекип, баланынъ устюни орьтти. Агълавы токътады.

    Усеин Шамиль турды. Чыкъып, Аджире ханымны къыдырмакъ ичюн къапугъа догърулгъанда, къапу ачылды, элинде зембили, Аджире кирди.

    — Сени гъаип эттим,— деди Усеин тааджипленип,— къайда эдинъ?

    — Базаргъа бардым,— деди къарысы, котеринги юрекле. — Бу ерге якъын экен. Къадайыф тюкяны артында.

    Зембиль ичинден сыджакъ пителер, эльва, тар богъазлы узун бардакъта къоюн къатыгъы чыкъарып, маса устюне къойды. Усеин оджа оларгъа, таарифке кельмез къанаат ве сабырсызлыкъ иле козь этерек, бала киби севинди. Оджа къоюн къатыгъыны пек севе. Алель-аджеле азбаргъа чыкъты, чешмеде йыкъанып кельгендже... софра азыр эди. Къадын ве ходжа отурып, шеэрде зевкъ ве ичтаа иле койлю сабалыгъы едилер.

    Оджа уйле маалинде, кунеш къыздыргъанына итибар бермей, Чатал-Дут аралыгъына чыкъты. Сагъ къоллап къалдырым бою бир талай юрген сонъ, озюни адамларле къайнагъан Чаршыда корьди. Акъырын-акъырын огге джылыша берди. Малмийитке якъынлагъанда къакъынып-тюртюнип юрювден къачынып, «Авропа» къавеханеси бетке авушты, ойле кетти. Сырлы Чешме аралыгъы башында, онъ къолда, таш басамакълар устюнде Усеин Балич ве Дарби-Али турып, араретли лакъырды этмекте эдилер. Балич эвель Ялтада маариф хызметинде эди, Асан Нури арекетинде иштираки ичюн, полис идареси оны бу шеэрге сюргюнге ёллады. Шимди къазангъан парасынынъ бир уджуны дигер уджуна кетирип оламай аят кечирдиги алда, эали арасында китап даркъатув хызметинен мешгъуль. Оджа узакътан оларгъа башыны саллады, сагъ къолуны кокюси узерине къойып, азачыкъ эгилерек, ёлуна девам этти. Вакъытлар кечеджек, бу киши, яъни Усеин Балич, маариф халкъ комиссары, укюмет азасы оладжакъ.

    Огге — арткъа юрюджи юклю девелер, боюнларына чанълар такъылы учь атлы файтонлар, къырмызы къушакълы, шертли тёпе къалпакълы айдавджылар тенеке давулларынынъ агъырлыгъындан омузлары бир якъкъа чеккен къыйыкъ, булгъача сатыджылар, эвлернинъ сачагъы кольгесине чекилип, кемане ве даре чалып, эски тюркюлеримизни сёйлейиджи къарт чингенелер. О аджаип Салачыкъ чалгъыджылары. Усеин оджа бу гурюльтили сокъакъларны, юрекни сызлатыджы бу хош садаларны сагъынгъан эди. Кимерде токъталып, инсан чалкъанмасыны сейир этти, лякин чокъ турмагъа чареси олмагъанындан, текрар илери ынтылды. Базиргян Ялпачыкънынъ тюкяны огюнден, Шабалта мааллеси къабургъасындан кечти, Хансарайны да аркъада къалдырып, Почта аралыгъы уджуна кельген эди, бурунына къара биберли янтыкъ къокъусы урды. Оджа, муътерем окъуйыджымызгъа малюм, «Вели Баба» къавеханесинде ашап, тойып чыкъты, ач дегиль, ама фуруннынъ янындан кечип-кетип оламады. Ичериде юфкъа беденли, индже мыйыкълы уста, агъач курекнен печтеп янтыкълар чыкъарып, тахта тёшеме узеринде тизмекте эди. Янашада, тенеке сергилерде кербар ренкли тазе къалачлар, къуманчыкълар — маялар, пенирли сыра-сыра олып, ярашып турмакъталар.

    Серги аркъасындаки къувурчыкъ сачлы огълан бала козьлерини муштериге котерди.

    — Буюрынъыз, эфенди! — деди муаллимге. — Арнаут маялары. Янтыкълар. Бойлелерини ялынъыз бизде тапмакъ мумкюн!

    Муаллим хош кулюмсиреди ве къолуны быджагъынынъ джебине сокъты.

    — Пенирли къачкъа?

    — Дёрт капик,— деди бала.

    — Янтыкъ?

    — Учь капик.

    Оджа джебини къармалай берди. Уфакъ пара тапып оламады. Янтыкъкъа ола, ири акъча бозмагъа истемеди.

    — Къалач бармы? — деп сорады оджа. Бир шей алмайып чыкъып кетмек... айып оладжакъ эди.

    — Бар,— деди бала. — Данеси дёрт ша.

    Муштери джебинде тапылгъан эки капикни баланынъ огюне къойды, бир къалач алып, фурундан чыкъты, аягъы къалдырымгъа баскъаны киби къаразерели, сыджакъ къалачнынъ бир четинден тишлемек истеди, лякин кельген-кечкен адамлардан утанды.

    Он беш йыл даа кечер, кендине дёрт шалыкъ къалач саткъан къувурчыкъ сачлы бала, Абдулла акъайнынъ огълу, Кърымда Билял Чагъар намы иле девлет эрбабы олур. Оджа шимди бу хусуста бир шей бильмей. Кимсе бильмей. Ама баланынъ озю де, янъычыкъ элинден къалач алгъан муштерининъ, миллет ичюн ким экенлигинден ве илериде даа ким оладжагъындан хабердар дегиль. Быджагъынынъ тифтикли тирсеклери, потюклерининъ къыйыш окчелери, ашагъы саркъыкъ орьме юнь чораплары, булар, эльбетте, портманесининъ инджелигинден, ама дюльбер чехреси, айдын назарлары онынъ рухий зенгинлигинден делялет эди.

    Усеин оджа чешме огюндеки сылакъ ташлар устюне ихтиятле баса-баса къаршыдаки къалдырымгъа чыкъты, Орта Медресе бетке ёл тутты. Кунеш адамларнынъ башлары узерине зияларыны сачмакъта. Ич бир шей ерге озюнинъ кольгесини быракъмай. Хан-Джами мааллесининъ эсли-башлы эркек эалиси шимди уйле намазында. Джаддеде адамлар, тюкянларда муштерилер ёкъ. Ибадетханеге кетмеген къахьялар, меъмурлар тенефюс маначыгъынен къавеханелерге толушкъан, уйлелик емектелер. Шеэрнинъ меркез мааллелеринде, авропалыларгъа бенъземек ичюн, тенефюске риает этильсе де, ичери аралыкълардаки тюкянларда тёкмеджилер, къылджылар, къуюмджылар, къалайджылар, бакъырджылар, къадайыфчылар, курюкчилер, терзилер тиджаретни токътаткъанлары ёкъ. О девам этмекте.

    Мухтерем ханымлар ве эфендилер! «Хатират» дие янъгъыравукъча сёзле адландырдыгъым бу саифелер, насыл ёл иле де олса, элинъизге тюшти ве оны окъумагъа тутундынъыз исе, шимди вакъианынъ пешинден юрюшинъизни бираз явашлатып, шеэрнинъ муим хусусиетлери акъкъында базы тафсилятымны ишитменъизни мен, Асан Кара, сизден риджа этем!

    Он алты бинъ адамлыкъ эалиге саип бу шеэрнинъ отуз эки мааллесинде отуз эки джамиси, отуз эки юксек, аджаип минареси, отуз эки де имамы ве мазини олып, дигер буюк шеэрлер киби, озюнинъ ичтимаий табакъалары, акъ суеклилери — бейлери, мырзалары, челебилери, руханийлери — шейхлери, къадылары, хатиплери, имамлары, зенгинлери, буржуасы ве озюнинъ — эр куньги эмеги иле кечинген фукъаре зенааткярлары, усталары ве, ниает, Чурюк-Сув боюнда тизилип, орта асыр усулы иле иш корюджи табаналарнынъ ишчилери ве халфалары, къара хызмет кишилери ве, шубэсиз, бойле аяттан наразы генчлери, муневерлери де мевджуддир. Зенгинлер ве аллылар яшагъан эвлердеки чокъ куньлю тойлар, яшлар отурушувлары, къызлар джыйынлары, куев тыраш олувы... ве бу тойларда чалынгъан теъсирли, назик авалар, араретли оюнлар, мусафирлер ичюн пиширильген палевезели, плявлар, къавурмалар, кебаблар, бакълалы, нохутлы, къартоплы эт шорбалары, мусакъкъалар, сармалар, долмалар, пачалар, сиркели куфтелер, кобетелер, бурмалар къыйыкълар, богъчачыкълар, къурабиелер, эльвалар, хошафлар ве саирелер халкъымызнынъ ашчылыкъ саньатындаки буюк меаретини косьтермекле, мезкюр емеклернинъ лезетини бакъмагъа къазанчы мусааде этмейип, умач шорбасы, ягъсыз ве къатыкъсыз макъарне, бакъла, яхут экмек шорбасы... табаналарда джыйыгъан, тозлангъан терилерден къырылып алынгъан «тери ягъы»нда пиширильген агъыр къокъулы емеклер!? Буларны гъанимет деп бильген къоранталар да аз дегиль. Шеэрде бундан фена алларны да корьмек мумкюн. Джамилер огюнде турып, намаздан чыкъкъанларгъа: «Саускъан мааллесинде Абдулмеджид акъай сыкъылгъан. Гонъюлинъизден къопкъанны беринъиз!» — сёзлеринен мураджаат этип, ерге явлыкъ джайгъан гъарип адамлар — ёкъсуллыкънынъ къурбаны экенлигине шубхэ этилемез.

    Шеэрде бир рус гимназиясы бар. Онда татар балалары да тасиль корелер. Эр маалленинъ озюндеки татар мектебининъ дёрт сыныфында бир оджа дерс бере. Сыныфлар бир ода ичинде, невбет-невбет окъуйлар. Земство мектеплерининъ муаллимлери айры. Мен бу оджаларнынъ эксерисини севем-саям, о себептен оларны сизлер де бильгенинъизни истейим. Ахмед Нуредин, Ягъя Байбуртлы, Ахмед Нагъаев, Ибраим Меинов, Абдураман Усеин, Сулейман Бадракълы, Якъуб Шакир-Али, Осман Заатов… бу генч оджалар татар балаларына илим, фен ве зека огретмектелер.

    Шеэрде саде, акъыллы, меракълы, зевкълы адамлар да барлар. Олардан, энъ олмагъанда, экиси акъкъында бир къач сёз айтмамакъ ич мумкюн дегиль. Бириси — газетаджы Садыкъ. Къуру кевдели, алчакъ гонъюлли, арекетчен ве бираз да чыбарджа бу адамнынъ бир къолу тирсегинден ёкъ... не вакъыт бакъсанъ, чантасы «Терджиман» иле толу, тили тышкъа чыкъкъан, сокъакъларны беш-баш доланып, газета даркъатмакъта. Кимсеге борджу ёкъ. Кимсе онъа борджлу дегиль. Иши — кучю, хаялы... эмели хызмет. Халкъкъа шу куннинъ газетасыны етиштирмек. Аякъларында даима йыртыкъ чаблалар, къарыны даима бош. Кимсеге опькеси, даъвасы ёкъ. Кимсеге даргъын дегиль. Озь башына, индемей... яшай.

    Дигер шахс — деллял Лёман. Къушлыкъ маалинде, базарларда адамлар уймелешкенде, яхут акъшам устю сокъакълар къайнашкъанда, Чаршыда бир атлы, кучюк араба пейда ола. Арабанынъ анъгъычлары ёкъ. Оларнынъ ерине эки якътан, ятымлама тахталар узеринде бугунь-ярын шеэрде сейяр темаша енъиликлери язылгъан. Араба сокъакъ бойлап, акъырын-акъырын кете. Атнынъ янашасындан къырмызы чехрэли, семиз, юксек Лёман юре. Устюнде яз-къыш къыскъа штан ве штаны устюне саркъыкъ кольмек. Башында юксекче, эски къалпакъ. Эм юре, эм араба устюндеки афишанынъ мундериджесини агъыздан текрарлай: «Бугунь акъшам управа заласында...» деп башлай Лёман, лякин сокъакъта кимдир онъа илише, яхуд бир шей сорай. Лёман токътай. Араба да токътай, чюнки ат саибининъ къылыкъларына алышкъан. Лакъырды биткен сонъ, Лёман текрар илери адымлай, ат еринден кочип, саибининъ янашасындан кете. Лёман сёзлерини узюльген еринден девам эте: «Джемиет хайриенинъ къыз балалар ичюн мектеп ачув акъкъында меджлиси оладжакъ-дий». Лякин сокъакъта кельген — кечкен оны лакъырдыгъа тута, Лёман кене токътала, кишинен эппи къонушкъан сонъ, кене юре. «Меджлиске Осман агъа, Арслан агъа, Хан-Джами мааллелернинъ эсли-башлы эркек эалиси даъвет этиле-дий!» Эр джюмленинъ ахырында «дий...» къошып, токътала. Лёман Чаршы бою баягъы кеткен сонъ, адамларны дигер вакъиадан хабердар этип башлай. «Ярын Ашлыкъ базарында къаралезли пельван Зейтулла Абдулгъазы огълу эки къолунен зынджыр узеджек, ондан сонъ, ерге ятып, озюнинъ устюнден богъдай юклю еди арабаны кечиреджек! дий!» Юрер экен, кимерде юкълар киби корюнген бу агъырмакъ адам шеэрде Деллял Лёман лагъабы иле малюмдир.

    Ильтифатлы ханымлар ве эфендилер! Шеэр акъкъындаки бу тафсилятымдан сонъ, мусааденъизле, икяемизни девам этейик.

    Усеин оджа Орта-медреси бетке юрюшини девам этмекте. Онъа эппи ёл даа юрмек керек. Албу ки, озю энди ёрулгъангъа бенъзей. Къолу ичиндеки къалач кесегини ихтиятле агъызына къапты, чайнала-чайнала кеткенде, янында эки атлы файтон токътады.

    — Буюрынъыз, эфенди! — деди онъа беяз мыйыкълы айдавджы. — Ава сыджакъ... терлегенсинъиз. Отурынъыз! Мен чокъ алмам. Бутюн зевкъынъыз-сефанъыз ИЧЮН къыркъ капик берирсинъиз!

    Оджа кишининъ айткъанларыны ишитмеди, анъламады... алель-аджеле файтонгъа минди. Файтон эппи юрген сонъ къулакъларында айдавджынынъ «мен чокъ алмам» деген сёзлери чынъладылар. Оларнынъ маънасыны анълап, озюнинъ аякъларындаки потюклерге козь этти. Кулюмсиреди. Беяз къаяларнынъ кольгелери таш-ёлны орьтюп, оны салкъынландыргъан вакъытта, оджа эки къанатлы араба къапу огюнде ерге тюшти, файтон Салачыкъ бетке ёнеди. Оджа араба къапу янашасындаки кучюк къапуны къакъты. Къакъкъан сонъ, бекледи. Кимсе чыкъмады. Дивар аркъасында, багъча ичинде, кимдир балтанен одун кесмекте. Эркек киши иле къадын лакъырды этмектелер. Оджа къапуны текрар къакъты. Балта сеси кесильди. Бираздан сонъ, къапу аралыкъланды. Эсли кишининъ яры бети корюнди.

    — Сизге ким керек?

    — Исмаиль эфенди иле корюшмек истейим.

    Къапу къапалды. Аякъ давушлары узакълаштылар, мусафир ташъёлдаки къум устюнде огге — арткъа юрди. Юрген сайын эски потюклеринден ерде бичимсиз излер къалдылар. Ёл четиндеки беяз, юмшакъ таш устюне аякъларыны невбет-невбет къойып, балакъларынынъ тозуны къакъты, сонъра джебинден гульгюли пошусыны чыкъарып, бетининъ ве елькесининъ терини сильди. Бу эснада къапу ачылды. Босагъа аркъасында беяз эльбесели, эсмери, яш киши турмакъта эди. Осюк сачлары къырмызы фесининъ астындан чыкъып, елькесини орткенлер.

    — Ким оласынъыз, эфенди? — деп сорады о ёлджудан.

    — Мен Усеин Шамиль... Токътаргъазы огълум,— деди мусафир. — Айвасыл оджасым. Исмаиль муаллимде ишим бар,

    Саде зиялылар — оджалар, эдиплер, рессамлар, миъмарлар — Гаспринскийге «Исмаиль муаллим, Исмаиль эфенди... «Гаспралы» деп мураджаат эткенлери алда, зенгин табакъа кишилери онъа «Исмаиль бей, Исмаиль мырза... Гаспринский» демектелер. Ойле де нильмеге наширнинъ кечмиштеки задикянлыгъы ве аль-азырдаки шурети себеп.

    — Риджа этем! — фесли киши къапуны артынадже ачты. Мусафир босагъадан ичери атлагъан сонъ, онъа дивар янындаки курсюни косьтерип, деди: — Бираз сабыр этинъиз!

    Фесли киши таш басамакълар бою экинджи къаткъа чыкъып кетти. Мусафир курсю узерине отурды, джевиз агъачындан ясалы къутусыны чыкъарып, сигар бурды, кибрит чертип тутандыргъан сонъ, этрафына бакъынды. Сол якъта ири-ири пенджерели таш бинанынъ биринджи къатында мотор ишлемекте, чарх дёнмекте. Яш муреттип юксек уруфат больмелеринде арифлер тапып, килимелер тертип этмекте. Ачыкъ пенджереден эр шей корюне. Басмахане иле идарехане арасында демир къоркъулыкълы юксек кечит бар.

    «Бир газетанынъ нешири бу къадар эндише иле багълымы, аджеба?» — деп тюшюнди оджа. Онынъ бу эвге келюви биринджи сефер олмаса да, эвельки зияретлеринде басмаханенинъ ишини абайламагъан ве шимди басамакълардан ашагъы энмекте олгъан беяз эльбесели кишини де корьмеген эди.

    — Нашир сизни уджреде беклей,— деди о мусафирге. — Буюрынъыз!

    Оджа, яш кишининъ газета идаресинде адий хадим дегиль, бельки муаррир ве наширнинъ огълу экенлигини фаркълап, онынъ пешинден кетти.

    Исмаиль Гаспралынынъ кабинеты, истраат одасы ве ятакъханеси, эписи бир уджреден ибарет. Бу, бина къытлыгъындан дегиль, хызметнинъ хусусиетинден асыл олгъан зарурет. Муаллим тёшегинден саба саат алтыда

    Шамиль Алядин, Шамиль Сеитович Алядинов
    теги: Шамиль Алядин, крымскотатарский писатель, поэт
  • Шамиль Алядин:




  • ← назад   ↑ наверх