• История -Публицистика -Психология -Религия -Тюркология -Фантастика -Поэзия -Юмор -Детям                 -Список авторов -Добавить книгу
  • Константин Пензев

    Хемингуэй. Эпиграфы для глав

    Мусульманские праздники

    Тайны татарского народа


  • Полный список авторов

  • Популярные авторы:
  • Абдулла Алиш
  • Абдрахман Абсалямов
  • Абрар Каримулин
  • Адель Кутуй
  • Амирхан Еники
  • Атилла Расих
  • Ахмет Дусайлы
  • Аяз Гилязов
  • Баки Урманче
  • Батулла
  • Вахит Имамов
  • Вахит Юныс
  • Габдулла Тукай
  • Галимжан Ибрагимов
  • Галимъян Гильманов
  • Гаяз Исхаки
  • Гумер Баширов
  • Гумер Тулумбай
  • Дердменд
  • Диас Валеев
  • Заки Зайнуллин
  • Заки Нури
  • Захид Махмуди
  • Захир Бигиев
  • Зульфат
  • Ибрагим Гази
  • Ибрагим Йосфи
  • Ибрагим Нуруллин
  • Ибрагим Салахов
  • Кави Нажми
  • Карим Тинчурин
  • Каюм Насыри
  • Кул Гали
  • Кул Шариф
  • Лев Гумилёв
  • Локман-Хаким Таналин
  • Лябиб Лерон
  • Магсум Хужин
  • Мажит Гафури
  • Марат Кабиров
  • Марс Шабаев
  • Миргазыян Юныс
  • Мирсай Амир
  • Мурад Аджи
  • Муса Джалиль
  • Мустай Карим
  • Мухаммат Магдиев
  • Наби Даули
  • Нажип Думави
  • Наки Исанбет
  • Ногмани
  • Нур Баян
  • Нурихан Фаттах
  • Нурулла Гариф
  • Олжас Сулейменов
  • Равиль Файзуллин
  • Разиль Валиев
  • Рамиль Гарифуллин
  • Рауль Мир-Хайдаров
  • Рафаэль Мустафин
  • Ренат Харис
  • Риза Бариев
  • Ризаэддин Фахретдин
  • Римзиль Валеев
  • Ринат Мухамадиев
  • Ркаил Зайдулла
  • Роберт Миннуллин
  • Рустем Кутуй
  • Сагит Сунчелей
  • Садри Джалал
  • Садри Максуди
  • Салих Баттал
  • Сибгат Хаким
  • Тухват Ченекай
  • Умми Камал
  • Файзерахман Хайбуллин
  • Фанис Яруллин
  • Фарит Яхин
  • Фатих Амирхан
  • Фатих Урманче
  • Фатых Хусни
  • Хабра Рахман
  • Хади Атласи
  • Хади Такташ
  • Хасан Сарьян
  • Хасан Туфан
  • Ходжа Насретдин
  • Шайхи Маннур
  • Шамиль Мингазов
  • Шамиль Усманов
  • Шариф Камал
  • Шаукат Галиев
  • Шихабетдин Марджани
  • Юсуф Баласагуни




  • Алсу Нәҗми

  • Кояш җилләре (повесть)
  • Урман сере (хикәя)
  • Казан (хикәя)
  • Бабыл шәле (хикәя)
  • Азат (хикәя)
  • Карлыгач (хикәя)
  • Урмандагы ау (хикәя)
  • Йолдызлар балкышы (хикәя)
  • Яктылыкка кайту (сәхнә әсәре)
  • Алтынай (сәхнә әсәре)
  • Туран (сәхнә әсәре)
  • Узум тәлгәше (шигырьләр, робагыйлар, поэмалар)
  • Шигырьләрен яратып, бер тында укып чыксам да, Алсу Нәҗминең иҗади егәре, потенциалы проза жанрында зуррак түгелме икән дигән сорау туды күңелдә. Шигырь язучылар күп бездә, бигрәк тә хатын-кызлар арасында. Ә менә чәчмә әсәрләргә тотынырга барысы да җөрьәт итми. Гомумән алганда, бүгенге көндә татар прозасы мавыктыргыч әсәрләргә кытлык кичерә дип саныйм. Булганнарының да күпчелеге ниндидер сәер дөньялар, эчкечелек, фахишәлек, ямьсезлек турында. Берзаман актуаль тоелсалар да, туйдыра андый хикәя, повесть, романнар. Әйтерсең, әйләнә-тирәбездә матурлык бөтенләй дә юк.

    Ә менә Алсу Нәҗми матурлыкны күрә һәм, иң мөһиме, күрсәтә белгән дигән нәтиҗәгә килдем. Тагын шул ук сүзне кабатлыйм: авторның хикәя һәм повестьлары да миңа ХИКМӘТләрне искә төшерде. Шул уңайдан, алдан ук әйтеп куярга кирәк таптым (авторга киңәш характерында): әсәрләрнең жанрын билгеләү мәсьәләсендә яхшылап уйларга иде. Чөнки мин укып чыккан әсәрләрне аерым берләрен гади генә хикәя яки повесть кына дип атап булмый. Араларында нәсергә охшаганнары да бар, очерк язмасын хәтерләткәннәре дә шактый, инде шул ук хикмәт, хикәят дип әйтерлекләре дә очрый. Шул нисбәттән, Алсу Нәҗминең яңалыгы да күзгә чалына.

    «Казан» хикәясенә автор үз фикерләрен белдерү өчен кечкенә (әмма төш кенә) деталь керткән. Биредә сүз Актаныш якларында яшәүче Рәшит бабайның казаны хакындагы серне ачу вакыйгасы турында бара. Картлар белән бергә Казан автовокзалында утырган «мин» әнә шул серне ачу өчен геройларының туган якларына юл тота. Юлда барганда ана белән кызны үз машинасына утырткан, юлда калдырмыйча өенә алып кайткан Сәлим гаиләсенең ихласлыгына, изгелегенә шаккатасың. Ә инде Рәшит бабайның гаиләсе һәм әйләнә-тирәсе – үзе бер искиткеч дөнья. Автор геройларының характерын, портретын, мохитын шул дәрәҗәдә ышандырырлык итеп тасвирлый ки, укучы да бер мәлгә әнә шул дөньяда яшәргә тели башлый. Казанга килгәндә исә, аның ерак гасырлардан бу гаиләнең буыннан-буынга килгән мирас икәнлеге ачыклана. Әнә шул мирас Рәшит бабайга буыннар, нәсел-нәсебе, шәҗәрәсе хакында онытмаска мөмкинлек бирә. Казан әле бабайның балаларына, оныкларына да тапшырылачак. Бу исә тагын да глобаль нәтиҗәгә китерә: мондый гаиләләр булганда милләтебез яшиячәк, шушы җирдә, шушы туфракта яшәүчеләр туган якларының кадерен беләчәк, халкы белән горурланачак. Шул рәвешле, Рәшит бабайның казаны турындагы хикәятен әсәрнең метафора-вакыйгасы дип әйтә алабыз.

    Авторның проза әсәрләре арасында да үгет-нәсыйхәт, яхшылыкка, матурлыкка өндәгәннәре шактый. «Көлчә» хикәясендә сүз һәркемнең дөньяда изгелек кылып яшәргә тиешлеге хакында бара. Әйләнә-тирәңдәгеләрне (бигрәк тә балаларны) шушы гади генә көлчә камырыннан ясалган ризыктан мәхрүм итсәң дә, нәтиҗәсе, җәзасы сиңа кире әйләнеп кайтачак. «Кешеләр! Ходай бәндәләре! Бар нәрсә дә кире әйләнеп кайта. Уйламагыз бүгенге көн турында. Рәнҗетмәгез фәрештәгә тиңнәрне!» дип искәртә автор. Кылган гамәлләрең өчен җәза алу мотивы «Үч» хикәясендә дә кызыл җеп булып күтәрелә. Язмыш тарафыннан кыерсытылганнарга булган мөнәсәбәтне сурәтләгән «Айзирәк» кебек хикәяләрне мин мәктәп программасына ук кертер идем. Алсу Нәҗминең мәхәббәт прозасы да үзенчәлекле. Алдан әйткәнебезчә, мәхәббәт, бигрәк тә аның нәтиҗәсе төрле була шул. «Баласын җуйган болан», «Укытучым» , «Нигә?» кебек хикәяләрдәге мәхәббәт корбаннары өчен борчылырга мәҗбүр булсаң, «Чәчәкче кыз», «Урман сере» әсәрләре геройлары өчен шатланып утырасың, алар кичергән бәхетле мизгелләрне үзеңнең дә сынап-татып карыйсың килә башлый. «Йолдызлар балкышы» повестын исә Алсу Нәҗминең иҗат үре дип тә санарга буладыр. Бу әсәрне укып чыккач та, айный алмадым. Андагы матурлыктан, ихласлыктан. Менә ич нинди дөньялар да бар сурәтләү өчен дип уйлап куйдым, ә без һаман эчкечелек, авылларның бетүе турында язабыз! Болай да пычрак дөньябызны, яшәешебезне әдәби әсәрләр аша да ямьсезләндерәбез. Гадәттә, миндә (башкаларга да шул ук хас дип уйлыйм) теге яки бу әсәрне укып чыккач канәгатьсезлек туа: автор нигә әсәрен нәкъ менә шунда тәмамлады икән, геройларның язмышы ничек булып бетте икән, бәхетле булганнармы алар, юкмы? Соңгы әсәрне укыгач, андый хис бөтенләй калмады. Озак кына бәхеткә сусап, үз язмышларын соңлап кына бәйләгән Заир белән Мәрҗәнә өчен күңел тыныч, алар, һичшиксез, бәхетле булачак!

    ...Әлеге язмада мин «тормыш», «яшәеш», «бәхет», «изгелек» кебек төшенчәләрне еш кабатладым. Алсу Нәҗми әсәрләрендә сүз нәкъ менә шулар турында бара. Хөрмәтле укучым! Рәхәтләнеп сезне дә аның дөньясына, Алсу Нәҗми дөньясына чакырам. Үкенмәссез!

    Радик Сабиров, филология фәннәре кандидаты, Казан (Идел буе) федераль университеты мөгаллиме

    Алсу Нәҗми (Алсу Наждми - Алсу Мидхатовна Назмутдинова) (Алсу Мидхәт кызы Нәҗметдинова) 1972 елның 17 августында туган
    татарская писательница, поэтесса.




    ← назад   ↑ наверх